Đây là một ngày vào đầu năm 1971, Lư Tiểu Long đẩy chiếc xe đạp chống lại cơn gió lạnh buốt thấu xương, mất trọn một ngày một đêm để đi hết ba mươi dặm đường dốc, đi đến Đại đội Hàn Sơn Trang nằm trong thung lũng núi sâu. Rạng sáng, bầu trời trên đỉnh đầu lộ ra một một màu xanh sắt, những ngọn núi hai bên vẫn tối thui, một con đường đất rộng sau khi đưa anh đến đây, vẫn tiếp tục ngoằn ngoèo bò về phía trước như một con rồng xám. Ở phía xa, hai ngọn núi kẹp lại, kẹp con rồng xám này đến mức không nhìn thấy đâu nữa, bộ chỉ huy đại đội Hàn Sơn Trang đã ở ngay trước mắt.

Đây là một cái tiểu viện được bao quanh bởi mấy gian nhà tường vôi trắng, co ro nằm dưới chân núi trong cơn gió lạnh. Ngọn núi hai bên rất cao, cái sân rất nhỏ, lạnh lẽo đến đáng thương. Một trận cuồng phong giống như dòng lũ hú hét từ trong thung lũng lao tới, cát bay đá chạy thổi làm ngói trên mái nhà kêu xèo xèo. Một cành cây giống như sừng hươu từ trên không rơi xuống mái nhà, vừa lăn vừa nhảy lướt qua nhữngh viên ngói, phát ra một loạt âm thanh giòn giã, giống như con dê rừng đang chạy trên mái nhà. Lư Tiểu Long đẩy xe đến cổng viện, cánh cổng lớn kêu cóp két trong gió, lớp sơn xanh trên cửa đã loang lổ bong tróc. Cửa được móc bằng xích sắt, không khóa, dây xích bị cửa kéo phát ra tiếng kêu leng keng hỗn loạn.

Trên trụ cửa gạch xanh có treo một tấm biển gỗ, bên trên viết mấy chữ đỏ "Đại đội Hàn Sơn Trang", tấm biển gỗ không được đóng chặt, dưới sự kích động của gió đập vào trụ cửa kêu lách cách. Lư Tiểu Long chần chừ một lúc, vươn tay tháo sợi xích sắt trên cửa ra, gió thổi vù một tiếng hất tung cánh cửa mở toang, va đập rất mạnh vào bức tường nhà bên trong. Lư Tiểu Long đẩy chiếc xe đạp cũ nát đi vào trong sân, đập vào mắt là ba gian nhà, hai bên trái phải mỗi bên một gian, hai bên cổng viện lại thêm mỗi bên một gian, tường của bảy gian nhà nhỏ đều được quét vôi trắng, vây quanh một cái tiểu viện cô quạnh lạnh lẽo.

Anh hạ xe xuống, đi vòng quanh sân nhìn ngắm, phát hiện chỉ có gian nhà sát cổng viện là cửa có khóa, nhìn qua cửa sổ kính vào bên trong, có mấy chiếc bàn, mấy chiếc ghế đẩu, trên bàn có một chiếc điện thoại quay tay, các gian nhà còn lại đều không khóa, có mấy gian dứt khoát không có cửa, bên trong trống hoác không có lấy một đồ vật. Anh lại vòng ra cổng lớn, bức tường ngoài của hai gian nhà kẹp hai bên cổng lớn, một bên có một ô cửa sổ vuông nhỏ, một bên là bảng đen xi măng, trên bảng đen viết một số chữ phấn, là thông báo về việc triệu tập hội nghị kế hoạch hóa gia đình, thông báo về việc yêu cầu các tiểu đội sản xuất thống kê nhân khẩu mới sinh, chữ phấn đã mờ tịt, thời gian đề ngày đã là từ hai tháng trước. Đứng trong sân, có thể nhìn thấy những ngọn núi lớn bốn bề, một trận cuồng phong gào thét thổi qua, lại một đoạn cành khô to bằng gậy chống từ lưng chừng trời rơi xuống mái ngói, nhảy mấy cái, nhảy ra ngoài sân như tiên nhân chỉ đường, cát sỏi vù vù lướt qua mái nhà, khiến người ta nghĩ đến cảnh ngày tháng lâu dài ngói sẽ bị mài nhẵn. Anh rút tay khỏi chiếc găng tay bông, phủi lớp cát bụi trên mặt, dựng chiếc xe đạp sát tường, ôm chặt hai tay, co ro đi lại trong sân, lạnh đến mức thực sự không chịu nổi liền chạy vào một gian phòng trống nhún nhảy gót chân qua lại, lắng nghe tiếng gió gào thét bên ngoài.

Một đêm của mấy tháng trước, anh đã lén tập hợp ba mươi thanh niên trí thức bị buộc phải phân tán đến năm thôn — ngoại trừ Lỗ Kế Mẫn và Giả Nhược Hi ở trạm xá công xã không được thông báo — vào trong một thung lũng núi để mở một cuộc họp bí mật. Anh nói với mọi người rằng anh chuẩn bị rời khỏi Lưu Bảo để đi lang thang bên ngoài, muốn tiến hành một cuộc điều tra xã hội rộng rãi đối với nông thôn Trung Quốc. Anh nhìn hơn hai mươi gương mặt đang ngồi quây quần bên nhau và nói: "Lúc trước, tôi dẫn mọi người từ Bắc Kinh đến đây, theo lý mà nói tôi không nên bỏ rơi mọi người để tự mình đi, nhưng hiện tại tôi ở lại đây chỉ liên lụy đến mọi người mà thôi, tôi đi rồi, cái gai trong mắt của Lưu Nhân Tô Văn Hâm sẽ không còn, mọi người cũng có thể dễ thở hơn một chút, hy vọng sau khi tôi đi, mọi người sẽ liên lạc với nhau nhiều hơn, giúp đỡ lẫn nhau nhiều hơn." Anh lại chỉ vào Đường Bắc Sâm và anh chàng vóc dáng cao lớn nói: "Các cậu có chuyện gì, vẫn nên tìm Đường Bắc Sâm và anh chàng cao lớn bàn bạc nhiều hơn. Sau này có cơ hội, các cậu vẫn có thể tìm văn phòng thanh niên trí thức ủy ban cách mạng huyện, yêu cầu được tụ tập trở lại Lưu Bảo." Dừng một lát, Lư Tiểu Long lại nói: "Tuy nhiên, như vậy có lẽ lại sẽ trở thành cái gai trong mắt của Lưu Nhân Tô Văn Hâm, tôi cũng không có chủ ý gì hay ho cả, mọi người tự xem xét mà làm vậy." Mặt trăng di chuyển qua lại trong những đám mây trên đỉnh đầu, thỉnh thoảng lại lộ ra khuôn mặt gầy gò cong cong, hơn hai mươi con người cao thấp khác nhau ngồi quây quần trong vũng đất trầm mặc không nói gì. Có người hỏi: "Vậy một mình cậu thì phải làm sao?" Lư Tiểu Long mỉm cười, nói: "Hai năm nay việc đồng án tôi cũng học gần hòm hòm rồi, làm gì mà chẳng kiếm nổi một bát cơm ăn ở nông thôn? Tôi vừa biết làm đậu phụ, lại vừa biết châm cứu, việc đồng ruộng, việc sân phơi việc gì tôi cũng làm được, tôi cứ vừa tìm cơm ăn vừa điều tra xã hội thôi." Đường Bắc Sâm và anh chàng cao lớn sớm đã biết dự định của Lư Tiểu Long, lúc này liền nói với mọi người: "Lư Tiểu Long đã quyết tâm đi làm việc của cậu ấy, mọi người không cần phải bận tâm nhiều nữa. Ngỡ như Lưu Nhân Tô Văn Hâm phái người đến thăm dò tung tích của Lư Tiểu Long, mọi người cứ nói là không biết là được."

Nghĩ đến việc phải chia tay tập thể này, Lư Tiểu Long ít nhiều cũng có chút đau buồn, nhưng anh vẫn dứt khoát kiên quyết rời đi. Anh đi vào lúc ba bốn giờ sáng, cưỡi chiếc xe đạp cũ nát mà anh đã sớm chuẩn bị sẵn này để rời đi. Để không làm động tĩnh đến mọi người, chỉ có một mình Đường Bắc Sâm tiễn anh ra khỏi đầu thôn trong màn đêm tối đen như mực. Lúc chia tay, Lư Tiểu Long lại giao phó chuyện của Lỗ Mẫn Mẫn cho Đường Bắc Sâm một lượt, rồi cứ thế đạp chiếc xe đạp lộc cộc dọc theo con đường dốc dài mà đi. Anh kiên quyết dùng thời gian một đến hai năm để điều tra ba trăm đại đội sản xuất ở nông thôn, xuất phát điểm của cuộc điều tra chính là lý thuyết của Mạnh Khắc Bình - thanh niên trí thức đi cấy ở Thiểm Tây mà anh đã nghe được ở Bắc Kinh một năm trước: Vấn đề cốt lõi của sản xuất nông nghiệp lạc hậu chính là vấn đề thể chế nhân dân công xã.

Trời dần sáng, cơn gió thổi suốt đêm hình như đã nhỏ bớt, Lư Tiểu Long đi ra sân, những ngọn núi gần xa nhìn rõ hơn ban nãy một chút, vẫn không có ai tới. Anh sớm đã nghe nói đại đội Hàn Sơn Trang bên dưới có hai mươi tiểu đội sản xuất, ba bốn mươi thôn tự nhiên, thôn tự nhiên nhỏ nhất chỉ có một hai hộ người, bộ chỉ huy đại đội cứ trơ trọi mọc lên ở ven đường, nhìn ra bốn bề núi non, hầu như không thể nhìn thấy một thôn xóm nào, thật không biết đại đội này lãnh đạo như thế nào. Anh bước ra khỏi cổng viện, nhìn thấy con đường núi mà mình đã đến vào ban đêm dốc xuống suốt dọc đường, giống như cái đuôi được kéo ra từ mông núi, nhanh chóng biến mất trong khoảng kẹp giữa hai ngọn núi. Quay đầu lại mới nhìn rõ trên bức tường trắng hai bên cổng lớn có viết mấy chữ lớn "Học tập Đại Trại trong nông nghiệp", gió thổi mưa sa, những chữ lớn màu đỏ đã mờ nhạt héo hắt. Bên cạnh chữ "Trại" của "Học tập Đại Trại trong nông nghiệp", có treo một chiếc hòm thư bưu điện màu xanh lá, đi qua nhìn kỹ, trên hòm thư có viết hai dòng chữ nhỏ bằng sơn trắng: Thời gian mở hòm: Ngày mồng năm, mồng mười hàng tháng. Nghĩ đến việc năm ngày mới có nhân viên bưu điện đến đây một lần, anh không khỏi cảm thấy mới mẻ, giống như phát hiện ra dấu chân người trên hoang đảo cách ly với thế giới bên ngoài.

Những ngọn núi lớn hai bên tĩnh lặng đến cực điểm, trên núi có đá có đất, thưa thớt mọc một vài cái cây nhỏ, co ro lộn xộn trong cơn gió lạnh. Anh quay lại sân, giậm chân đi qua đi lại, đại đội sản xuất có nhân dân tản mác này là một trường hợp bắt buộc phải bao gồm trong cuộc điều tra xã hội của anh, anh cũng có thể trực tiếp chạy đến các thôn, anh có rất nhiều cách để kiếm một bát cơm ăn, cũng có rất nhiều cách để ngồi lên giường kang trò chuyện với nông dân, chỉ là anh muốn tìm hiểu tình hình tổng hợp ở đây từ cán bộ đại đội trước: Nhân khẩu, sức lao động, sự phân bố của các tiểu đội sản xuất, diện tích đất đai, sản lượng lương thực, thu nhập của nông dân, sự phát triển thay đổi trong mấy năm thậm chí mười mấy năm nay. Hơn nữa, hiện tại là một niên đại đề cao đấu tranh giai cấp, không chào hỏi cán bộ đại đội mà trực tiếp chen chân vào thôn, làm không khéo sẽ rước lấy sự nghi ngờ, tăng thêm phiền phức. Nghĩ như vậy, anh dừng lại, đột nhiên nhìn thấy trên một cái cây nhỏ trong sân có treo một đoạn ray sắt, trên cành cây kẹp một cây xà beng ngắn và dày, anh nảy ra một ý, nhìn ngắm những dãy núi cao hiểm trở gần xa, nghĩ đến đài phong hỏa thời cổ đại, cũng nghĩ đến câu chuyện lá thư lông gà. Giặc Nhật đến, đứa trẻ chăn cừu gách cổng sẽ hạ "cây tin tức" xuống, cây của ngọn núi này hạ xuống, người của ngọn núi bên kia nhìn thấy, cũng sẽ hạ "cây tin tức" xuống, từng cây từng cây truyền đi, liền đem tin tức giặc Nhật vào núi truyền đi khắp các thôn xóm. Anh suy nghĩ một lát, cầm lấy cây xà beng lên, mặc dù đang đeo găng tay bông, vẫn cảm nhận được sự lạnh ngắt của cây xà beng, anh vung xà beng gõ vào đoạn ray sắt treo trên cao, âm thanh giòn giã được truyền đi rất xa trong dãy núi tĩnh lặng. Anh dừng lại một lát, lắng nghe tiếng vang vọng gần xa, càng dùng sức vung cây xà beng, từng nhịp từng nhịp gõ.

Đoạn ray sắt giống như một chiếc chuông báo động truyền âm thanh đi khắp bốn phương, gõ đến mức mỏi tay, anh dừng lại, tiếp theo, hình như nghe thấy ngọn núi đối diện cũng truyền đến âm thanh tương tự. Lắng nghe một lát, biết đó không phải là tiếng vang do mình gõ ra, nheo mắt nhìn về hướng phát ra âm thanh, trên đỉnh núi đằng kia, làm nền cho ánh sáng màu trắng ngà chưa mọc lên của mặt trời, có một người nhỏ như con kiến đang đứng ở đó nhìn ngó về phía này. Anh lại giơ cây xà beng gõ ba tiếng, đợi tiếng gõ của chính mình biến mất, âm thanh bên kia lại truyền tới, cũng là ba tiếng. Thế là anh mỉm cười, đặt cây xà beng trở lại cành cây, tăng tốc chạy trong sân, anh không biết mình sẽ gõ ra kết quả gì. Chạy một lúc, liền từ chiếc túi đeo chéo bằng vải bạt treo trên ghi đông xe đạp lấy ra một chiếc bánh ngô lạnh cứng như đá, đưa lên miệng cẩn thận từng chút một cắn xuống. Bị thiếu hai chiếc răng cửa, đối phó với chiếc bánh ngô cứng như thế này quả thực rất khó khăn, một không cẩn thận, đôi môi ẩm ướt dính vào chiếc bánh ngô đông cứng, giống như sắp lột mất một lớp da. Anh cầm cây xà beng, lót chiếc bánh ngô lên viên gạch trên bệ cửa sổ, gõ từng miếng nhỏ xuống, rồi lại đưa những miếng bánh ngô cứng ngắc vào miệng từ từ ngậm cho tan ra rồi nhai. Việc này ít nhiều gì cũng giống như ăn cục đá bào, băng tan rồi, mới có được vị thơm mềm của bột ngô. Anh từ từ làm tan từng miếng nhỏ, nhai, ăn, cảm giác lạnh buốt mang theo hương thơm của bánh ngô bột ngô đi qua cổ họng truyền xuống dạ dày, kích thích cơn đói cồn cào càng mãnh liệt hơn, dạ dày đau quặn thắt, đó là cảm giác cần phải được thỏa mãn bằng những thực phẩm ấm nóng liên tục, thế nhưng, anh chỉ có thể kiên nhẫn ngậm cho tan từng miếng, nhai rồi nuốt xuống.

Khi ăn xong một chiếc bánh ngô như vậy, lại quét cả vụn bánh ngô trên bệ cửa sổ vào lòng bàn tay, ngửa cổ đổ hết vào miệng, lần này, anh vừa nhai vừa cảm thấy dính cát răng, cát bụi trên bệ cửa sổ cũng theo đó mà vào bụng, ăn xong, từ trong ra ngoài càng cảm thấy lạnh buốt.

Anh giậm chân chạy vài vòng trong sân, nhìn thấy có người từ ngọn núi bên kia đi xuống, từ xa chỉ nhìn thấy một bộ quần áo màu đen, còn có chiếc mũ màu đen. Một lúc sau, người đã bị mái nhà che khuất, anh đi ra cổng lớn, đứng tại chỗ giậm chân chờ đợi. Để gặp mặt trò chuyện cho thuận tiện, anh đã cởi chiếc khuy tai của chiếc mũ bông ra, không khí lạnh giá lập tức ập vào má và chân tai, lại làm anh rùng mình một trận.

Nghe thấy tiếng đá lạo xạo trên đường, người từ trên núi đi xuống đã xuất hiện, nhìn là biết ngay cán bộ đại đội, một bộ áo bông quần bông đen, bên ngoài áo bông khoác một chiếc áo Trung Sơn màu đen, đội một chiếc mũ bông cũng mang màu đen nốt, vóc dáng gầy cao, khuôn mặt đen gầy, cằm khá dài, một đôi mắt thông minh có thần. Hắn hoài nghi nhìn Lư Tiểu Long, Lư Tiểu Long bước tới, cười mỉm giải thích mình là thanh niên trí thức Bắc Kinh, vì muốn biên soạn một kịch bản vở kịch cho đoàn nghệ thuật tỉnh nên mới chạy đến vùng nông thôn này một chuyến, thu thập tư liệu. Sự hoài nghi của đối phương lập tức tiêu tan hơn một nửa, lộ ra nụ cười có phần rụt rè. Hắn đút tay vào tay áo cùng Lư Tiểu Long đi vào trong sân, móc chìa khóa từ trong túi ra, mở cánh gian phòng duy nhất có khóa sát cổng viện, mời Lư Tiểu Long đi vào.

Trong phòng rất tối, cũng lạnh không kém, bàn ghế đều phủ đầy bụi bẩn, ở giữa có một chiếc lò sắt, ống khói đi thẳng lên rồi bẻ vuông góc một góc nằm ngang chéo ra ngoài cửa sổ. Chủ nhà tự giới thiệu thân phận: Phó bí thư đại đội kiêm liên trưởng dân binh, họ Mã, tên là Mã Thanh Bảo, hắn tỏ ra khá nhiệt tình nói: "Tôi nhóm lửa trước đã." Thế là hắn gạt sạch tro trong lò sắt, vo tròn mấy tờ báo cũ, châm lửa đốt, lại múc một hót củi khô chất đống ở góc tường đổ vào, lửa bốc lên kèm theo khói, đậy nắp lò lại, nghe thấy lửa bị ống khói hút vù vù kéo ra ngoài. Củi khô cháy bùng lên, mở nắp lò ra, ngọn lửa chổng vổng cao hai thước, Mã Thanh Bảo lại múc một hót cục than chất đống ở góc tường đổ vào, một làn khói dày đặc lập tức bốc lên, hắn cầm chiếc kẹp lò chọc chọc, cục than tụt xuống một ít, đám củi bị đè bên dưới lại trồi lên, hắn nhân tiện đổ thêm một ít cục than vào, lửa và khói dày đặc đồng thời vọt lên trên. Hắn kéo nắp lò lại, nhìn làn khói cuồn cuộn bốc ra từ ống khói ngoài cửa sổ rồi vỗ tay, Lư Tiểu Long biết, ngọn lửa này coi như đã nhóm lên rồi. Hai người kéo ghế đẩu ngồi quây quần bên lò sưởi, Lư Tiểu Long bắt đầu trò chuyện với hắn. Dù sao thì cũng đã làm việc ở nông thôn hai năm, tình hình nông thôn đã vô cùng quen thuộc, tâm lý cán bộ nông thôn cũng tương đối hiểu rõ, vừa hỏi vừa đáp, chút hoài nghi còn sót lại của đối phương cũng đều tiêu tan hết, hơn nữa rõ ràng đã bị khơi gợi hứng thú trò chuyện.

Mỗi khi đối phương kể chuyện thú vị, Lư Tiểu Long đều không bỏ lỡ thời cơ biểu lộ sự kinh ngạc và khen ngợi: "Mã liên trưởng thật sự rất hiểu rõ tình hình trong thôn; Mã liên trưởng kể thật rõ ràng." Lư Tiểu Long lấy bút và vở từ trong túi đeo chéo ra, vừa trò chuyện vừa ghi chép, lúc này việc ghi chép không những không làm tăng thêm sự nghi ngờ, ngược lại còn làm tăng thêm sự tin tưởng. Trò chuyện một hồi, nhìn qua khe hở của nắp lò thấy than đã bén lửa, khói đã biến mất, ngọn lửa đỏ rực đang vù vù hút qua đường ống khói, hơi nóng từ trong lò sắt tỏa ra. Mã liên trưởng lại đứng dậy múc nửa hót than, mở nắp lò vòng tròn đậy lên một lớp, nện cho lửa than đều đặn, đậy nắp lò lại, cầm chiếc ấm sắt ước lượng trọng lượng, bên trong vẫn còn nước, thế là lại mở nắp lò đặt lên trên lò sắt. Cứ như vậy, cuộc trò chuyện của hai người lại càng thong thả hơn.

Trò chuyện đến giữa trưa, bên ngoài cửa vang lên tiếng gõ cửa rụt rè, Mã liên trưởng nhìn qua kính cửa sổ, nói với Lư Tiểu Long: "Đây là một đối tượng thanh trừng đội ngũ giai cấp, trước đây từng làm tiểu đội trưởng ở quân đội Quốc dân đảng. Cậu đứng bên cạnh xem đi, đây cũng là tình hình ở nông thôn, có lẽ có thể đưa vào kịch bản của cậu đấy." Nói xong, hắn quát lớn một tiếng: "Vào đi!" Cửa đẩy ra, một ông lão lùn tịt bước vào, đội chiếc mũ nỉ cũ, mặc một chiếc áo bông đen rách rưới, ông lão rụt rè bước qua ngưỡng cửa đi vào. Mã liên trưởng kéo chiếc ghế lui ra sau một chút, nhường ra một chút không gian, cất cao giọng nói: "Lời hôm qua tôi nói ở đại hội toàn thể xã viên thôn các người, các người đã nghe hiểu chưa?" Ông lão đút tay trong tay áo co ro ở đó, chóp mũi củ tỏi đỏ lựng, liên tục gật đầu nói: "Hiểu rồi." Mã liên trưởng cầm ấm sắt lên, vừa dùng cây móc lò chỉnh đốn lại lửa than, vừa hỏi: "Hiểu rồi, ông có biểu hiện gì nào?" Ông lão lẩm bẩm nói: "Tối hôm qua tôi đã khai báo hết rồi." Mã liên trưởng lại đè chiếc ấm sắt lên lò sưởi, vứt chiếc móc lò sang một bên, vỗ tay nói: "Ông khai báo cái gì rồi?" Ông lão nói: "Tôi từng làm phó tiểu đội trưởng ở Quốc dân đảng." Mã liên trưởng đột nhiên đứng phắt dậy, đứng cao nhìn xuống ông lão lùn nói: "Có biết chính sách 'khoan hồng với người tự thú, nghiêm trị với người chống cự' của đảng không?" Ông lão liên tục gật đầu nói: "Biết." Mã liên trưởng lại trừng mắt nhìn ông ta một cái, hỏi: "Biết sao trước đây vẫn luôn không khai báo? Hôm qua tôi điểm danh ông, nói rõ mọi chuyện rồi, ông mới chịu khai báo?" Ông lão cúi đầu nói: "Tôi hồ đồ." "Hồ đồ? Hừ!" Mã Thanh Bảo đi qua đi lại trong phòng, liếc nhìn Lư Tiểu Long một cái. Lư Tiểu Long ở góc phòng từ xa nhìn màn kịch này, phát hiện ra Mã liên trưởng đối với đối tượng điều tra này không hề có mối thù hận xuất phát từ nội tâm, chẳng qua chỉ là đang làm dáng phát bực mà thôi, cái sự bực bội đó một nửa có lẽ là để diễn cho vị khách đến thu thập tư liệu là anh xem.

Mã liên trưởng mắng cho một trận, ông lão liền đi ra. Vừa đóng cửa lại, chưa nói được mấy câu, thì lại vang lên tiếng gõ cửa còn rụt rè hơn nữa, lần này, Lư Tiểu Long nhìn qua kính cửa sổ cũng thấy, là một cô gái nông thôn vô cùng xinh đẹp. Mã liên trưởng liếc mắt một cái, cất cao giọng nói: "Vào đi." Cô gái nông thôn rõ ràng không dám dùng sức, cửa đẩy ra được một chút, lại không đẩy được nữa, lại dùng thêm một chút sức, mới cẩn thận đẩy cửa ra. Cô ấy xách một chiếc giỏ, trên giỏ đậy một tấm vải, còn để lộ ra một ít rơm lúa mì, Lư Tiểu Long liếc mắt một cái liền nhìn thấy dưới lớp rơm lúa mì ở bốn bên tấm vải lấp ló những quả trứng gà. Cô gái chừng mười sáu mười bảy tuổi, làn da trắng ngần, điều này khiến Lư Tiểu Long có chút kinh ngạc, trong một ngôi làng nghèo khổ thế này mà lại có một cô gái xinh đẹp như vậy, lông mày rậm mắt to, đứng xinh xắn ở bên cửa, cô ấy run lẩy bẩy đặt chiếc giỏ đằng sau cửa, lại đi đến trước mặt Mã liên trưởng muốn nói điều gì đó. Mã liên trưởng chắp tay sau lưng ra vẻ nghiêm khắc nói: "Bố cô hồ đồ, trước đây không tin chính sách của đảng, bây giờ mới biết khoan hồng tự thú, tôi vừa mới thực hiện xong chính sách cho ổng đấy." Cô gái cụp mắt hai tay đan vào nhau trước ngực, khẽ bóp lấy nhau. Mã liên trưởng đi lại trong phòng, chú ý đến Lư Tiểu Long ở bên cạnh, ít nhiều gì cũng lộ ra vẻ mất tự nhiên. Lư Tiểu Long đứng dậy nói: "Mã liên trưởng, anh nói chuyện với cô ấy trước đi, tôi ra ngoài đi dạo một chút." Anh kéo cửa đi ra ngoài. Đi dạo trong sân vài bước, ra khỏi cổng viện, ông lão mũi đỏ kia đang đút tay trong tay áo ngồi xổm sát tường dưới hòm thư màu xanh lá. Ông lão ngẩng một đôi mắt nhỏ mơ màng nhìn thẳng Lư Tiểu Long, lôi túi thuốc lào ra, móc thuốc lào trong chiếc túi vải.

Lư Tiểu Long chạy mấy bước lên con đường lớn, mặt trời đã nhô lên khỏi ngọn núi, những ngọn núi lớn xung quanh gần xa nhìn thấy rõ mồn một. Anh đi mấy bước, chắp tay sau lưng đứng lại trước mặt ông lão, hỏi: "Ông làm gì trong thôn thế?" Ông lão muốn đứng lên, Lư Tiểu Long vội vưa tay ngăn lại nói: "Ông cứ ngồi xổm đấy mà nói đi." Ông lão nói: "Chăn cừu." Lư Tiểu Long gật gật đầu, lại hỏi: "Ban nãy là con gái ông à?" Ông lão lĩnh hội ý định trong câu hỏi của Lư Tiểu Long, lại gật gật đầu, nói: "Đúng vậy." Lư Tiểu Long hỏi: "Ông có mấy cô con gái?" Ông lão nói: "Một." "Có con trai không?" Lư Tiểu Long hỏi. Ông lão nói: "Không có." Lư Tiểu Long không nói gì thêm, đi dạo qua lại trên con đường lớn ngoài sân. Gió đã tạnh, mặt trời chiếu xuống một cách yếu ớt, không khí lạnh khô, vừa đi chầm chậm dựa vào chút hơi ấm vừa nướng bên lò sưởi ban nãy, cũng coi như chịu đựng được. Ông lão hút mấy ống thuốc lào, cô gái vừa đi vào ban nãy tay không đi ra khỏi sân, tóc và quần áo có chút lộn xộn, khuôn mặt trắng trẻo đỏ ửng. Cô ấy liếc nhìn Lư Tiểu Long một cái, liền rụt rè cụp mắt xuống, giống như đã làm chuyện gì không dám gặp ai. Cô ấy chậm rãi đi đến bên cạnh ông lão, nói: "Bố, chúng ta về thôi." Ông lão hỏi: "Xong việc rồi à?" Cô gái ngây người gật gật đầu, vươn tay kéo ông lão đứng dậy, hai người đi dọc theo con đường lớn về phía trước, đi được một đoạn thì rẽ lên núi.

Đến giữa trưa, Lư Tiểu Long và Mã liên trưởng đã trò chuyện xong, anh đề xuất muốn đến các thôn xóm bên dưới đại đội Hàn Sơn Trang ở lại vài ngày, tìm hiểu tình hình của mấy tiểu đội sản xuất. Mã liên trưởng tỏ ra vô cùng thân thiết nói: "Được chứ, để tôi sắp xếp cho." Hai người bước ra khỏi phòng, Mã liên trưởng nhìn chiếc xe đạp dựa ngoài cửa, nói: "Đây là xe của cậu à?" Lư Tiểu Long gật gật đầu. Mã liên trưởng nói: "Cậu cứ đẩy xe vào văn phòng của tôi đi, trên núi không đẩy lên được, khi nào cậu xuống núi đi, thì lại đến lấy." Lư Tiểu Long đẩy xe vào văn phòng đang bén lửa sưởi, lúc bước ra, Mã liên trưởng đang ngó đông ngó tây trên con đường lớn, hắn nói: "Tôi tìm cho cậu một người dẫn đường." Chẳng mấy chốc, trên con đường nhỏ ở sườn núi đằng kia có một cô bé mười một mười hai tuổi đeo cặp sách vừa nhảy vừa chạy đi xuống, khuôn mặt tròn trịa bị gió thổi đỏ hây hây. Mã liên trưởng gọi cô bé lại: "Nhị Ni, lại đây." Cô bé tên là Nhị Ni chạy tới, Mã liên trưởng vỗ vai Lư Tiểu Long, nói với cô bé: "Em dẫn cậu ấy đến Quách Gia Lĩnh nhà các em đi, nói với bố em là anh bảo em dẫn đi đấy." Cô bé vui vẻ vẫy tay một cái, nói: "Chú Thanh Bảo, vậy em đi nhé." Mã liên trưởng đứng bên đường vẫy tay với Lư Tiểu Long. Điều khiến Lư Tiểu Long cảm thấy thú vị là, vì buổi sáng đã chứng kiến cảnh tượng con gái lão chăn cừu kia, Mã liên trưởng sau đó liền vô cùng thân thiết với anh, hỏi gì đáp nấy, cầu gì được nấy.

Lư Tiểu Long đi theo Nhị Ni lên núi. Mặc dù đã làm việc trên núi ở Lưu Bảo hai năm, nhưng khi đi đường núi vẫn không nhanh bằng cô bé, cô bé đi một lúc, lại dừng lại đợi anh, gặp đoạn dốc, còn vươn bàn tay nhỏ ra kéo anh. Lư Tiểu Long dứt khoát nắm lấy bàn tay nhỏ của cô bé, vừa đi vừa trò chuyện. Nhị Ni nói với anh, sáng nay em ấy sang trường học ở thôn Kiều Gia Lĩnh đối diện để học. Lư Tiểu Long hỏi: "Trường học ở Kiều Gia Lĩnh to thế nào?" Nhị Ni nói: "Một gian hang đất." Lư Tiểu Long lại hỏi: "Đó là học sinh lớp mấy?" Nhị Ni đáp: "Lớp một, lớp hai, lớp ba, lớp bốn đều có. Một giáo viên dạy." Lư Tiểu Long hỏi: "Em học lớp mấy?" Nhị Ni nói: "Học lớp bốn." Lư Tiểu Long lại hỏi: "Quách Gia Lĩnh nhà các em chỉ có một mình em đi học thôi à?" Nhị Ni nói: "Vâng." Lư Tiểu Long lại hỏi: "Quách Gia Lĩnh có mấy hộ người?" Nhị Ni suy nghĩ một lát, giơ bốn ngón tay lên. Lư Tiểu Long nói: "Bốn hộ?"

Nhị Ni gật gật đầu.

Một trận leo dốc khiến Lư Tiểu Long mệt thở hổn hển, nhìn từ xa xuống dưới núi, con đường lớn trong thung lũng lúc này đã giống như một dải lụa nhỏ, bộ chỉ huy đại đội bên đường giống như mấy chiếc hộp diêm đặt ở đó. Đứng cao hơn, nhìn cũng xa hơn, nhiều ngọn núi hơn đã lộ ra phía sau những ngọn núi gần đó. Ban nãy ở dưới núi không nhìn thấy một thôn xóm nào, bây giờ thì có thể nhìn thấy những thôn xóm thấp thoáng ẩn hiện trên ngọn núi đối diện rồi.

Nhị Ni chỉ vào đỉnh núi xiên đối diện được ánh mặt trời chiếu sáng nói: "Đó chính là Kiều Gia Lĩnh, trường học của chúng em ở trên đó đấy." Lư Tiểu Long nhìn từ xa, chỉ có thể lờ mờ nhìn thấy bóng dáng của một vài ngôi nhà, quay đầu lại nhìn lên trên, ngọn núi bên này vẫn còn cách đỉnh rất xa. Lư Tiểu Long hỏi: "Từ đây đến thôn các em, còn bao xa nữa?" Nhị Ni nhìn xuống dưới núi, nói: "Còn hơn một nửa nữa." Lư Tiểu Long lập tức cảm thấy chân hơi mềm nhũn.

Leo qua một đoạn dốc đứng cần phải dùng cả tay lẫn chân, thì xuất hiện một đoạn dốc thoải, một hai chục con cừu cái kéo bộ lông dơ bẩn, gặm vỏ những cái cây nhỏ trên sườn dốc và rễ cỏ trong lớp đất đông cứng. Lư Tiểu Long đang ngạc nhiên vì chỉ thấy cừu mà không thấy người, chợt nhìn thấy một người mặc áo lông cừu màu xám trắng đang quỳ hai gối kẹp một con cừu vào giữa hai chân của mình, hai tay nắm lấy bả vai con cừu, giống như muốn từ phía sau đè gục con cừu xuống. Lư Tiểu Long quay đầu hỏi Nhị Ni: "Đang làm gì thế kia?" Khuôn mặt Nhị Ni đỏ bừng, kéo anh bước nhanh về phía trước. Người nọ nghe thấy tiếng bước chân, hoảng hốt buông con cừu ra đứng dậy, kéo chiếc quần bông màu đen của mình lên, lúc này Lư Tiểu Long mới nhìn thấy chiếc quần bông của hắn tuột xuống dưới đầu gối, đùi trần lộ ra từ bên dưới chiếc áo lông cừu. Khi con cừu cái đó chạy trốn vào đàn cừu cúi đầu gặm cỏ, người chăn cừu hoảng hốt cài chiếc quần liền đũng lại nhặt chiếc roi cừu lên, Lư Tiểu Long cũng liền hiểu ra đây là đang làm gì, trong lòng cảm thấy vô cùng ghê tởm. Người chăn cừu sở hữu một khuôn mặt dài ngốc nghếch, nhìn Lư Tiểu Long một cái, kẹp roi cừu dưới nách, ngâm nga câu hát nghêu ngao đi về phía đàn cừu lắc la lắc lư.

Cô bé có lẽ cũng vì cảnh tượng ban nãy mà cảm thấy xấu hổ, cô bé vừa leo núi, vừa thỉnh thoảng cúi người nhặt những hòn đá nhỏ hai bên đường chơi đùa. Cứ đi như thế một lúc, cô bé nhìn xung quanh rồi nói: "Anh đợi em một lát nhé." Liền bước qua một thửa ruộng bậc thang bên đường chạy xuống. Lư Tiểu Long nhìn theo bóng lưng của cô bé, nhìn thấy cô bé đi xuống bờ ruộng, ngồi xổm xuống, tiếp theo liền truyền đến tiếng tiểu tiện của cô bé.

Lư Tiểu Long mỉm cười nhẹ, lập tức quay đầu lại, phát hiện ra mình cũng có buồn tiểu. Đợi Nhị Ni chạy quay lại rồi, Lư Tiểu Long lại đi theo cô bé leo một đoạn đường dốc rất dài, hỏi: "Nhị Ni, còn xa nữa không?" Nhị Ni ngẩng đầu nhìn lên, nói: "Còn một nửa nữa ạ."

Lư Tiểu Long biết không thể kiên trì đi đến thôn được nữa, liền nhìn Nhị Ni cười, nói: "Em cũng đợi anh một lát được không?" Nhị Ni liếc nhìn anh một cái, không nói gì. Lư Tiểu Long bước qua thửa ruộng bậc thang nhỏ bên đường chạy xuống, rẽ qua một khúc cua, sườn đất đã che khuất anh đi, thế là anh cởi thắt lưng ra thoải mái xả nước tiểu. Nhìn những ngọn núi lớn gần xa và con đường lớn thấp thoáng dưới núi, bãi nước tiểu này đi rất có uy lực, khoét hừng hực hơi nóng một cái lỗ trên lớp đất đông cứng trước mắt, nghĩ đến mùa xuân năm sau ở đây sẽ nở ra một bông hoa dại đẹp nhất, anh cảm thấy hào sảng vì bãi nước tiểu này của mình. Lúc anh quay lại đường cái, Nhị Ni chớp chớp đôi mắt nói: "Đường dễ đi hết rồi, đường phía trước đều không dễ đi đâu." Lư Tiểu Long nghe vậy, có chút đau đầu, anh nói: "Quách Gia Lĩnh cao thế này, ngày nào em cũng lên núi xuống núi đi học cơ à?" Nhị Ni vừa nhoài người về phía trước nhọc nhằn leo lên vừa nói: "Vâng."

Đường mòn uốn lượn như ruột dê này vô cùng dốc, thường xuyên phải dùng cả tay lẫn chân. Khi Nhị Ni ở phía trên vươn bàn tay nhỏ ra kéo anh, anh không từ chối nữa. Bàn tay nhỏ của Nhị Ni rất ấm áp, rất mềm mại. Trải qua một phen cắm cúi leo trèo, hai người cuối cùng cũng leo lên tới đỉnh núi, nơi này tương đối bằng phẳng, có mấy thửa ruộng bậc thang. Lư Tiểu Long đứng trên đỉnh núi lau mồ hôi đầm đìa trán, tháo mũ bông ra nhìn ngắm bốn phía, tầm nhìn vô cùng thoáng đạt, những ngọn núi lớn gần xa cao xấp xỉ nơi này, đỉnh núi và sống lưng núi dưới ánh mặt trời chiếu rọi phát sáng giống như những chiếc vảy cá trắng phau. Vượt qua những đỉnh núi có độ cao sạt sạt này nhìn về phía xa hơn, trong mây mù vẫn còn những ngọn núi cao hơn nữa. Nhị Ni chỉ về phía trước, nói: "Đó chính là Quách Gia Lĩnh." Lư Tiểu Long nhìn từ xa, qua đỉnh núi này, đi xuống thêm một đoạn dốc thoải, một con đường nhỏ hẹp uốn lượn kéo dài đến một sườn dốc thoải thấp hơn nơi này một chút, tựa vào vách đất dường như có cửa sổ hang đá thấp thoáng ẩn hiện. Những ngọn núi xung quanh nối tiếp nhau, lớn đến mức chia cắt thế giới với bầu trời, nghĩ đến một nơi khoáng đạt như thế này mà chỉ có bốn hộ người sinh sống, thực sự cảm thấy bản thân vô cùng nhỏ bé.

Thôn Quách Gia Lĩnh là khoét một đoạn vách đất hướng về phía nam ở một chỗ trũng thấp trên đỉnh núi, khoét chừng mười mấy cái hang đá trên vách đất, bốn hộ gia đình trong hang đá được tính là một tiểu đội sản xuất, có một cái hang đá được tính là nhà kho của tiểu đội, có một cái hang đá nuôi hai con bò của tiểu đội. Khi Lư Tiểu Long đến trước mười mấy cái hang đất, cảm thấy đây quả là một cái tổ ấm áp có thể tụ nắng có thể tránh gió, mặt trời chiếu thẳng xuống từ đỉnh đầu, hoàng thổ xung quanh cũng có vẻ không còn lạnh lẽo đến thế nữa. Đứng trong ngôi làng nhỏ được cấu thành từ bốn hộ gia đình và hai con bò, liền ít nhiều quên đi những ngọn núi lớn bốn bề, bộ chỉ huy đại đội dưới núi, càng quên đi cái chốn Bắc Kinh xa xôi tận chân trời. Chỉ có vách hoàng thổ trước mắt, hang đá, hai con bò vàng được dắt ra phơi nắng, còn có cả một giếng nước. Trên ngọn núi cao thế này mà có giếng nước, cũng thật khó tưởng tượng, hỏi lại một câu, giếng sâu bốn mươi trượng, Lư Tiểu Long giếng ngỡ ngàng. Giếng ở thôn Lưu Bảo sâu hơn chục trượng, kéo một gàu nước mất chừng một điếu thuốc lá, hơn bốn mươi trượng, phải kéo trong bao lâu? Quy đổi lại, sâu hơn 100 mét. Nhìn lại chiếc tời trên giếng, thì biết ngay là thế nào, trục tời rất dài, dây thừng quấn dày suýt soát một vòng tay ôm, tay quay cũng rất lớn. Kéo nước thông thường là hai người cùng lắc, làm ruộng là trông trời ăn cơm, nước kéo lên chỉ để người uống và bò giải khát, người ở đây không có thói quen rửa ráy vào sáng tối.

Bố của Nhị Ni tên là Quách Đạo Hữu, tuổi tác không lớn, nhưng tóc đã hoa râm thưa thớt, khuôn mặt dài đỏ sẫm phảng phất vẻ vô cùng đôn hậu, nói chuyện rất chậm chạp, thường là động tác tay làm nửa ngày, lời nói mới theo sau. Nghe nói Lư Tiểu Long là do Mã liên trưởng bảo con gái dẫn tới, lập tức xem anh là cán bộ cấp trên đến điều tra tình hình. Buổi trưa, tiếp đãi bữa cơm rất thịnh soạn, cháo bột ngô, rán bánh bột mì trắng. Lư Tiểu Long chú ý thấy một chiếc bánh bột mì trắng chỉ được đặt trước mặt một mình anh, bố mẹ Nhị Ni và cả Nhị Ni đều chỉ uống cháo bột ngô. Lư Tiểu Long kiên quyết chia chiếc bánh bột mì thành bốn phần, lúc đặt trước mặt họ, họ đều đùn đẩy nói ăn không quen bánh mì trắng. Nhị Ni liếc nhìn chiếc bánh bột mì trắng, bưng bát chạy ra ngoài cửa. Lư Tiểu Long cầm một miếng bánh bước ra khỏi hang đất, nhét vào tay Nhị Ni. Nhị Ni nhìn Lư Tiểu Long, lại nhìn bố, quay người lại bước vào trong hang đất, đặt chiếc bánh lên chiếc bàn trên kang, lúc này mới bưng bát cơm đi ra ngoài.

Sau bữa trưa, Lư Tiểu Long cùng họ làm việc. Bốn hộ gia đình, chính là bốn năm sức lao động, đem phân trâu trong chuồng bò xúc lên cho vào sọt, gánh đến bãi phẳng trước hang đất chất đống lại, rồi cuốc một ít đất xốp lót vào chuồng bò, để bò phóng uế, dẫm đạp lên trên ủ thành phân bón. Phân bón chất đống ở bãi phẳng được phủ đất đậy kín lại, tránh bị cơn gió mùa đông thổi bay, mùa xuân đến lại gánh nó ra đồng. Chút việc này không đủ để làm trong một buổi chiều, đội trưởng Quách Đạo Hữu lại dẫn bốn năm lao động cùng với Lư Tiểu Long đến ruộng bậc thang trước thôn để đắp bờ. Đứng ở nơi cao nhìn xuống dưới núi, từng thửa ruộng bậc thang giống như khán đài của sân vận động xếp chồng lên nhau từng lớp từng lớp, cho đến tận khe núi sâu thẳm, trên sườn núi đối diện lại có từng thửa ruộng bậc thang giống như khán đài của sân vận động cao dần lên từng lớp từng lớp, cao vời vợi ở tận đỉnh núi đối diện.

Lư Tiểu Long hỏi: "Sao không ở dưới đáy khe?" Quách Đạo Hữu nói: "Không thể ở được." Lư Tiểu Long lại hỏi: "Ruộng bậc thang trên sườn núi đối diện thì qua đó gieo trồng thế nào?" Quách Đạo Hữu đáp: "Đi xuống, rồi lại đi lên gieo trồng." Lư Tiểu Long phóng tầm mắt nhìn, phát hiện diện tích ruộng bậc thang chiếm trên núi rất có hạn, phần lớn những sườn núi gần xa đều trọc lóc, có những sườn rất dốc, lại càng không phải là chỗ để trồng trọt. Lúc năm sáu người bọn họ vung cuốc xẻng lúc nhanh lúc chậm làm việc, mặt trời đã trượt xuống dưới đỉnh núi phía tây, đầu núi chốc lát tối sầm lại không ít. Phóng tầm mắt nhìn ra xa, đây là một thế giới nối tiếp hết đỉnh núi này đến đỉnh núi khác, nhìn từ xa mấy cái hang đá của Quách Gia Lĩnh, vô cùng hẻo lánh hoang vắng. Làm việc thêm một lát, trời tối hẳn đi, Quách Đạo Hữu hô lên một tiếng: "Chấm điểm công đi." Năm sáu người ngồi phịch xuống trên thửa ruộng bậc thang lộng gió lạnh, mỗi người lấy ra một cuốn sổ nhỏ bằng bàn tay, giao vào tay Quách Đạo Hữu, từng người từng người một đánh giá chấm điểm. Người đầu tiên được chấm điểm là một nông dân mặt dài tên là Lai Phát, mọi người đem tình hình làm việc của anh ta từ sáng đến chiều kể lại một lượt, có người nói: "Cho chín điểm rưỡi." Quách Đạo Hữu hỏi mọi người có ý kiến gì không, lại có người nói: "Chín điểm sáu đi." Mọi người bàn tán một hồi, Quách Đạo Hữu nói: "Chín điểm sáu đi." Trên cuốn sổ điểm công của Lai Phát, ghi lại điểm công kiếm được hôm nay: Chín điểm sáu, sau đó, trả cuốn sổ điểm công mỏng manh về tay Lai Phát. Lại chấm điểm cho người thứ hai. Cứ thế từng người từng người chấm qua, phần lớn là chín điểm rưỡi, chín điểm sáu.

Cuối cùng, Quách Đạo Hữu nói: "Đến lượt tôi rồi." Mọi người người thì bảo chín điểm tám, người thì bảo chín điểm chín, người thì bảo mười điểm. Quách Đạo Hữu nói: "Hôm nay tôi cũng chỉ có thể chấm được chín điểm bảy thôi." Anh ta tự viết chín điểm bảy vào cuốn sổ điểm công của mình. Lư Tiểu Long vô cùng quen thuộc với hệ thống này, mười điểm chính là một ngày lao động trọn vẹn, cũng là điểm số cao nhất trong một ngày lao động của xã viên, cuối năm chính là dựa vào những điểm công này để phân phối lương thực, phân phối hoa hồng.

Chấm điểm xong, Quách Đạo Hữu lại hỏi Lư Tiểu Long: "Anh có muốn nói vài lời với mọi người không?" Lư Tiểu Long mỉm cười xua xua tay, nói: "Tan làm thôi." Một đám người gánh sọt, vác cuốc xẻng đi về. Trời tối hẳn, những ngọn núi gần xa mờ mịt trôi nổi trong bóng tối, đi qua mấy khúc cua trên sườn núi dưới sườn núi, mười mấy cái hang đá liền đồng thời xuất hiện trước mắt với bộ mặt tối thui. Tiếc không dám thắp đèn dầu, các hộ gia đình đều mò mẫm trong bóng tối để ăn cơm, lửa trong bếp lò vẫn chưa tắt hẳn, ít nhiều cũng có thể mượn được chút ánh lửa. Chẳng mấy chốc, đàn ông trong mỗi hộ gia đình đều bưng chiếc bát lớn ngồi xổm ngoài cửa hang đá húp cháo bột ngô xì xụp, Lư Tiểu Long kiên trì ăn cùng, ở cùng, lao động cùng, cũng bưng chiếc bát lớn húp sùm sụp ở cửa hang đá. Anh đang nghĩ: Bản thân cứ đi điều tra hết đại đội này đến đại đội khác như thế này, cuối cùng có thể điều tra ra kết quả gì?

Anh vừa húp xong một bát, Nhị Ni liền chạy tới cầm lấy chiếc bát không của anh để múc hộ. Anh nói: "Thêm nửa bát là được rồi." Nhị Ni bưng đến cho anh một bát to tướng đầy ắp, anh múc nửa bát sang đưa cho Quách Đạo Hữu đang ngồi xổm bên cạnh. Quách Đạo Hữu liếc nhìn anh một cái, nói: "Đừng có không ăn no." Lư Tiểu Long bưng chiếc bát lớn đi đến cửa mấy cái hang đá xung quanh ngồi xổm trò chuyện, phát hiện cháo bột ngô trong bát nhà nào cũng loãng toác. Lư Tiểu Long nhìn cháo đặc trong bát của mình, lập tức hiểu ra đây là do Quách Đạo Hữu đặc biệt nấu cho mình. Anh dùng đũa khều khều nước cháo loãng trong bát của mấy người, hỏi: "Làm việc cả ngày mà ăn cái này thì trụ được sao?" Mọi người bưng bát to cười phác thảo dưới ánh trăng, nói: "Húp nước cho no bụng, húp nước no thôi, ăn đồ khô thì có bao nhiêu đâu?" Lư Tiểu Long đi một vòng, lại quay về trước cửa nhà Quách Đạo Hữu ngồi xổm xuống, nói: "Anh nói xem, tại sao những người làm ruộng chúng ta lúc nào cũng không thể cho cái bụng ăn no thế?"

Quách Đạo Hữu húp cháo chậm rãi đáp: "Ông trời không phù hộ chứ sao." "Chưa từng được ăn no bao giờ à?" Lư Tiểu Long hỏi. Quách Đạo Hữu nói: "Hồi mới cải cách ruộng đất làm ăn riêng lẻ, từng được ăn no rồi." Lư Tiểu Long hỏi: "Lúc đó ông trời phù hộ à?" Quách Đạo Hữu đáp với vẻ mặt khá tê dại: "Có lẽ thế." Lư Tiểu Long hỏi: "Chỗ chúng ta có ai chết đói không?" Sắc mặt Quách Đạo Hữu có chút ảm đạm, một lát sau mới đáp: "Từng chết đói, mấy năm trước."

Cơm nước xong xuôi, lửa trong bếp mỗi nhà đều đã tắt, chiếc kang được nấu sưởi ấm khi nấu cơm đang chờ những người làm ruộng lên nằm. Lư Tiểu Long muốn trò chuyện cùng mọi người, Quách Đạo Hữu liền thắp một ngọn đèn dầu ở đầu kang nhà mình, mấy người đàn ông ban ngày làm việc đi tới, vừa hút tẩu thuốc lào vừa hướng về ngọn đèn dầu. Bọn họ người thì khoanh chân ngồi trên kang, người thì ngồi trên chiếc ghế đẩu nhỏ dưới đất, Lư Tiểu Long ngồi trên kang đặt câu hỏi, mọi người người câu này người câu kia trò chuyện, Lư Tiểu Long cúi gằm xuống chiếc bàn kang nhỏ nương theo ánh đèn dầu để ghi chép đơn giản. Ngọn đèn dầu hỏa chiếu sáng từng khuôn mặt già nua xung quanh, Quách Đạo Hữu ngồi bên chiếc bàn kang không nói một lời phì phèo hút tẩu thuốc lào, Nhị Ni nằm bò đằng sau Lư Tiểu Long và Quách Đạo Hữu, nhìn một vòng người trò chuyện, còn bò sát lại gần hơn, dán sát vào sau lưng Lư Tiểu Long với vẻ ngưỡng mộ nhìn anh viết chữ rất nhanh trên sổ. Lư Tiểu Long quay đầu nhìn cô bé một cái, cô bé cũng nhìn Lư Tiểu Long, Lư Tiểu Long trêu ghẹo cười với cô bé, cô bé cũng vui vẻ nở nụ cười, vẫn dán mắt không chớp nhìn Lư Tiểu Long ghi chép. Trò chuyện chừng hết mấy tẩu thuốc lào như thế, cũng coi như trò chuyện xong, mọi người gõ tẩu thuốc lào ho khúc kh khắc, ngáp ngắn ngáp dài, kẻ lên kang thì lên kang, người đứng dậy thì đứng dậy, ai về nhà nấy đi ngủ.

Lư Tiểu Long nói lời cảm ơn tiễn mọi người ra khỏi hang đá, Quách Đạo Hữu nhìn anh với vẻ rất đôn hậu, cử động đôi môi dày nói: "Cậu cũng đi ngủ đi, tôi sắp xếp chỗ cho cậu rồi." Lư Tiểu Long sớm đã chuẩn bị sẵn tư tưởng sẽ chen chúc một chiếc kang cùng gia đình này, Quách Đạo Hữu lại xỏ dép vào, bưng đèn dầu, dẫn Lư Tiểu Long sang một cái hang đá ở nhà bên cạnh. Đẩy cửa bước vào, dưới đất chất một số chum vại, cày, cuốc, xẻng, bừa, trên kang cũng có một chiếc bàn vuông thấp chân. Quách Đạo Hữu đặt ngọn đèn dầu lên bàn kang, sờ sờ đầu kang, nói: "Đã đốt lửa sưởi ấm kang cho cậu rồi, cậu chọn chỗ nào mà ngủ, thấy ấm thì ngủ đầu kang, thấy lạnh thì nhích vào trong một chút." Lại chỉ vào chiếc chăn vải thô ở đầu kang, nói: "Cứ đắp cái này thôi." Lư Tiểu Long biết trên kang của nông dân nghèo vùng túng quẫn không có đệm, một chiếc chăn là đủ bộ rồi, anh liên tục nói: "Được, được, anh đi ngủ đi, ở đây tôi tự lo được."

Quách Đạo Hữu kéo cửa đi ra, Lư Tiểu Long khoanh chân ngồi trên kang. Đèn dầu rất sáng, chóa đèn thủy tinh được lau chùi sạch sẽ, ngọn lửa đèn dầu ổn định cháy sáng trong chóa đèn, chóa đèn thủy tinh giống như một chiếc ống khói nhỏ trong suốt, phun hơi nóng từ phía trên ra. Anh lấy từ trong túi vải bạt ra ba bốn cuốn sổ tay bìa cứng, lật xem từng cuốn một những thành quả điều tra trong mấy tháng qua của mình. Anh lại lấy từ trong túi đeo chéo ra một chồng giấy viết thư, bắt đầu viết thư cho Thẩm Lệ. Cách viết thư của anh cũng gần giống như viết nhật ký, mỗi ngày viết một đoạn, có thể là chuyện mắt thấy tai nghe, cũng có thể là cảm tưởng, cũng có thể là sự suy ngẫm, cũng có thể là sự giãi bày với Thẩm Lệ, cũng có thể là nỗi nhớ nhung đối với Thẩm Lệ, viết trong mấy ngày, thành một chồng dày cộm, hễ gặp nơi có hòm thư là lại gửi đi. Anh không cần Thẩm Lệ hồi âm, Thẩm Lệ cũng không thể hồi âm, anh chỉ liên tục viết, việc này ít nhiều đã trở thành một trong những nội dung trong cuộc sống lang thang của anh. Anh viết đơn giản xong những chuyện mắt thấy tai nghe ngày hôm nay, liền cất giấy viết thư trở lại túi đeo chéo, lại lấy ra một chồng giấy thảo, trên đó có đề cương đang dần hình thành của anh, nhan đề là: 《Điều tra và suy ngẫm về thể chế nhân dân công xã》. Anh lật xem lại đề cương mà mình lần lượt viết ra, đã viết được mấy chục trang, xem một lát, lại đặt lên bàn, chìm đắm trong mơ tưởng. Anh nhìn hang đá được chiếu sáng bởi đèn dầu, nghĩ đến việc mình lại đang suy nghĩ về vấn đề vận mệnh của Trung Quốc ở nơi này, quả thật có chút không thể tưởng tượng nổi. Đi lang thang mấy tháng trời, một ngôi làng núi cao như thế này, nhỏ như thế này, cũng là lần đầu tiên gặp phải. Nghĩ đến đây, anh lại cảm thấy vô cùng thú vị, liền vặn nhỏ đèn dầu, đi giày bước ra khỏi hang đá.

Mặt trăng không biết từ lúc nào đã bị núi che khuất, bầu trời đầy sao chi chít. Một dãy hang đá đều chìm trong bóng tối tĩnh mịch, đi lại qua lại trên mảnh đất bằng phẳng, chỉ nghe thấy tiếng bò hắt xì thoảng qua trong cái hang đá dùng làm chuồng bò ở tận cùng bên rìa. Anh lẳng lặng nhìn ngắm dãy núi lớn và những vì sao sáng lấp lánh trên trời, không kìm được mà nghĩ đến rất nhiều chuyện. Chợt nhìn thấy trên đỉnh núi đằng kia có ánh đèn pin lay động, chính là hướng mà anh đã đi khi lên núi. Người ở Quách Gia Lĩnh sớm đã chìm vào giấc ngủ, cũng đều không có đèn pin, là người phương nào đến? Tại sao lại đến? Lư Tiểu Long đột nhiên có dự cảm nguy hiểm, nhìn thấy ánh đèn pin lúc sáng lúc tắt từ xa đi về phía này, anh suy nghĩ một lát, lập tức quay trở lại hang đá, cầm lấy túi đeo chéo bước ra ngoài. Anh nhìn xung quanh bốn phía, lại ngẩng đầu nhìn lên vách đất trên hang đá, may là ban nãy anh đã ít nhiều quen thuộc với địa hình nơi này, liền vòng qua con đường nhỏ dốc đứng phía sau chạy lên vách đất. Ánh đèn pin lắc la lắc qua ngày càng đến gần, đi đến trước hang đá của Quách Đạo Hữu. Lư Tiểu Long nhìn thẳng từ trên cao xuống theo phương thẳng đứng, trong ánh đèn pin lay động nhận ra, tổng cộng có năm người đến, một người chính là Mã liên trưởng mặc chiếc áo khoác Trung Sơn đen, một người giống như cán bộ công xã, Mã liên trưởng đang cung kính chỉ vào hang đá nhà Quách Đạo Hữu ra hiệu cho hắn, đứng đằng sau bọn họ, là ba tên dân binh mang súng trường trên lưng. Người có bộ dạng cán bộ công xã gật gật đầu, Mã liên trưởng liền bước lên gõ cửa hang nhà Quách Đạo Hữu. Nghe thấy bên trong có tiếng hỏi ồ ồ vang vọng: "Ai đấy?" Mã liên trưởng đáp: "Là tôi, Thanh Bảo."

Phải một lúc lâu sau, nghe thấy có người lê dép đi đến cửa, tiếp theo là tiếng rút then cửa, cửa mở ra, Quách Đạo Hữu bước ra ngoài. Mã liên trưởng hỏi: "Người được Nhị Ni dẫn tới hôm nay đâu rồi?" Quách Đạo Hữu hoài nghi nhìn bọn chúng, chỉ vào cái hang đá bên cạnh. Lư Tiểu Long bất động nhìn thẳng xuống từ trên cao, nhìn thấy Mã Thanh Bảo đi lên đẩy cửa bước vào, cửa vốn dĩ đã hé mở, một đám người bật đèn pin ùa vào. Lại nhanh chóng ùa ra, nghe thấy Mã liên trưởng hỏi: "Các người ngủ từ lúc nào rồi?" Quách Đạo Hữu dụi đôi mắt ngái ngủ, nói: "Ngủ từ lâu rồi." Mã liên trưởng nói với người có bộ dạng cán bộ công xã rằng: "Xem ra đã chạy trốn từ lâu rồi, làm chuyện trái với lương tâm có tật giật mình, quả thực là phản động." Người có bộ dạng cán bộ công xã chỉ vào mười mấy cái hang đá, hỏi: "Không đến nhà người khác chứ?" Quách Đạo Hữu lắc lắc đầu, nói: "Không đâu." Người có bộ dạng cán bộ công xã chắp tay sau lưng nói: "Nhất định phải nâng cao cảnh giác giai cấp." Hắn ta cầm một chồng giấy thảo trên tay, Mã liên trưởng lập tức chiếu đèn pin lên đó, người có bộ dạng cán bộ công xã lật xem một lượt, nói: "Đây chính là một cương lĩnh phản động, đả kích nhân dân công xã." Lúc này Lư Tiểu Long mới nhớ ra, trong lúc hoảng loạn mình đã để quên bản đề cương trên bàn kang rồi. Người có bộ dạng cán bộ công xã hỏi: "Cậu ta có thể chạy đi đâu được chứ?" Mã liên trưởng nói: "Từ đây xuống núi chỉ có hai con đường, một đường là con đường mà bọn ta vừa mới đi tới, đi thẳng đến bộ chỉ huy đại đội, cậu ta chắc chắn không đi con đường này, còn một đường nữa, chính là đi qua thôn Hoàng Câu." Mã liên trưởng vừa nói vừa chỉ về hướng bên đó. Người có bộ dạng cán bộ công xã suy nghĩ một lát, nói: "Vậy chúng ta đuổi theo hướng đó đi." Mã liên trưởng quay đầu nói với Quách Đạo Hữu: "Bọn tôi đuổi theo trước đây, nếu như còn có tình hình gì khác, ông hãy báo cáo kịp thời nhé." Một đám người khua đèn pin vội vã rời đi, ánh đèn pin nhảy múa chớp lóe trên con đường núi lúc sáng lúc tắt, mãi cho đến khi qua khỏi chỗ cao nhất trên đỉnh núi mới biến mất.

Nhị Ni vừa mặc quần áo vừa bước ra khỏi hang đá, hỏi: "Bố, chuyện này là sao vậy?" Quách Đạo Hữu nhìn hướng ánh đèn pin biến mất mà không nói gì. Lư Tiểu Long rùng mình trong cơn gió đêm, trong đầu lướt qua các phương án khác nhau, thế nhưng, không có phương án nào là vẹn toàn cả, anh suy nghĩ một lát, từ trên đỉnh vách đất vòng xuống. Quách Đạo Hữu và Nhị Ni đang từ cái hang đá mà Lư Tiểu Long vừa ở bước ra, nhìn thấy Lư Tiểu Long, cả hai người đều giật mình. Lư Tiểu Long nói: "Bác Quách, cháu vừa nãy trốn ở trên đó ạ." Anh chỉ vào vách đất, Quách Đạo Hữu ngẩng lên nhìn. Lư Tiểu Long lại nói: "Cháu vốn định chạy trốn, nhưng nghĩ đi nghĩ lại, vẫn nói thật với bác, cầu xin bác giúp đỡ. Cháu là thanh niên trí thức Bắc Kinh, đắc tội với bí thư đại đội trong thôn, ông ta trù dập cháu, nên cháu mới trốn ra ngoài." Lư Tiểu Long cố gắng nói tình hình của mình một cách đơn giản thực tế nhất, để người nông dân chân chất này có thể hiểu được. Anh lại nói: "Bác muốn giao nộp cháu cho bọn họ, bây giờ có thể trói cháu lại." Nhị Ni siết chặt lấy cánh tay của bố, ngẩng đầu nhìn bố, Quách Đạo Hữu chậm rãi lắc lắc đầu. Lư Tiểu Long nói: "Vậy cháu cầu xin bác hiến kế cho cháu." Quách Đạo Hữu nhìn Lư Tiểu Long trong bóng tối, Lư Tiểu Long chỉ về phía đó nói: "Bọn họ bây giờ đi theo con đường thôn Hoàng Câu đó để đuổi theo cháu, cháu nghĩ cháu sẽ chạy trốn theo con đường xuống bộ chỉ huy đại đội này, có được không?" Nhị Ni khẽ lay lay cánh tay của bố, có vẻ như đang giục bố trả lời. Quách Đạo Hữu suy nghĩ một lát, nói: "Không được.

Bọn họ đi từ con đường thôn Hoàng Câu đó xuống chân núi, không đuổi kịp cậu, có lẽ lại sẽ quay lại ngã rẽ đường đến bộ chỉ huy đại đội này để chặn cậu. Cậu xuống núi không nhanh bằng bọn họ, cậu còn chưa đến nơi, bọn họ đã chặn cậu lại rồi." Lư Tiểu Long nói: "Vậy bác nói xem, cháu phải làm thế nào?"

Quách Đạo Hữu nhìn những cái hang đá xung quanh, nói: "Có giấu cậu ở trong thôn cũng không giấu nổi." Lư Tiểu Long nói: "Vậy cháu chạy vào trong núi vậy." Quách Đạo Hữu nói: "Thế thì cậu sẽ bị chết cóng, chết đói đấy." Lư Tiểu Long không nói gì nữa. Quách Đạo Hữu suy nghĩ một lát, giơ tay chỉ hướng mà đám người vừa đi, nói: "Cậu cứ đi theo con đường thôn Hoàng Câu đó mà xuống." Lư Tiểu Long trong lòng bỗng sáng bừng lên, Quách Đạo Hữu nói tiếp: "Cậu xuống đến đường cái rồi, đừng đi về hướng bộ chỉ huy đại đội, hãy đi theo hướng ngược lại, đi tầm bảy tám dặm, là ra khỏi địa phận công xã chúng ta rồi." Lư Tiểu Long nói: "Vâng, cảm ơn bác đã chỉ điểm." Nói xong liền muốn đi. Quách Đạo Hữu nói: "Đợi một lát." Ổng đi vào trong nhà, cầm lấy ba miếng bánh mì trắng nhỏ mà lúc trưa Lư Tiểu Long đã xé thành bốn phần cho gia đình ba người ăn, nhét vào trong túi đeo chéo của Lư Tiểu Long, lại vỗ vỗ lưng Nhị Ni nói: "Đưa đại ca ra đến ngã rẽ đường đó đi." Nhị Ni lập tức nói: "Vâng." Lư Tiểu Long nói: "Không được, em ấy còn nhỏ thế này, một mình quay về nguy hiểm lắm." Quách Đạo Hữu nói: "Mắt buổi tối của ta nhìn không rõ, để nó đưa cậu một đoạn rồi về, nó chạy còn nhanh hơn thỏ ấy chứ, cậu đừng sợ, khu vực quanh đây trên núi không có sói đâu."

Nhị Ni kéo tay Lư Tiểu Long, hai người theo tuyến đường của nhóm người hồi nãy mà tăng nhanh bước chân chạy đi. Đoạn đường trên đỉnh núi đều là những gợn sóng tương đối bằng phẳng, chẳng mấy chốc đã đến chỗ cao nhất mà ánh đèn pin hồi nãy vừa khuất xuống, con đường phía dưới hiện ra rõ mồn một, nhìn từ xa hướng xuống núi, có thể thấy một đốm sáng đang chập chờn ẩn hiện ở lưng chừng núi. Nhị Ni chỉ vào đốm sáng đó nói: "Kia chẳng phải là bọn họ sao?" Lư Tiểu Long nói: "Nhị Ni, tôi đi đây, cảm ơn em." Nhị Ni có chút lưu luyến vẫy vẫy tay với cậu, Lư Tiểu Long hơi khụy người xuống, nhìn Nhị Ni nói: "Nhị Ni, em tên là gì?" Nhị Ni đáp: "Em tên là Quách Nhị Ni."

"Tên khai sinh cơ mà?" Lư Tiểu Long hỏi. Nhị Ni nói: "Đây chính là tên khai sinh của em mà." Lư Tiểu Long hỏi: "Vậy sao em không gọi là Đại Ni, mà lại gọi là Nhị Ni? Phía trên em còn anh chị gì nữa không?" Nhị Ni lắc đầu, nói: "Trước đây em từng có một người anh và một người chị, lúc em còn nhỏ, bọn họ đều chết đói cả rồi." Lư Tiểu Long đối mặt ở khoảng cách rất gần nhìn Nhị Ni, trầm mặc một lát, dùng tay khẽ vỗ lên má Nhị Ni, nói rằng: "Sau này nếu có cơ hội, nhất định anh sẽ quay lại thăm em." Nhị Ni dùng sức gật gật đầu. Lư Tiểu Long thò lại gần, nhẹ nhàng hôn lên má cô bé một cái. Nhị Ni dùng tay sờ lên chỗ vừa được hôn, đôi mắt ngấn lệ đăm đăm nhìn Lư Tiểu Long. Lư Tiểu Long nói: "Mau về đi thôi, anh xuống núi đây." Nhị Ni nói: "Anh đi trước đi, em nhìn anh xuống, em chạy nhanh lắm."

Lư Tiểu Long đeo chắc túi chéo, theo con đường xuống núi nhanh chóng bước đi. Con đường rất dốc, dưới chân chốc chốc lại đá lăn lộn những hòn sỏi, cậu bất chấp tất cả mà cắm cổ chạy xuống. Chạy một đoạn đường rất dài, ngoảnh đầu lại nhìn, trên đỉnh núi vẫn còn bóng dáng nhỏ bé của Nhị Ni, cậu giơ tay vẫy vẫy cô bé, cái bóng dáng nhỏ bé kia cũng giơ tay lên vẫy vẫy. Lư Tiểu Long lại vẫy về phía cô bé mấy cái, ý bảo cô bé quay về đi, nhưng cái bóng dáng ấy cứ đứng yên không nhúc nhích. Lư Tiểu Long biết rằng, chỉ khi chạy ra khỏi tầm nhìn của cô bé, cô bé mới chịu quay về, liền dứt khoát không ngoảnh đầu lại mà tiếp tục chạy.

Lại chạy thêm một đoạn đường rất dài nữa, cậu quay người lại, đã không còn nhìn thấy đỉnh núi đâu nữa. Cậu dùng sức nuốt một ngụm nước bọt, nhìn đốm sáng đang chuyển động kia sắp dịch chuyển đến chân núi, bèn tăng nhanh bước chân đuổi theo phía dưới.