Suốt ngày hôm đó, Don Quixote và Sancho vẫn ở lại làng và quán trọ để chờ trời tối, một người để hoàn thành nốt công việc tự quất roi giữa đồng hoang, người kia để chứng kiến cảnh ấy, bởi chính trong đó mới chứa đựng sự thỏa mãn cho những ước nguyện của hắn. Giữa lúc đó, một lữ khách cưỡi ngựa cùng ba bốn người hầu đến trọ, một trong số họ liền bảo người có vẻ là chủ nhân rằng: "Thưa ngài Don Álvaro Tarfe, ngài có thể dùng bữa trưa và nghỉ ngơi tại đây hôm nay; phòng ốc có vẻ sạch sẽ và mát mẻ đấy ạ."

Nghe vậy, Don Quixote liền nói với Sancho: "Này Sancho, ta nhớ là khi lật qua mấy trang của cuốn sách viết về Phần Hai của lịch sử đời ta, ta vô tình bắt gặp cái tên Don Álvaro Tarfe này."

Sancho đáp: "Chắc là vậy rồi; tốt nhất là cứ để ngài ấy xuống ngựa đã, rồi lát nữa chúng ta hỏi sau."

Vị quý tộc xuống ngựa, và bà chủ quán xếp cho ông ta một căn phòng ở tầng trệt nằm đối diện với phòng của Don Quixote, cũng được trang hoàng bằng những tấm thảm vải bố vẽ cùng kiểu. Vị khách vừa tới thay một chiếc áo mùa hè, rồi bước ra hành lang rộng và mát mẻ của quán trọ. Thấy Don Quixote đang đi đi lại lại ngoài đó, ông ta bèn cất tiếng hỏi: "Thưa ngài hiệp sĩ cao quý, ngài định đi hướng nào vậy?"

Don Quixote đáp: "Đến một ngôi làng gần đây, cũng là làng của ta; còn ngài, ngài định đi đâu?"

Vị quý tộc thưa: "Thưa ngài, tôi đang về Granada, quê hương của tôi."

Don Quixote liền nói: "Quả là một vùng đất tốt tươi; nhưng ngài có thể làm ơn cho ta biết quý danh được không, bởi ta linh cảm rằng việc biết tên ngài quan trọng hơn nhiều so với những gì ta có thể nói với ngài."

Lữ khách đáp: "Tên tôi là Don Álvaro Tarfe."

Don Quixote liền đáp lại: "Ta hoàn toàn không nghi ngờ gì nữa, ngài chính là vị Don Álvaro Tarfe xuất hiện trên những trang in của Phần Hai cuốn lịch sử về Don Quixote xứ La Mancha, mới được một tác giả vô danh viết và ấn hành gần đây."

Vị quý tộc đáp: "Chính là tôi đây; và vị Don Quixote ấy, nhân vật chính trong cuốn sử đó, vốn là một người bạn rất thân của tôi. Chính tôi là người đã kéo ông ấy rời khỏi nhà, hoặc ít nhất cũng thuyết phục ông ấy đến dự mấy trận đấu thương được tổ chức ở Saragossa mà tôi đang trên đường tới; quả thực, tôi đã đối xử với ông ấy rất tử tế và cứu ông ấy khỏi cảnh bị đòn roi hành quyết vì sự liều lĩnh thái quá của mình."

Don Quixote liền hỏi: "Xin ngài cho biết, thưa ngài Don Álvaro, ta có chút nào giống với vị Don Quixote mà ngài đang nhắc tới không?"

Vị lữ khách liền đáp: "Trời ạ, không một chút nào."

Vị hiệp sĩ của chúng ta lại hỏi: "Còn vị Don Quixote đó — thế hắn có đi cùng một tên hầu cận tên là Sancho Panza không?"

Don Álvaro đáp: "Có chứ; nhưng dù hắn nổi tiếng là kẻ ba hoa hay pha trò, tôi chưa từng nghe hắn nói được câu nào ra hồn hay buồn cười cả."

Đến đây, Sancho liền chen vào: "Điều đó thì tôi thừa sức tin, bởi đâu phải ai cũng có khiếu nói chuyện tiếu lâm; còn cái tay Sancho mà ngài vừa nhắc tới chắc hẳn phải là một tên đểu cáng, đần độn và trộm cắp gộp lại làm một. Còn tôi mới chính là Sancho Panza bằng xương bằng thịt đây, và chuyện tiếu lâm trong người tôi nhiều như thể trời đổ mưa ấy chứ; ngài cứ thử xem sao; hãy đi theo tôi khoảng một năm xem, ngài sẽ thấy chúng cứ tuôn ra ở mọi xó xỉnh, vừa phong phú lại vừa dồi dào đến mức dẫu đôi khi chính tôi chẳng hiểu mình đang nói gì, tôi vẫn khiến tất cả những ai nghe thấy phải phì cười. Còn vị Don Quixote đích thực của xứ La Mancha — bậc anh hùng lừng danh, dũng cảm, thông thái, đa tình, kẻ chuyên vực dậy những bất công, người bảo vệ kẻ cô thế và trẻ mồ côi, đấng cứu tinh của những quả phụ, kẻ tiêu diệt những ả tiểu thư, người tôn thờ duy nhất một bóng hồng tuyệt trần Dulcinea del Toboso — chính là vị quý ông đang đứng trước mặt ngài đây, chủ nhân của tôi; tất cả những gã Don Quixote và Sancho Panza khác đều chỉ là mộng ảo và trò hề mà thôi."

Don Álvaro thốt lên: "Có Chúa chứng giám, tôi tin điều đó; bởi chỉ qua vài lời vừa thốt ra, bạn đây đã nói ra nhiều câu tiếu lâm hơn cả cái gã Sancho Panza kia trong suốt quãng thời gian tôi nghe hắn nói — mà số lần ấy đâu phải ít. Hắn ta tham ăn hơn là ăn nói, và lờ đờ hơn là hài hước; và tôi đâm ra tin chắc rằng những kẻ phù thủy vẫn luôn bủa vây Don Quixote Tốt đã tìm cách quấy phá tôi bằng gã Don Quixote Xấu ấy. Chỉ là tôi không biết phải nói sao, vì tôi dám thề rằng mình từng để hắn lại trong bệnh viện Casa del Nuncio ở Toledo, thế mà ở đây lại xuất hiện một Don Quixote khác, dẫu cho ông ta rất khác biệt so với người của tôi."

Don Quixote liền nói: "Ta không biết mình có phải là người tốt hay không, nhưng ta dám chắc chắn rằng ta không phải là ‘kẻ xấu’; và để chứng minh điều đó, xin thưa với ngài Don Álvaro Tarfe rằng, chưa bao giờ trong đời ta đặt chân đến Saragossa; trái lại, khi nghe tin gã Don Quixote giả mạo ấy từng có mặt trong các trận đấu thương tại thành phố đó, ta đã kiên quyết từ chối bước chân vào đó nhằm vạch trần lời dối trá của hắn trước thiên hạ. Thế nên ta đã đi thẳng đến Barcelona — kho tàng của lòng hiếu khách, bến đỗ của những kẻ tha hương, chốn dung thân cho người nghèo, quê hương của những dũng sĩ, bậc hào kiệt bênh vực kẻ oan khiên, chốn giao hảo thắm thiết của những tình bạn chân thành, và là thành phố vô song về vị trí lẫn cảnh sắc. Và dẫu cho những cuộc phiêu lưu giáng xuống đầu ta ở đó chẳng có gì là vui thú mà toàn mang lại nỗi muộn phiền, ta vẫn không hề hối tiếc, đơn giản vì ta đã được tận mắt chiêm ngưỡng nơi ấy. Tóm lại, thưa ngài Don Álvaro Tarfe, ta chính là Don Quixote xứ La Mancha, người mà thiên hạ ca tụng, chứ không phải kẻ bất hạnh đã mạo muôn mượn danh tính và khoác lên mình những ý tưởng của ta. Ta khẩn khoản nài xin ngài, vì danh dự của một trang nam nhi, hãy làm một tờ khai trước vị quan tòa của ngôi làng này rằng chưa bao giờ trong đời ngài gặp ta cho đến ngày hôm nay, và ta không phải là kẻ Don Quixote in trên trang sách của Phần Hai, cũng như Sancho Panza — người hầu của ta đây — không phải là kẻ mà ngài từng quen biết."

Don Álvaro liền đáp: "Tôi sẵn sàng làm việc đó lấy làm vui lòng; dẫu cho tôi vẫn không khỏi kinh ngạc khi thấy cùng một lúc có tới hai Don Quixote và hai Sancho Panza, giống nhau như đúc về tên tuổi nhưng lại khác biệt một trời một vực về tư chất; và một lần nữa, tôi xin khẳng định rằng những gì tôi từng thấy hóa ra chưa từng thấy, và những chuyện xảy ra với tôi hóa ra lại chưa từng xảy ra."

Sancho tiếp lời: "Chắc chắn là ngài đã bị trúng phép thuật, hệt như phu nhân Dulcinea del Toboso của tôi vậy; và ước gì việc giải nguyền cho ngài có thể đánh đổi bằng việc tôi tự quất thêm ba nghìn roi lẻ nữa giống như số roi tôi đang tự tẩn vì người, tôi sẵn sàng quất ngay chẳng cần nghĩ ngợi."

Don Álvaro ngơ ngác: "Tôi chẳng hiểu chuyện roi vóc gì sất." Sancho đáp rằng đó là một câu chuyện dài, nhưng nếu họ vô tình đi chung đường, ngài ấy sẽ kể cho nghe.

Đúng lúc đó thì đến giờ ăn trưa, Don Quixote và Don Álvaro cùng nhau dùng bữa. Vị quan tòa của làng tình cờ ghé qua quán trọ cùng với một viên công chứng, thế là Don Quixote liền đệ đơn lên ông ta, trình bày rằng vì quyền lợi chính đáng của mình, yêu cầu ngài Don Álvaro Tarfe — vị quý tộc đang có mặt tại đây — phải đưa ra lời tuyên bố trước mặt quan tòa rằng ông không hề quen biết Don Quixote xứ La Mancha cũng đang có mặt ở đó, và ngài ấy không phải là nhân vật xuất hiện trên những trang in của cuốn lịch sử mang tựa đề "Phần Hai về Don Quixote xứ La Mancha, do một tác giả xứ Tordesillas tên là Avellaneda viết." Cuối cùng, viên quan tòa cũng hoàn tất các thủ tục pháp lý, và bản tuyên bố được lập nên với đầy đủ các thể thức cần thiết theo quy định. Điều này khiến Don Quixote và Sancho vui mừng khôn tả, cứ như thể một tờ khai kiểu đó lại mang ý nghĩa trọng đại lắm đối với họ, và cứ như thể lời nói cùng hành động của họ chưa đủ phơi bày rành rành sự khác biệt giữa hai gã Don Quixote và hai gã Sancho vậy. Don Álvaro và Don Quixote trao đổi thêm rất nhiều lời lịch thiệp cùng những nhã ý giúp đỡ lẫn nhau. Trong cuộc trò chuyện đó, vị tráng sĩ xứ La Mancha đã thể hiện một phong thái tao nhã đến mức gột sạch hoàn toàn mọi hiểu lầm trong tâm trí Don Álvaro; và về phần mình, vị khách kia cũng hoàn toàn tin chắc rằng bản thân hẳn đã bị phù thuật thao túng khi được diện kiến hai con người mang tên Don Quixote nhưng lại đối lập nhau đến nhường ấy.

Khi chiều buông xuống, họ rời khỏi làng, và đi khoảng nửa dặm thì đường chia làm hai ngả: một ngả dẫn về làng của Don Quixote, ngả còn lại là con đường Don Álvaro phải đi. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, Don Quixote đã kể cho ông nghe về thất bại cay đắng của mình, về lời nguyền quái ác giáng lên phu nhân Dulcinea cũng như phương cách giải trừ. Tất cả những điều đó khiến Don Álvaro thêm một phen kinh ngạc tột độ. Sau khi ôm siết lấy Don Quixote và Sancho để từ biệt, ai nấy đều đi theo con đường của riêng mình. Đêm hôm đó, họ lại nghỉ lại giữa những lùm cây để tạo điều kiện cho Sancho hoàn thành nốt kỳ hình phạt. Hắn vẫn làm việc ấy y như đêm hôm trước — trút những đòn roi lên vỏ cây sồi nhiều hơn là lên tấm lưng của mình, bởi hắn cưng chiều cái lưng ấy đến mức dẫu có con ruồi nào đậu ở đó thì những roi kia cũng chẳng thể làm nó sẩy cánh nổi. Vị Don Quixote cả tin chẳng bỏ sót một roi nào trong số đếm, và ông nhận ra rằng cộng với số roi của đêm hôm trước, tổng cộng đã là ba nghìn không trăm hai mươi chín roi. Có lẽ mặt trời đã dậy từ rất sớm để chứng kiến màn tế lễ ấy, và dưới ánh nắng bình minh, họ lại tiếp tục lên đường, vừa đi vừa bàn tán về trò lừa bịp quái ác giếng lên Don Álvaro và ca ngợi việc bắt hắn làm bản tuyên bố trước nhà chức trách với thể thức hoàn hảo đến mức không chê vào đâu được là một quyết định vô cùng sáng suốt. Họ cứ thế dong ruỡi suốt ngày lẫn đêm mà chẳng gặp phải chuyện gì đáng kể, ngoại trừ việc vào lúc nửa đêm, Sancho đã hoàn tất trọn vẹn nhiệm vụ của mình — khiến Don Quixote vui mừng khôn xiết vượt ngoài sức tưởng tượng. Ông ngóng chờ trời sáng để xem liệu dọc đường có tình cờ gặp lại phu nhân Dulcinea đã được giải nguyền hay không; và suốt chặng đường tiếp tục hành trình, bất cứ người phụ nữ nào họ gặp trên đường, ông cũng chạy tới xem có phải là nàng Dulcinea del Toboso hay không, bởi ông đinh ninh tuyệt đối rằng những lời hứa của phù thủy Merlin là không thể sai chạy. Mang theo đầy ắp những suy tư và nỗi niềm thao thức ấy, họ leo lên một ngọn đồi nhỏ và từ đó phóng tầm mắt nhìn thấy ngôi làng quê hương. Ngay khoảnh khắc trông thấy nó, Sancho liền quụp hai đầu gối xuống đất, nghẹn ngào kêu lên: "Hãy mở rộng đôi mắt ra, hỡi mái nhà hằng mong ước, và ngắm nhìn đứa con trai Sancho Panza của ngươi đã trở về đây, dẫu không giàu có gì cho cam nhưng cái lưng thì đã được tơi tả dừa roi! Hãy mở rộng vòng tay để đón lấy cả đứa con trai Don Quixote của ngươi nữa — người dẫu có trở về trong tư thế kẻ bại trận dưới tay kẻ khác, thì vẫn là bậc chiến thắng chính bản thân mình, mà theo như chính ngài ấy từng dạy ta, đó chính là chiến thắng vĩ đại nhất mà bất kỳ ai cũng có thể khát khao. Ta đang mang tiền bạc trở về đây, bởi dẫu có bị tẩn cho nhừ đòn, ta vẫn ra đi và trở về oai phong lẫm liệt như một bậc quý tộc!"

Don Quixote liền ngắt lời: "Thôi ngay những trò điên rồ ấy đi; chúng ta hãy mau chóng bước chân về đến chốn quê nhà để thỏa sức thả lỏng tâm trí và định đoạt những kế hoạch cho cuộc sống mục đồng tương lai của chúng ta."

Nói rồi, họ bước xuống sườn dốc và rảo bước hướng thẳng về ngôi làng thân thuộc.