Ta đã từng sống trong rất nhiều cộng đồng xã hội, từ thành phố Menzoberranzan của người drow đến Blingdenstone của người svirfneblin, ở giữa những người di cư loài người bình thường nhất tại Ten-Towns, trải qua lối sống độc đáo của họ cùng các bộ lạc Barbarian, và gia nhập vào nhóm người lùn của Mithril Hall dưới đỉnh Kelvin. Ta cũng từng ở trên biển một thời gian, nơi đó lại là một cộng đồng xã hội hoàn toàn khác biệt. Tất cả những nơi này đều có phong tục tập quán và những thứ khác nhau, chúng đều có đủ loại cơ quan chính phủ, thế lực xã hội, giáo phái và giai cấp xã hội.
Vậy hệ thống xã hội nào ưu việt hơn? Ngươi có thể nghe thấy rất nhiều cuộc tranh cãi về chủ đề này, phần lớn lý do đều dựa trên sự phồn thịnh, quyền lực do thần ban, hoặc đơn giản là vận mệnh. Đối với người drow, đó chỉ là một thái độ tín ngưỡng đơn giản — họ xây dựng cấu trúc xã hội của mình để làm thỏa mãn Nữ hoàng Nhện hỗn loạn, sau đó là thường xuyên phát động chiến tranh để thay đổi một vài phần của cấu trúc đó, mặc dù thứ thay đổi thực ra không phải là bản thân cấu trúc. Đối với người svirfneblin, phương thức xã hội của họ là dành sự kính trọng và tôn sùng đáng có cho những người lớn tuổi trong tộc, tiếp nhận trí tuệ của những người đã sống qua rất nhiều năm tháng. Trong số những người di cư loài người ở Ten-Towns, người lãnh đạo dựa vào danh tiếng của chính mình, trong khi người barbari lựa chọn thủ lĩnh hoàn toàn thông qua sức mạnh thể chất. Người lùn, quan hệ lãnh đạo của họ được quyết định bởi huyết thống. Lý do Bruenor trở thành vua là vì cha ông từng là vua, và cha của cha ông cũng vậy, rồi cả cha của cha của cha ông nữa.
Còn ta lại dùng một phương pháp khác để đánh giá sự ưu liệt của bất kỳ hệ thống xã hội nào — hoàn toàn dựa trên sự tự do của mỗi cá nhân. Trong tất cả những nơi ta từng sống, nơi ta thích nhất chính là Mithril Hall, nhưng ta hiểu rằng, điều này chỉ vì Bruenor bằng sự trí tuệ của mình đã mang lại sự tự do cho thần dân của ông, chứ không phải vì cấu trúc chính trị bản thân của cộng đồng người lùn. Bruenor không phải là một vị vua tích cực. Điều ông nhiệt tình là làm người phát ngôn cho các sự kiện chiến lược của bộ lạc, người chỉ huy chiến đấu, và còn đóng vai trò là người hòa giải trong các cuộc xung đột tranh cãi xảy ra trong phạm vi cai trị của mình — nhưng chỉ khi được yêu cầu mới làm. Thực ra Bruenor vẫn ngoan cố giữ lại sự đồng tình với cảm giác tự do phóng khoáng như khi sống ở đỉnh Kelvin.
Ta đã từng nghe rất nhiều nữ vương và quốc vương, hiền mẫu và mục sư vì để chứng minh địa vị lãnh đạo của mình, duy trì mọi lợi ích của bản thân, mà tuyên bố rằng những thường dân phục vụ cho họ có nhu cầu được thống trị và lãnh đạo. Trong một số xã hội đã tồn tại rất lâu đời, trường tồn với thời gian, có lẽ thực sự là như vậy, nhưng nếu quả thực là vậy, thì nguyên nhân duy nhất chính là những sự thống trị truyền đời này đã đánh cắp đi một số thứ quan trọng từ tâm can và linh hồn của những kẻ bị trị, bởi vì các tầng lớp thống trị chồng chéo đã cướp đi sự tự tin quyết định lối sống của chính mình từ những người bình dân. Tất cả các tầng lớp thống trị thông qua việc áp đặt những điều kiện nào đó lên đầu cuộc sống của mỗi công dân dưới danh nghĩa "xã hội", cùng nhau chia sẻ sự tự do rõ ràng bị đánh cắp từ những cá nhân bị lãnh đạo.
Quan điểm "xã hội" kiểu đó ta đã sớm nghe đến quen tai, có thể khẳng định chắc chắn rằng, các cá nhân trong bất kỳ tổ chức tập đoàn nào cũng đều phải vì danh nghĩa lợi ích đại chúng và sự phồn vinh xã hội này mà đi chấp nhận những nỗi bất hạnh này, thậm chí là đưa ra hy sinh. Nếu những hy sinh đó xuất phát từ nội tâm của mỗi công dân chứ không phải đến từ sắc lệnh của trưởng lão, hiền mẫu, quốc vương hay nữ vương, thì xã hội này sẽ đạt đến một mức độ kiên cố ổn định biết bao.
Tự do chính là chiếc chìa khóa cho tất cả những điều này. Sự tự do rời đi hoặc ở lại, sự tự do hòa hợp làm việc cùng người khác hoặc lựa chọn phương thức thuộc về cá nhân hơn, sự tự do giúp đỡ hay từ chối đối với các đại sự xảy ra, sự tự do nghèo hèn khốn đốn hay tạo dựng một cuộc sống hạnh phúc, sự tự do thử nghiệm bất cứ điều gì hoặc không làm gì cả.
Hầu như không ai kháng cự lại khao khát tự do; mỗi một người ta gặp đều như vậy, hoặc là ta cho rằng anh ta là thế. Nhưng điều kỳ lạ là, lại có rất nhiều người từ chối thứ phải trả giá để có được tự do: Trách nhiệm.
Một xã hội lý tưởng nên là một xã hội vận hành tốt đẹp, bởi vì các thành viên cá nhân đều nên gánh vác trách nhiệm của mình vì hạnh phúc của nhau và sự thống nhất tổng thể của xã hội, không phải vì họ đều bị ra lệnh phải làm như vậy, mà là vì họ hiểu, chấp nhận những lợi ích mà những lựa chọn này mang lại cho bản thân. Bởi vì trên thực tế, đối với mọi việc chúng ta quyết định làm hoặc không muốn làm, mỗi lựa chọn của chúng ta đều rất quan trọng. Điều ta lo lắng là, tầm quan trọng đó lại không mấy rõ ràng. Kẻ ích kỷ có thể cho rằng bản thân đã kiếm được hời, nhưng mỗi khi kẻ này cần bạn bè của mình nhất, họ có thể đều không xuất hiện, và đến cuối cùng, kẻ ích kỷ này sẽ bị lãng quên, không ai có thể nhớ đến hắn. Sự tham lam của hắn có thể mang lại cho hắn sự xa hoa về vật chất, nhưng lại không thể mang lại cho hắn niềm vui thực sự, niềm vui không thể diễn tả tồn tại vì tình yêu.
Đối với những kẻ đáng ghét, kẻ lười biếng, kẻ đố kỵ, kẻ trộm và lưu manh, kẻ nát rượu và kẻ ăn bám, đều có thể rút ra kết luận tương tự. Tự do cho phép mỗi người đều có quyền lựa chọn cuộc sống trước mặt mình, nhưng tự do đồng thời cũng yêu cầu con người ta phải gánh vác trách nhiệm cho những lựa chọn đó — bất luận kết quả của lựa chọn là tốt hay xấu.
Ta trước kia từng nghe rất nhiều người cho rằng: Vào khoảnh khắc họ chết đi, tất cả mọi chuyện trong cả cuộc đời sẽ được chiếu lại, thậm chí là những đoạn trí nhớ được chôn vùi sâu thẳm. Ta tin rằng, đến cuối cùng trong những khoảnh khắc hấp hối đó, trước khi sự huyền bí của cái chết sắp sửa ập đến, lúc chúng ta đang được ban phước, hoặc chịu nguyền rủa, thứ hiện lên trước mắt chúng ta sẽ là những lựa chọn do chính mình đưa ra, nhìn chúng xuất hiện trần trụi trong ý thức, trong đây không có sự hỗn loạn bất an được trang hoàng trên bề mặt cuộc sống ngày qua ngày, không có nhận thức phân biệt mơ hồ, cũng không có những lời hứa suông chưa thực hiện.
Ta muốn biết, có bao nhiêu mục sư trong miêu tả của họ về thiên đường và địa ngục sẽ nhắc đến những khoảnh khắc trần trụi này.
— Drizzt Do'Urden
