Một cuốn sách vượt ngoài những mong đợi

— NGUYỄN THỊ THU HUYỀN

Thạc sĩ ngành Sinh học Phân tử, Tế bào và Phát triển

Đại học California, Santa Barbara

Lần đầu khi nhìn thấy tiêu đề của cuốn sách – The Immortal life of Henrietta Lacks (Cuộc đời bất tử của Henrietta Lacks), tôi đã không mua nó. Tôi biết người phụ nữ trên bìa sách vì tấm ảnh này của bà đã xuất hiện tương đối nhiều trên các tạp chí và sách giáo khoa, nhưng tôi không buồn nhớ tên của bà vì cái tên hơi lạ và khó nhớ. Ngoài việc đang sử dụng tế bào của bà, thì bà cũng không liên quan trực tiếp đến những nghiên cứu của tôi, tôi tự nhủ: “Tại sao tôi phải quan tâm đến cuộc đời của người phụ nữ này?”

Tuy nhiên, theo thói quen, tôi vẫn lướt qua những trang sách. Và tôi thấy có hình tế bào nhuộm huỳnh quang cùng hình chụp những kỹ thuật viên đang pha môi trường nuôi cấy cho tế bào trong phòng thí nghiệm từ năm 1949. Những bức ảnh khiến tôi tò mò về nội dung cuốn sách, nên tôi đã lật ngược lại phần mục lục, và tiêu đề của các chương như “Sự ra đời của dòng tế bào HeLa”, “Nhà máy HeLa”, hay “Bí mật của sự bất tử” làm tôi bắt đầu cảm thấy thích thú. Hóa ra cuốn sách không tập trung vào cuộc đời riêng tư của Henrietta Lacks như tôi nghĩ, mà còn viết về dòng tế bào HeLa, về nuôi cấy tế bào, về khoa học – thứ duy nhất tôi quan tâm lúc bấy giờ.

Mặc dù đã làm nghiên cứu trong ngành sinh học nhiều năm và nuôi cấy tế bào động vật (trong đó có tế bào HeLa) hằng ngày, nhưng tôi không hề biết các tế bào đầu tiên được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm như thế nào và động lực để các nhà khoa học tiến hành thử nghiệm nuôi cấy tế bào là gì. Những câu hỏi này đã luẩn quẩn trong đầu từ rất lâu nhưng tôi chưa bao giờ thử tìm hiểu. Cuối cùng, tôi quyết định phải đọc cuốn sách này để có câu trả lời.

Thế nhưng, vượt ra ý định tìm hiểu về khoa học ban đầu, cuốn sách đã đưa tôi hết từ bất ngờ này sang bất ngờ khác, cuốn hút không ngừng.

Tác giả Rebecca Skloot không chỉ dựng lại những phân cảnh trong cuộc đời của Henrietta Lacks – một người phụ nữ da màu đã mất từ năm 1951 do mắc bệnh ung thư cổ tử cung khi mới 31 tuổi, mà còn dẫn dắt người đọc đến với những câu chuyện trong phòng thí nghiệm – nơi các nhà khoa học đã có những phát hiện quan trọng nhất của thế kỷ 20. Trước khi Henrietta mất, một bác sĩ đã chủ ý cắt lấy một phần khối u của bà để thử nuôi cấy các tế bào ấy trong phòng thí nghiệm. Lúc bấy giờ, hầu hết các tế bào được nuôi cấy trong điều kiện của phòng thí nghiệm đều chết sau một số lần phân chia nhất định, nhưng các tế bào ung thư từ cơ thể của Henrietta thì khác: chúng có khả năng phân chia vô tận. Đây là những tế bào “bất tử” đầu tiên được nuôi cấy thành công và được gọi là các tế bào HeLa. Cho đến tận bây giờ, sau khi Henrietta Lacks đã qua đời gần 70 năm, hàng triệu các nhà nghiên cứu trên thế giới (trong đó có tôi) vẫn đang nuôi cấy và làm thí nghiệm trên những tế bào này. Các tế bào HeLa đã giúp sản xuất vắc-xin bại liệt; giúp khám phá ra số lượng nhiễm sắc thể của con người; đóng góp cho các nghiên cứu về HPV, HIV, ung thư; giúp lập bản đồ gen người; giúp phát triển các kỹ thuật sử dụng trong nghiên cứu tế bào; giúp các nhà khoa học tiến hành thử thuốc, hóa chất, bức xạ; giúp tìm hiểu về tác động của bom nguyên tử hay môi trường không trọng lực lên cơ thể con người; và hằng hà sa số những thí nghiệm khác nữa. Tôi tự hỏi nếu không có HeLa thì ngành y sinh học sẽ phát triển theo hướng nào?

Mặc dù tế bào HeLa có nhiều đóng góp quan trọng như vậy cho nền khoa học-y học hiện đại và nhiều công ty đã thu được lợi nhuận khổng lồ từ việc kinh doanh mua bán các tế bào HeLa, nhưng không mấy người biết đến Henrietta Lacks. Gia đình của bà cũng đã không hề biết gì về sự tồn tại của những tế bào này trong một thời gian dài; họ sống trong nghèo đói, cơ cực, thậm chí còn không có khả năng chi trả cho bảo hiểm y tế của mình. Và kể từ khi biết về các tế bào ấy, cuộc sống của họ đã bị xáo trộn. Do tầm hiểu biết khoa học còn hạn hẹp và cũng không ai giải thích rõ ràng cho họ, gia đình Henrietta tưởng tượng bà vẫn còn sống trong các tế bào và những thí nghiệm mà các nhà khoa học đang làm trên tế bào sẽ làm bà bị đau, thậm chí họ nghĩ rằng người ta đang nhân bản vô tính Henrietta.

Tác giả cũng đi sâu vào tìm hiểu những vụ kiện tụng, những quy định và những điều luật mới nảy sinh cùng sự phát triển như vũ bão của y học và khoa học kỹ thuật. Tôi cho rằng những luận điểm về đạo đức y học và quyền sở hữu mà tác phẩm đề cập tới rất đáng nhận được sự quan tâm của rất nhiều người Việt Nam, đặc biệt là học sinh, sinh viên, những người làm công tác nghiên cứu, hoặc những người học tập và làm việc trong ngành y và ngành luật.

Không chỉ dừng lại ở đó, cuốn sách đã mang đến cho tôi nhiều kiến thức cũng như thấu cảm mà trước đây tôi ít có cơ hội trải nghiệm (qua những cuốn sách hay hoàn cảnh khác). Thông qua câu chuyện được kể, tôi hiểu hơn về cuộc sống và văn hóa của những người da màu. Tôi đã không thể tưởng tượng được những khổ đau mà một người da màu phải trải qua vào thời điểm cách đây chỉ vài thập niên. Tôi đã rơi nước mắt khi đọc về những kì thị mà họ phải chịu đựng, xót xa khi đọc về những thử nghiệm lâm sàng mà các bác sĩ và nhà khoa học đã tiến hành trên cơ thể họ. Từ lúc nào, tôi chìm đắm vào thế giới của những người da màu mà tôi chưa bao giờ quen biết. Và tôi đã quên mất lý do ban đầu tôi bắt đầu đọc cuốn sách.

Đây là cuốn sách đầu tiên tôi từng đọc viết về những kiến thức khoa học mà không hề khô khan, nhàm chán. Những câu chuyện được tác giả kết nối với nhau một cách tài tình giữa quá khứ và hiện tại, giữa khoa học và đời thường, giữa góc nhìn của các nhà khoa học với góc nhìn của công chúng. Không hề có bất kì chi tiết hư cấu nào nhưng câu chuyện vẫn được dẫn dắt một cách lôi cuốn, với nhiều tình tiết li kì và gây xúc động không khác gì một cuốn tiểu thuyết thực thụ. Những điều đó càng làm tôi thêm nể phục tài năng, tâm huyết, sự kiên trì và nỗ lực mà tác giả Rebecca Skloot đã bỏ ra trong suốt 10 năm để hoàn thành được cuốn sách này.

Đến nay, tôi không nhớ mình đã tặng cuốn sách này cho bao nhiêu người. Tôi thực sự trông chờ bản tiếng Việt của cuốn sách, và kỳ vọng cuốn sách này sẽ tạo cảm hứng cho nhiều người ở Việt Nam, như nó đã từng truyền cảm hứng cho tôi: mong muốn trở thành người viết báo khoa học (science writer), cung cấp những thông tin khoa học đến mọi người một cách dễ hiểu nhất.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Tháng 11, 2018.