Dixerat, orationisque cursum.

Nàng vừa dứt lời, bèn hướng dòng lý luận sang những vấn đề khác cần được bàn thảo và giải quyết. Bấy giờ tôi mới cất tiếng: "Quả thật, những lời khuyên của người rất phải lẽ và đầy uy quyền.

Nhưng điều người từng noi trước đây, rằng vấn đề về sự quan phòng của thần linh vốn đan xen với nhiều vấn đề khác nữa, tôi đều hiểu rõ và đã từng chiêm nghiệm qua chính điều đó. Dù vậy, tôi xin hỏi liệu người có cho rằng sự ngẫu nhiên thực sự tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào hay không; và nếu người tin là có, thì nó là gì?"

Khi ấy, nàng đáp: "Ta đang vội vã trả cho xong món nợ mà ta đã hứa, cũng như mở ra và dọn sạch con đường để ngươi có thể tìm đường trở về quê hương. Song, dù những gì ngươi hỏi đều rất bổ ích để biết, chúng lại có phần đi chệch khỏi mục đích chính của ta; và ta e rằng ngươi sẽ mệt mỏi vì đi lạc đường, đến mức không thể đùi sức để đi cho tròn đường chính."

"Xin đừng bận tâm về điều đó," tôi đáp. "Bởi vì việc được hiểu biết những điều ấy đồng thời cũng là những thứ đem lại cho tôi niềm hoan hỈ lớn lao, điều đó sẽ giống như một quãng nghỉ ngơi cho tôi; nhất là khi không cần phải hoài nghi về những nội dung tiếp theo, một khi mọi khia cạnh trong các vi lập của người đều đã vững vàng trong tôi với một niềm tin không chút nghi ngờ."

Nàng bèn nói: "Nếu vậy, ta sẽ đáp ứng ý ngươi"; rồi bắt đầu cất lời. "Quả thật," nàng nói, "nếu ai đó định nghĩa sự ngẫu nhiên theo cách này, nghĩ là 'sự ngẫu nhiên là một sự kiện do một chuyển động dại khờ sinh ra chẳng có sự kết nối nào của các nguyên nhân,' ta xin khẳng định rằng sự ngẫu nhiên hoàn toàn không tồn tại dưới bất kỳ hình thức nào; và ta quả quyết rằng sự ngẫu nhiên không hề tồn tại hay hiện hữu, mà chỉ là một lời nói suông, hay nói đúng hơn, chỉ là một từ ngữ trống rỗng, chẳng hề mang ý nghĩa nào ám chỉ một sự vật thực tế. Vì còn lại chỗ nào, hay không gian nào, cho sự ngu ngốc và sự hỗn loạn nữa, khi mà thượng đế dắt dẫn và kiềm chế mọi thứ theo một trật tự nhất định? Vì tiền đề này là chân lý và đích thực, rằng 'không có thứ gì tự sinh ra từ hư vô'; đối với tiền đề này, chưa từng có bất kỳ ai trong số các bậc cổ nhân lại phản đối; dù rằng họ không hề hiểu hoặc ngụ ý điều đó về mặt thượng đế, vị chứa tể và là đấng tạo hóa của vạn vật, mà họ chỉ xem nó như một nền tảng của vật chất, nghĩ là của bản chất mọi lý trí. Và nếu bất kỳ điều gì lớn lên hoặc xuất hiện mà không có nguyên nhân, thì sẽ có vẻ như điều đó xuất hiện hoặc lớn lên từ hư vô; nhưng nếu điều này không thể xảy ra, thì cũng không thể nào có một thứ gọi là sự ngẫu nhiên giống như ta vừa định nghĩa lúc nãy."

"Vậy thì phải hiểu ra sao?" tôi hỏi. "Chả lẽ không có thứ gì mà người ta có thể gọi là 'sự ngẫu nhiên' hay 'rủi ro của vận mệnh' một cách chính đáng hay sao; hay vẫn có một thứ gì đó, dù bị che giấu khỏi quần chúng, lại phù hợp với những từ ngữ nào?"

"Aristotle của ta," nàng nói, "trong quyển sách Về vật lý học của ông ấy, đã định nghĩa vấn đề này bằng một lý luận ngắn gọn và rất gần với chân lý."

"Bằng cách nào vậy?" tôi hỏi.

"Khi mà," nàng nói, "người ta làm một việc gì đó vì một mục đích khác, rồi một kết quả khác với điều họ dự định làm lại do một vài nguyên nhân mà ập đến, thì đó được gọi là 'sự ngẫu nhiên'. Giống như khi một người đào đất để cày xới ruộng, rồi lại tình cờ phát hiện ra một cục vàng được chôn giấu ở đó, người ta liền cho rằng điều đó xảy ra là do một sự may rủi. Nhưng thực ra, nó không hề bắt nguồn từ hư vô, vì nó có những nguyên nhân riêng của nó; chính vì chuỗi nguyên nhân không được báo trước và bất ngờ đó mà người ta tưởng rằng đã tạo ra sự ngẫu nhiên. Bởi vì nếu người nông phu không đào đất, và nếu kẻ giấu vàng đã không giấu nó ở chính nơi đó, thì cục vàng đã không thể được tìm thấy. Do đó, đó chính là những nguyên nhân thu hẹp lại sự ngẫu nhiên do may rủi, mà sự thu hẹp này xuất phát từ việc các nguyên nhân giao phẩm và ập đến với nhau, chứ không phải do ý đồ của người thực hiện. Vì cả kẻ giấu vàng lẫn người đào ruộng đều không hề hay biết rằng cục vàng sẽ được tìm thấy; nhưng, như ta đã nói, mọi thứ đã tình cờ diễn ra và quy tụ lại khi người này đào đúng nơi mà người kia đã giấu vàng. Giờ đây, ta có thể định nghĩa 'sự ngẫu nhiên' như sau. Sự ngẫu nhiên là một sự kiện bất ngờ phát sinh từ các nguyên nhân hội tụ trong những việc được thực hiện vì một mục đích khác. Nhưng chính trật tự đó, tiến triển bằng một sự liên kết không thể tránh khỏi, bắt nguồn từ nguồn mạch của sự quan phòng - thứ sắp đặt mọi vật vào đúng chỗ và đúng thời điểm của chúng - đã khiến cho các nguyên nhân vận động và hội tụ lại với nhau."