Đứng dậy với toàn thân run lẩy bẩy từ đầu đến chân như một kẻ vừa nhiễm độc thủy ngân, Don Quixote cất giọng nghẹn ngào, gấp gáp:
– Nơi tôi đang đứng, sự hiện diện trước mặt tôi đây, và lòng kính trọng tôi vẫn luôn dành cho thánh chức của ngài, tất cả đang kìm giữ đôi tay của một cơn thịnh nộ hoàn toàn chính đáng. Chính vì những lẽ ấy, lại thêm một sự thật hiển nhiên rằng thứ vũ khí của một kẻ mặc áo dài tòa án cũng chẳng khác nào vũ khí của đàn bà, tức là cái lưỡi, tôi sẽ dùng chính vũ khí ấy để đối đầu sòng phẳng với ngài. Từ một bậc tu hành, người ta đáng lẽ phải mong chờ những lời khuyên nhủ khôn ngoan thay vì những lời lăng mạ thô tục. Những lời quở trách đạo đức, có thiện ý đòi hỏi một thái độ khác và những lập luận mang màu sắc khác. Dù thế nào đi nữa, việc quở trách tôi giữa chốn đông người lại một cách thô bạo như thế đã vượt quá ranh giới của sự nhắc nhở phải quấy, bởi lẽ lời khuyên răn luôn cần đến sự dịu dàng hơn là thái độ xấc láo. Hơn nữa, thật chẳng phải phép chút nào khi văng ra những từ ngữ nặng nề như đồ đần, kẻ ngốc để gọi một kẻ có tội, trong khi chẳng hề biết rõ lỗi lầm mà mình đang quở trách. Nào, hãy nói cho tôi nghe, vì sự ngu ngốc nào mà ngài đã quan sát thấy ở tôi để rồi kết tội, lăng mạ và giục tôi trở về nhà lo cho vợ con, trong khi ngài còn chẳng biết tôi có gia đình hay chưa? Phải chăng chỉ cần bằng mọi thủ đoạn chen chân được vào nhà kẻ khác rồi lên mặt cai quản các chủ nhân của họ – và điều đó đôi khi lại diễn ra sau khi đã trải qua sự kìm kẹp của một Chủng viện nào đó, với tầm hiểu biết về thế giới chẳng vượt quá bán kính hai mươi hay ba mươi dặm – là đã đủ tư cách để hấp tấp đặt ra luật lệ cho giới hiệp sĩ, và phán xét các hiệp sĩ giang hồ rồi sao? Phải chăng việc bôn ba khắp thế gian không phải vì những cuộc vui hưởng lạc, mà để tìm kiếm những thử thách nhọc nhằn – thứ giúp những người lương thiện vươn lên chốn hằng sống – lại là một nghề nghiệp nhàn rỗi hay hoài phí thời gian hay sao? Nếu những bậc quý tộc, vương hầu, những người danh giá cao sang mà coi tôi là kẻ ngốc, tôi sẽ coi đó là một sự nhục nhã không thể dung thứ; nhưng tôi chẳng thèm bận tâm dù chỉ một xu nếu những kẻ thư lại chưa từng đặt chân lên con đường hiệp sĩ lại coi tôi là kẻ đần độn. Tôi là hiệp sĩ, và tôi sẽ chết như một hiệp sĩ, nếu đó là ý muốn của Đấng Tối Cao. Người thì chọn con đường rộng thênh thang của lòng tham ô tận độ; kẻ chọn con đường nịnh bợ thấp hèn, nô lệ; người khác lại chọn con đường đạo đức giả đầy mưu mô, hay con đường tôn giáo chân chính; nhưng tôi, được dẫn dắt bởi vì sao chiếu mệnh của mình, lại bước đi trên con đường hẹp của giới hiệp sĩ giang hồ. Theo đuổi con đường ấy, tôi coi rẻ sự giàu sang nhưng quyết không vứt bỏ danh dự. Tôi từng rửa oan cho bao người, đòi lại công lý cho kẻ bị áp bức, trừng trị những kẻ ngạo mạn, đánh bại người khổng lồ và đè bẹp quái vật. Tôi yêu, chẳng vì lý do gì khác ngoài việc đó là bổn phận mà một hiệp sĩ giang hồ phải gánh vác; nhưng dẫu vậy, tình yêu của tôi không phải là thứ ái tình nhục dục, mà là một thứ tình cảm trong sáng, theo trường phái Plato. Mọi dự định của tôi luôn hướng về những mục đích cao đẹp, làm điều thiện cho tất cả và chẳng hại ai bao giờ. Nếu kẻ nào ôm ấp ý nguyện ấy, thực hiện nó và biến nó thành lẽ sống của mình mà xứng đáng bị gọi là kẻ ngốc, thì xin nhường lời phán quyết cho các ngài, hỡi công tước và công nương vô cùng cao quý.”
– Chaả, lạy Chúa! – Sancho kêu lên – Thưa chủ nhân của tôi, ngài đừng bênh vực bản thân nữa làm gì, bởi trên đời này chẳng còn điều gì để nói, để suy diễn hay tranh cãi thêm nữa đâu; vả lại, khi vị ngài đây chối bỏ rằng trên đời này chẳng có và chưa từng có một hiệp sĩ giang hồ nào, thì ta còn lạ gì việc hắn chẳng biết quái gì về những điều mình đang nói nữa?
– Có lẽ, anh bạn trẻ ạ – vị giáo sĩ lên tiếng – anh chính là cái tên Sancho Panza được nhắc đến, kẻ mà chủ nhân đã hứa ban cho một hòn đảo phải không?
– Vâng, chính là tôi đây – Sancho đáp – và hơn thế nữa, tôi là kẻ xứng đáng nhận nó chẳng kém gì bất cứ ai trên đời này. Tôi thuộc mẫu người: “Hãy kết thân với người tốt, bạn sẽ là một trong số họ,” hay kiểu như: “Chẳng quan trọng bạn lớn lên cùng ai, mà quan trọng bạn ăn cơm với ai,” và cả câu: “Ai tựa lưng vào cây lớn, sẽ được bóng mát che chở.” Tôi đã nương bóng vào một người chủ tốt, và đã cùng ngài rong ruổi suốt bao tháng trời. Cầu Chúa ban phước để tôi cũng sẽ trở thành một con người y hệt như thế; chúc ngài sống lâu và chúc tôi cũng vậy, bởi ngài sẽ chẳng bao giờ thiếu những đế quốc để cai trị, và tôi cũng chẳng thiếu những hòn đảo để bề thế làm quan.
– Chắc chắn là vậy rồi, anh bạn Sancho kính mến của tôi ạ – ngài công tước nói – bởi nhân danh ngài Don Quixote, ta chính thức trao cho anh quyền cai trị một hòn đảo có tầm vóc chẳng hề nhỏ nằm dưới quyền quản lý của ta.
– Hãy quỳ xuống, hỡi Sancho – Don Quixote ra lệnh – và hôn chân Đức ông để tạ ơn huệ mà ngài vừa ban cho anh.
Sancho vâng lời, và khi chứng kiến cảnh tượng ấy, vị giáo sĩ liền đứng phắt dậy khỏi bàn ăn với cơn giận dữ bốc hỏa, lớn tiếng tháo lui:
– Dựa vào tấm áo choàng tu sĩ tôi đang khoác trên người, tôi suýt muốn thốt lên rằng Đức ông cũng ngốc nghếch chẳng kém gì những kẻ tội đồ kia. Chẳng có gì lạ khi chúng điên rồ, khi mà những kẻ tỉnh táo lại đi dung túng cho sự điên rồ ấy! Tôi xin phép rời khỏi đây cùng với các ngài, bởi chừng nào chúng còn ở trong căn nhà này, tôi sẽ trốn kỹ trong nhà của mình để khỏi phải nhọc công bộc lộ sự bất lực trước những thứ mà tôi chẳng tài nào cứu chữa nổi.
Và chẳng thèm nói thêm nửa lời, hay nuốt thêm một miếng nào nữa, ông ta bỏ đi thẳng, mặc cho mọi lời van nài níu kéo của công tước và công nương hoàn toàn vô tác dụng. Thực ra ngài công tước cũng chẳng níu kéo bao nhiêu, bởi cơn giận vô cớ của vị giáo sĩ đã chọc cười ông đến mức chẳng thể thốt nên lời.
Khi đã cười chán chê, công tước quay sang Don Quixote và nói:
– Thưa Ngài Hiệp sĩ Sư tử, ngài đã đáp trả rất đanh thép để bảo vệ danh dự của chính mình, thiết nghĩ chẳng cần phải tìm kiếm thêm sự đền bù nào cho việc này nữa. Dù bề ngoài có vẻ như một sự xúc phạm, nhưng thực chất hoàn toàn không phải vậy, bởi như ngài thừa hiểu, phụ nữ vốn không thể gây ra sự xúc phạm, và giới tu hành cũng thế mà thôi.
– Điều đó quả thực đúng vậy – Don Quixote đáp – và lý do là vì kẻ không có khả năng bị xúc phạm thì cũng chẳng thể xúc phạm bất cứ ai. Phụ nữ, trẻ em và tu sĩ, dẫu có phải chịu đựng sự lăng múc nhưng vì không thể tự vệ, nên họ không thể bị coi là đang gánh chịu một sự nhục mạ. Như Đức ông thừa rõ, giữa sự xúc phạm và sự nhục mạ có một điểm khác biệt thế này: Sự nhục mạ xuất phát từ một kẻ có đủ khả năng thực hiện hành vi đó, và chính hắn đứng ra gánh lấy trách nhiệm duy trì nó; trong khi sự xúc phạm có thể đến từ bất cứ hướng nào mà không mang theo bản chất của một sự nhục mạ. Ta có thể lấy một ví dụ: Một người đang đứng thảnh thơi trên phố bỗng bị mười kẻ có vũ trang lao vào vung gươm đánh đập; anh ta rút kiếm chống trả như một người đàn ông dũng cảm, nhưng số lượng áp đảo của kẻ thù khiến anh ta không thể thực hiện được mục đích tự vệ hay báo thù. Người đàn ông ấy phải chịu đựng một sự xúc phạm, nhưng không phải là một sự nhục mạ. Một ví dụ khác sẽ làm rõ điều này: Có người đang đứng quay lưng lại, bỗng một kẻ khác lao đến đánh lén rồi tháo chạy ngay lập tức chẳng đợi một giây, và người bị hại đuổi theo nhưng không kịp. Kẻ nhận cú đánh ấy đã chịu một sự xúc phạm chứ không phải nhục mạ, bởi nhục mạ đòi hỏi kẻ ra tay phải ở lại đối đầu. Nếu kẻ đánh lén kia, dẫu hành động một cách hèn hạ và xảo trá, chịu rút gươm đứng lại đối mặt, thì nạn nhân khi ấy mới vừa chịu xúc phạm lại vừa chịu nhục mạ cùng một lúc: Xúc phạm vì bị đánh lén, nhục mạ vì kẻ ra tay dám dũng cảm đứng lại bảo vệ hành vi của mình mà không thèm chạy trốn. Vì vậy, theo luật lệ của những cuộc quyết đấu chết tiệt kia, tôi có thể đã nhận lấy sự xúc phạm, nhưng tuyệt đối không phải nhục mạ, bởi cả phụ nữ lẫn trẻ em đều không thể duy trì sự thách thức ấy, họ cũng chẳng thể gây thương tích hay có cách nào đứng vững đến cùng; và điều đó cũng hoàn toàn đúng với những người theo con đường tôn giáo. Cả ba nhóm người ấy đều không có vũ khí tấn công hay phòng thủ, thế nên dù theo bản năng họ buộc phải tự vệ, họ lại không có quyền đi gây tổn thương cho bất cứ ai. Và mặc dù vừa nãy tôi có nói mình có thể đã phải chịu sự xúc phạm, thì giờ đây tôi khẳng định chắc chắn là không, bởi kẻ vốn không thể nhận sự nhục mạ thì lại càng không thể gây ra nó. Chính vì những lẽ ấy, tôi không hề cảm thấy – và cũng không việc gì phải cảm thấy – bực bội trước những lời vị thiện nam ấy vừa thốt ra với tôi. Tôi chỉ ước gì ông ta ở lại thêm chút nữa để tôi có thể chỉ cho ông thấy sai lầm của mình, khi ông dám cả gan tin tưởng và khẳng định rằng trên đời này không có và chưa từng có một hiệp sĩ giang hồ nào. Giả sử Amadis hay bất kỳ hậu duệ vô số kể nào của ngài nghe được những lời ấy, tôi đoan chắc ngài tu sĩ kia sẽ chẳng thể có nổi một cái kết tốt đẹp đâu.
– Tôi xin lấy mạng sống ra để thề điều đó đấy! – Sancho xen vào – Họ sẽ chém hắn thành những mảnh tơi tả từ đầu đến chân chẳng khác gì một quả lựu hay một trái dưa chín mọng! Họ đích thị là những trang hảo hán chẳng đời nào chịu đựng nổi những trò đùa cợt kiểu đó! Thật chí lý làm sao, tôi chắc chắn rằng nếu Reinaldos de Montalvan mà nghe được những lời thốt ra từ cái gã lùn tịt ấy, hắn sẽ cho gã một bạt tai trời giáng vào miệng khiến gã mất khả năng mở miệng nói chuyện suốt ba năm trời! Nào, cứ để hắn dám bén mảng đến thách thức họ xem, rồi hắn sẽ biết mùi đường ra khỏi tay họ thế nào!
Công nương vừa lắng nghe Sancho vừa cười đến đứt cả hơi, và ngầm đánh giá gã còn khôi hài lẫn điên rồ hơn cả chủ nhân của mình; và lúc bấy giờ, có không ít kẻ có chung một góc nhìn như thế.
Cuối cùng Don Quixote cũng dịu giận lại, bữa trưa kết thúc, và khi khăn trải bàn vừa được thu dọn xong, bốn thiếu nữ bước vào. Một người cầm chiếc chậu bằng bạc, người thứ hai cầm bình nước cũng bằng bạc, người thứ ba vắt hai chiếc khăn trắng tinh trên vai, và người thứ tư xắn tay áo cao đến khuỷu tay, trong đôi bàn tay trắng ngần (mà quả thật là vô cùng trắng) cầm một cục xà phòng thơm Naples. Nàng cầm chậu tiến lại gần, với vẻ mặt đầy tinh quái và ngạo mạn, đưa thẳng chiếc chậu vào dưới cằm Don Quixote. Vị hiệp sĩ ngạc nhiên trước một nghi thức kỳ lạ như vậy nhưng vẫn im lặng chẳng nói một lời, vì đinh ninh rằng đó là phong tục rửa râu thay vì rửa tay của xứ sở này; thế là ông chìu cổ ra hết mức có được. Cùng lúc ấy, chiếc bình bắt đầu rưới nước và nàng thiếu nữ cầm xà phòng nhanh chóng chà xát vào bộ râu của ông, tạo ra những bọt xà phòng trắng phau như tuyết, bởi lớp bọt chẳng những phủ kín bộ râu mà còn lan tràn khắp khuôn mặt và chui cả vào mắt vị hiệp sĩ nhẫn nhịn, khiến ông buộc lòng phải nhắm nghiền lại. Ngài công tước và công nương, những kẻ hoàn toàn mù tịt về trò khăm này, liền đứng ngây ra để xem màn rửa mặt kỳ quái này sẽ đi đến đâu. Khi đã trét lớp bọt xà phòng dày ngập cả bàn tay lên mặt nạn nhân, nàng thiếu nữ đóng vai thợ cạo bèn giả vờ như đã hết nước, liền bảo cô nàng cầm bình đi lấy thêm trong lúc ngài Don Quixote kiên nhẫn đợi chờ. Nàng kia vâng lời bước đi, để lại Don Quixote với một hình thù kỳ dị và lố bịch nhất có thể tưởng tượng được. Tất cả những kẻ có mặt ở đó – vốn không hề ít – đều nín thở quan sát ông; và khi chứng kiến cảnh ông đứng đó với cái cổ dài tới nửa thước, đã thế lại nâu sạm một cách bất thường, đôi mắt nhắm nghiền và bộ râu đầm đìa bọt xà phòng, thì quả là một kỳ tích khi họ vẫn giữ được sự chừng mực để không phá lên cười. Các thiếu nữ, những kẻ chủ mưu của trò đùa ác ý này, phải cúi gằm mặt xuống, chẳng dám liếc nhìn ông chủ và bà chủ của mình; về phần hai vị lãnh chúa, sự buồn cười và cơn giận đang tranh giành lẫn nhau trong lòng họ, khiến họ chẳng biết phải xử trí ra sao: Nên trừng phạt sự xấc xược của mấy cô hầu gái, hay thưởng cho họ vì tràng cười sảng khoái mà họ vừa mang lại khi ngắm nhìn Don Quixote trong bộ dạng thảm hại ấy.
Cuối cùng thì nàng thiếu nữ cầm bình nước cũng quay lại, và họ hoàn tất nốt công đoạn rửa mặt cho Don Quixote. Người vắt khăn liền cẩn thận lau chùi và thấm khô cho ông. Bốn người cùng nhau cúi gối hành lễ sâu rồi chuẩn bị lui ra, thì ngài công tước, sợ rằng Don Quixote sẽ nhận ra trò hề liền cất giọng gọi với theo cô nàng cầm chậu:
– Lại đây rửa mặt cho ta nữa, và nhớ chuẩn bị cho đủ nước đấy nhé.
Nàng hầu gái lanh lợi và tháo vát liền tiến đến, đặt chiếc chậu trước mặt công tước y như đã làm với Don Quixote. Chẳng mấy chốc, ngài cũng được xà phòng hóa và kỳ cọ sạch sẽ, rồi sau khi được lau khô, họ cúi chào và lui ra. Hóa ra sau đó, ngài công tước đã thề rằng nếu họ không rửa mặt cho ông hệt như đã làm với Don Quixote, ông nhất định sẽ trừng phạt sự hỗn xược của chúng, và đám con gái đã khôn khéo chuộc lỗi bằng cách trét xà phòng lên mặt ông một cách không thương tiếc.
Sancho quan sát nghi thức rửa mặt vô cùng chăm chú, đoạn lẩm bẩm với chính mình:
– Chúa phù hộ tôi, ước gì ở xứ sở này có phong tục rửa cả râu cho mấy gã hầu cận thay vì chỉ rửa cho các hiệp sĩ! Vì lạy Chúa và thề có linh hồn tôi, tôi đang thèm cái món ấy lắm rồi; và nếu họ tiện tay cạo cho tôi một nhát dao cạo nữa thì tôi lại càng mang ơn sâu sắc hơn.
– Anh đang lẩm bẩm cái gì thế, hỡi Sancho? – công nương cất tiếng hỏi.
– Thưa phu nhân – hắn đáp – tôi vừa nghĩ rằng trong triều đình của các vị vua chúa khác, khi bữa tiệc tàn và dọn dẹp khăn bàn, tôi vẫn thường nghe nói người ta dâng nước để rửa tay chứ chẳng ai cho xà phòng vào râu cả; qua đó mới thấy sống lâu hóa ra lại hay để được chứng kiến nhiều điều mới lạ. Quả đúng như người ta vẫn nói, ai sống thọ thì phải gánh chịu nhiều cay đắng, dẫu cho việc chịu đựng một trận rửa mặt kiểu này thì giống như sự tận hưởng hơn là nỗi đau.
– Đừng lo lắng, anh bạn Sancho – công nương mỉm cười – ta sẽ ra lệnh cho các thiếu nữ của ta rửa mặt cho anh, thậm chí sẽ nhúng cả người anh vào bồn tắm nếu cần thiết.
– Tôi xin giữ lại phần râu thôi – Sancho đáp – ít nhất là cho lúc này; còn tương lai ra sao, Chúa đã định đoạt cả rồi.
– Hãy làm theo thỉnh cầu của người thiện lương Sancho, hỡi viên quản gia – công nương ra lệnh – và thi hành chính xác mọi điều anh ta muốn.
Viên quản gia đáp lời rằng ngài Sancho sẽ được tuân lệnh trong mọi việc; đoạn ông ta rời đi để ăn trưa và kéo theo Sancho đi cùng, trong khi công tước, công nương và Don Quixote vẫn ở lại bàn tiệc để thảo luận về vô vàn chủ đề khác nhau, nhưng tất cả đều xoay quanh binh nghiệp và giới hiệp sĩ giang hồ.
Công nương bèn khẩn khoản nhờ Don Quixote, nhân vì ông có một trí nhớ tuyệt vời, hãy miêu tả và khắc họa lại cho bà vẻ đẹp cùng các đường nét của phu nhân Dulcinea del Toboso; bởi qua những lời đồn thổi vang dội khắp chốn về nhan sắc của nàng, bà tin chắc rằng nàng phải là sinh vật kiều diễm nhất trên đời, hay nói đúng hơn là trên cả xứ La Mancha này.
Don Quixote khẽ thở dài khi nghe lời đề nghị của công nương, đoạn chậm rãi cất lời:
– Giá như tôi có thể tự móc trái tim mình ra, đặt lên một chiếc đĩa trên chiếc bàn này ngay trước mắt Điện hạ, thì nó sẽ giúp cái lưỡi của tôi tránh khỏi nỗi đau phải thuật lại những điều vượt quá sức tưởng tượng; bởi ở đó, Điện hạ sẽ chiêm ngưỡng trọn vẹn dung nhan của nàng được khắc họa rõ nét. Nhưng tại sao tôi lại phải nhọc công miêu tả chi tiết từng đường nét nhan sắc của vị phu nhân vô song ấy, khi mà gánh nặng này vốn xứng đáng đặt lên những đôi vai khác chứ không phải của tôi? Đó là một kỳ công mà những họa sĩ tài ba như Parrhasius, Timantes và Apelles, hay đôi tay chạm trổ của Lysippus mới có thể vẽ nên tranh hay tạc thành tượng đồng và cẩm thạch; và chỉ có tài hùng biện của Cicero hay Demosthenes mới đủ sức cất lên những lời ca ngợi nàng!
– Thế “Demosthenian” nghĩa là gì hỡi ngài Don Quixote? – công nương ngắt lời – Đó là một từ mà suốt cả đời tôi chưa từng được nghe qua.
– Thưa ngài, tài hùng biện Demosthenian – Don Quixote giải thích – có nghĩa là nghệ thuật hùng biện của Demosthenes, cũng như tài hùng biện Ciceronian là của Cicero; họ là hai nhà hùng biện lỗi lạc nhất trên thế giới.
– Quả đúng vậy – công tước tiếp lời – ngài đã phải mất đi lý trí rồi đấy khi đi hỏi một câu như thế. Dẫu sao đi nữa, ngài Don Quixote sẽ làm chúng tôi vô cùng mãn nguyện nếu chịu khắc họa nàng cho chúng tôi hình dung; vì ngài cứ yên tâm, dù chỉ là một bản phác thảo hay nét vẽ sơ sài, nàng vẫn sẽ là thứ khiến những mỹ nhân tuyệt trần nhất phải ghen tị.
– Tôi chắc chắn sẽ làm thế – Don Quixote đáp – nếu như hình ảnh nàng trong tâm trí tôi không bị che khuất bởi tai họa vừa giáng xuống cách đây chưa lâu, một thảm kịch mà mỗi khi nhớ đến, tôi chỉ muốn rơi nước mắt thay vì cất công miêu tả. Chắc Điện hạ phải biết rằng, cách đây ít hôm, khi tôi đến để hôn tay nàng và xin phước lành, sự chuẩn thuận cùng lời ưng thuận cho cuộc xuất chinh thứ ba này, tôi bỗng phát hiện nàng hoàn toàn khác xa với người tôi từng tìm kiếm. Tôi thấy nàng đã bị phù phép và biến đổi từ một nàng công chúa thành một mụ nhà quê, từ xinh đẹp thành xấu xí, từ thiên thần hóa ác quỷ, từ thơm tho thành hôi hám, từ thanh cao hóa thô tục, từ một vị phu nhân đài các thành một con ranh nhảy nhót lăng loàn, và tóm lại là từ Dulcinea del Toboso thành một ả nhà quê thô kệch ở Sayago.
– Lạy Chúa tôi! – công tước thốt lên kinh ngạc – Kẻ nào lại nhẫn tâm gây ra cho thế gian một tội ác tày trời đến thế? Kẻ nào đã cướp đi vẻ đẹp từng làm hân hoan nhân loại, sự duyên dáng và vui tươi từng mê hoặc lòng người, cùng nét khiêm nhường từng làm rạng danh trần thế ấy?
– Kẻ nào ư? – Don Quixote đáp lại bằng giọng đầy căm hận – Còn có thể là ai khác ngoài một tên phù phép độc ác trong số vô vàn kẻ đang ngày đêm truy đuổi tôi vì lòng đố kỵ? Đó là dòng giống bị nguyền rủa sinh ra trên đời chỉ để che mờ và tiêu diệt những chiến công của người lương thiện, đồng thời tôn vinh và đề cao hành vi của kẻ ác. Bọn phù phép đã từng bức hại tôi, hiện vẫn đang bức hại tôi, và sẽ tiếp tục bức hại tôi cho đến khi chúng dìm tôi cùng lý tưởng hiệp sĩ cao cả của mình xuống vực thẳm lãng quên tăm tối. Chúng tổn thương và đánh vào tôi ngay nơi chúng biết rõ tôi đau đớn nhất; bởi vì tước đoạt đi người tình của một hiệp sĩ giang hồ chẳng khác nào tước đi đôi mắt để hắn nhìn ngắm, vầng thái dương ban phát ánh sáng, hay nguồn lương thực duy trì sự sống. Đã bao lần tôi từng nói và giờ xin nhắc lại: một hiệp sĩ giang hồ không có phu nhân bên cạnh chẳng khác nào cái cây không lá, ngôi nhà không móng, hay cái bóng thiếu đi thể xác tạo ra nó.
– Điều đó không thể chối cãi được – công nương nói – thế nhưng, nếu chúng ta tin vào cuốn lịch sử về Don Quixote mới xuất hiện gần đây và được đón nhận nồng nhiệt khắp nơi, thì ngẫm cho kỹ, nếu tôi không nhầm, ta có thể suy ra rằng ngài chưa từng tận mắt thấy phu nhân Dulcinea, và vị phu nhân ấy hoàn toàn chỉ là một nhân vật tưởng tượng do chính ngài tự sinh ra trong bộ óc của mình, rồi tự tay tô điểm cho nàng mọi nét kiêm toàn và hoàn mỹ theo ý thích.
– Về điểm đó thì có rất nhiều điều để nói – Don Quixote trầm ngâm – Chúa mới biết rõ liệu trên đời này có tồn tại một nàng Dulcinea nào bằng xương bằng thịt hay không, hay nàng chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng; đó là những sự thật không nên đẩy đến mức cực đoan. Tôi chưa từng sinh ra hay tạo dựng nên phu nhân của mình, dẫu tôi tôn thờ nàng như một thực thể tất yếu phải có – một người phụ nữ hội tụ trong mình mọi phẩm chất để làm rạng danh toàn thế giới: xinh đẹp không tì vết, đài các nhưng không kiêu kỳ, dịu dàng mà vẫn đoan trang, nhã nhặn vì lịch thiệp và lịch thiệp nhờ gia giáo, và sau cùng là thuộc dòng dõi cao quý, bởi vẻ đẹp khi gắn liền với dòng máu danh gia sẽ càng tỏa sáng rực rỡ và vượt trội hơn so với những trang nhan sắc xuất thân bần hàn.
– Điều đó quả thực đúng vậy – công tước nói – nhưng ngài Don Quixote xin hãy cho phép tôi được nói ra những điều mà câu chuyện về các chiến công của ngài buộc tôi phải thốt lên. Từ những trang sách ấy, ta có thể suy ra rằng, dẫu ta công nhận có một nàng Dulcinea ở El Toboso hoặc đâu đó ngoài vùng ấy, và nàng quả thực tuyệt mỹ như ngài đã miêu tả, thì xét về phương diện huyết thống cao sang, nàng vẫn không thể sánh ngang với những Orianas, Alastrajareas, Madasimas hay những vị phu nhân tương tự trong các trang sử thi mà ngài rành hơn ai hết.
– Để đáp lại điều đó – Don Quixote điềm tĩnh nói – tôi xin khẳng định rằng Dulcinea chính là đứa con tinh thần của chính những phẩm hạnh do nàng tạo dựng; đức hạnh có thể thanh tẩy dòng máu, và một phẩm hạnh dẫu bần hàn vẫn đáng được trân trọng và tôn kính hơn nhiều so với thói hư tật xấu của kẻ quyền quý. Hơn thế nữa, trong thâm tâm Dulcinea ẩn chứa một tiềm năng có thể đưa nàng bước lên ngôi vị nữ hoàng đội vương niệm cầm quyền trượng; bởi giá trị của một người phụ nữ xinh đẹp và đức hạnh đủ sức tạo nên những phép màu vĩ đại hơn thế, và về mặt thực chất, dù không phải hình thức, nàng đã sẵn mang trong mình một vận mệnh cao sang hơn người.
– Tôi xin cam đoan rằng, thưa ngài Don Quixote – công nương mỉm cười – trong mọi lời ngài nói, ngài luôn vô cùng cẩn trọng và giữ thế chủ động, đúng như người ta vẫn thường bảo. Từ nay về sau, tôi sẽ tự tin tin rằng – và tôi sẽ lo sao cho mọi người trong dinh thự này, thậm chí cả ngài công tước nếu cần thiết, cũng phải tin – rằng có một nàng Dulcinea thực sự ở El Toboso, rằng nàng vẫn đang sống đến tận ngày nay, xinh đẹp, dòng dõi cao quý và vô cùng xứng đáng có được một bậc hiệp sĩ như ngài Don Quixote tận tụy phục vụ. Đó là lời ca ngợi cao quý nhất mà tôi có thể ban tặng hoặc nghĩ ra cho nàng. Thế nhưng, tôi vẫn không sao dằn lại được một nỗi hoài nghi và chút hờn ghen đối với Sancho Panza. Nỗi hoài nghi ấy là thế này: Cuốn lịch sử kia tuyên bố rằng gã Sancho Panza ấy, khi mang bức thư của ngài đến trao cho phu nhân Dulcinea, đã bắt gặp nàng đang sàng một bao lúa mì; và điều đáng nói là sách còn ghi rõ đó là lúa mì đỏ – một chi tiết khiến tôi không khỏi nghi ngờ về dòng dõi cao quý của nàng.
Đáp lại lời ấy, Don Quixote từ tốn:
– Thưa Điện hạ, ngài nên biết rằng mọi thứ, hoặc hầu như mọi thứ xảy ra với tôi đều vượt xa những giới hạn thông thường trong cuộc đời của các hiệp sĩ giang hồ khác; dù đó là do ý muốn huyền bí của định mệnh dẫn dắt, hay do sự hiểm ác của những tên phù phép đầy ghen ghét. Giờ đây, có một thực tế đã được thừa nhận rằng tất cả hoặc hầu hết các hiệp sĩ giang hồ nổi tiếng đều sở hữu một đặc ân riêng biệt nào đó: người thì miễn nhiễm với bùa phép, kẻ lại sở hữu thân thể đao thương bất nhập không thể bị tổn thương – hệt như chàng Roland lừng danh trong nhóm mười hai dũng sĩ Pháp, người mà sử sách kể lại rằng không thể bị thương trừ ở gan bàn chân trái, và vũ khí duy nhất có thể làm tổn thương ông phải là mũi nhọn của một chiếc đinh ghim cứng chứ không phải bất kỳ thứ binh khí nào khác. Thế nên, khi Bernardo del Carpio sát hại ông ở thung lũng Roncesvalles và nhận ra không thể dùng gươm giáo làm hại ông, hắn đã nhấc bổng ông lên bằng cả hai tay rồi bóp cổ đến chết, chợt nhớ đến cách mà Hercules từng dùng để tiêu diệt Antæus, tên khổng lồ hung ác được cho là con trai của thần Đất. Từ những điều vừa viện dẫn, tôi suy luận rằng có lẽ bản thân tôi cũng sở hữu một đặc ân nào đó tương tự; không phải là sự bất tử trước đao kiếm, bởi thực tế đã chứng minh nhiều lần rằng da thịt tôi vô cùng mềm mại và chẳng hề kiên cố; cũng chẳng phải khả năng miễn nhiễm bùa phép, vì tôi từng tận mắt thấy mình bị tống vào một chiếc cũi – nơi mà cả thế giới này chẳng tài nào giam cầm được tôi nếu không nhờ đến sức mạnh của bùa ngông quỷ quái. Nhưng vì tôi đã tự giải thoát khỏi chiếc cũi đó, tôi có xu hướng tin rằng không còn thứ bùa phép nào khác có thể làm hại mình nữa. Thế nên, những kẻ phù phép ấy, nhận ra chúng không thể giở trò tà ác trực tiếp lên thể xác tôi, bèn quay sang trả thù những gì tôi yêu quý nhất, tìm cách tước đoạt sự sống của tôi thông qua việc hành hạ hình hài của Dulcinea – người mà tôi tôn thờ làm lẽ sống. Vì vậy, tôi hoàn toàn đinh ninh rằng khi tên hầu cận của tôi mang thông điệp đến gặp nàng, chúng đã phù phép biến nàng thành một ả nhà quê tầm thường, vướng vào công việc hạ đẳng như sàng lúa mì. Tuy nhiên, như tôi đã từng nói, thứ lúa mì ấy hoàn toàn không phải màu đỏ, thậm chí chẳng phải lúa mì, mà chính là những hạt ngọc trai phương Đông. Và để làm bằng chứng cho tất cả những điều này, tôi xin kể cho Điện hạ nghe rằng: khi tôi đến El Toboso cách đây chưa lâu, tôi hoàn toàn bất lực không thể tìm ra cung điện của Dulcinea; và đến ngày hôm sau, mặc dù Sancho – người hầu của tôi – nhìn thấy nàng trong hình hài đích thực vốn có, tức là dung nhan tuyệt mỹ nhất thế gian, thì qua lăng kính của tôi, nàng lại hiện lên như một mụ nhà quê thô kệch, kém sắc và chẳng hề biết ăn nói lịch sự – nàng, hiện thân của sự thanh lịch chuẩn mực. Do đó, vì tôi không hề bị phù phép – và xét theo mọi lẽ thì không thể nào bị phù phép – nên chính nàng mới là kẻ bị phù phép, bị trúng nguyền, bị biến dạng, thay đổi và hóa phép. Nơi nàng, kẻ thù đang trút những đòn thù trả thù lên tôi, và vì nàng, tôi sẽ mãi sống trong những giọt nước mắt không nguôi cho đến khi được nhìn thấy nàng trở về nguyên trạng thuở ban đầu. Tôi buộc phải kể ra những điều này để không ai phải bận tâm đến những lời Sancho vừa thều thào về chuyện Dulcinea sảy hay sàng lúa mì; bởi vì nếu chúng đã biến đổi hình hài nàng trong mắt tôi, thì chẳng có gì lạ khi chúng cũng làm thế trong mắt hắn. Dulcinea là một tiểu thư danh giá, thuộc dòng dõi cao sang và xuất thân từ một trong những gia tộc lâu đời, tốt đẹp nhất ở El Toboso. Chắc chắn rằng trong vinh quang ấy, phần đóng góp của nàng thiếu nữ vô song Dulcinea là vô cùng to lớn – nhờ có nàng mà thị trấn của nàng sẽ trở nên nổi tiếng và được ca tụng qua muôn đời hậu thế, hệt như thành Troia nhờ Helen hay Tây Ban Nha nhờ La Cava, dẫu với một danh tiếng và truyền thống cao quý hơn nhiều. Thêm một điều nữa; tôi muốn các ngài hiểu rằng Sancho Panza chính là một trong những tên hầu khôi hài nhất từng phục vụ một hiệp sĩ giang hồ. Thỉnh thoảng ẩn chứa trong sự ngây ngô của hắn lại là một nét sắc sảo đến mức khiến người ta phải bật cười tự hỏi không biết hắn thực sự khờ khạo hay ranh mãnh. Hắn vừa có những trò tinh quái đóng mác kẻ bịp bợm, lại vừa có những hành vi ngớ ngẩn chứng tỏ mình là một gã đần độn. Hắn hoài nghi tất cả mọi thứ nhưng đồng thời cũng tin sái cổ mọi điều; và khi tôi tưởng chừng hắn sắp sửa cắm đầu rơi xuống vực sâu của sự ngu ngốc tuyệt đối, hắn lại thốt ra một câu sắc sảo đến mức phóng vụt hắn lên tận mây xanh. Dù sao đi nữa, tôi quyết không đời nào đổi hắn lấy một gã hầu nào khác, dẫu có trao cho tôi cả một thành phố làm quà kèm theo; và chính vì thế, tôi vẫn đang phân vân không biết có nên cử hắn đến nhận chức vụ cai quản mà Điện hạ vừa ban tặng hay không. Mặc dù tôi nhận thấy ở hắn một năng lực nhất định dành cho công việc cai trị – để rồi với một chút uốn nắn về mặt tư duy, hắn có thể quản lý bất kỳ xứ sở nào dễ dàng như cách nhà vua thu thuế – dẫu vậy, chúng ta đều đã có thừa kinh nghiệm thực tế để biết rằng để làm một nhà cai trị, người ta chẳng cần phải quá thông thái hay uy bác. Xung quanh chúng ta có cả trăm kẻ chẳng biết chữ đọc chữ viết là gì mà vẫn cai trị giỏi như những con chim ưng. Điểm cốt lõi là họ phải có những ý định tốt đẹp và khao khát làm điều đúng đắn trong mọi hoàn cảnh, bởi họ sẽ chẳng bao giờ thiếu những người cố vấn để chỉ dẫn họ phải làm gì, hệt như những vị hiệp sĩ cai quản xứ sở vốn không am hiểu luật pháp nhưng vẫn đưa ra những phán quyết nhờ sự hỗ trợ của một chuyên gia cố vấn pháp lý. Lời khuyên của tôi dành cho hắn là tuyệt đối không nhận hối lộ và không từ bỏ bất kỳ quyền lợi chính đáng nào; tôi vẫn còn cất giữ vài mẹo nhỏ khác sẽ được mang ra truyền thụ vào đúng thời điểm thích hợp vì lợi ích của Sancho và sự phồn vinh của hòn đảo mà hắn sắp cai quản.
Cuộc trò chuyện giữa công tước, công nương và Don Quixote vừa đi đến đoạn này thì họ nghe thấy những tiếng la hét cùng một thứ âm thanh hỗn độn náo động vang lên khắp cung điện. Sancho đột ngột xông xáo bước vào phòng với vẻ mặt hầm hầm giận dữ, trước ngực dắt một chiếc khăn lau bát đĩa đóng vai chiếc yếm dãi, theo sau là vài tên đầy tớ – hay nói chính xác hơn là lũ trẻ bếp núc và đám tạp dịch thấp kém – trong số đó có một tên đang bưng một cái máng nhỏ chứa đầy nước đục ngầu, nhìn màu sắc và cặn bẩn là biết ngay đó là nước rửa bát đĩa. Tên bám theo chiếc máng cứ đuổi riết theo Sancho đi bất cứ đâu hắn đến, kiên trì tìm cách nhét cái máng vào dưới cằm hắn, trong khi một tên phụ bếp khác tỏ ra số sắng muốn chà rác bộ râu của hắn.
– Thế nghĩa là gì hỡi các ngươi? – công nương cất tiếng hỏi – Chuyện gì đang xảy ra vậy? Các ngươi muốn làm gì người đàn ông tốt bụng này? Các ngươi quên mất anh ta là một vị tổng đốc sắp nhậm chức rồi sao?
Tên phụ bếp kiêm thợ cạo liền bẩm lại:
– Thưa phu nhân, vị đại nhân này cứ nhất định không chịu để chúng tôi rửa mặt theo phong tục, hệt như ngài công tước và chủ nhân của hắn đã làm.
– Có chứ, tôi có chịu chứ! – Sancho gầm lên trong cơn thịnh nộ tột cùng – Nhưng tôi muốn dùng những chiếc khăn sạch sẽ hơn, nước kiềm trong trẻo hơn chứ không phải cái đám tay chân nhơ nhớp này! Giữa tôi và chủ nhân của tôi chẳng khác biệt đến mức ngài thì được rửa bằng nước của các thiên thần còn tôi lại bị trét nước kiềm của quỷ sứ. Phong tục của các xứ sở và cung điện vương giả chỉ đáng giá chừng nào chúng không gây phiền toái cho người khác; nhưng cái kiểu rửa mặt ở đây còn tồi tệ hơn cả việc chịu hình phạt chuộc tội. Bộ râu của tôi vốn đã sạch sẽ sẵn rồi, và tôi chẳng cần phải được làm mới theo cái mốt quái gở ấy. Bất cứ kẻ nào dám bén mảng đến rửa mặt hay chạm vào dù chỉ một sợi tóc trên đầu tôi – ý tôi là trên bộ râu của tôi, xin phép được nói với tất cả sự tôn trọng – tôi sẽ giáng cho một cú đấm khiến nắm đấm của tôi lún sâu vào sọ hắn luôn! Vì mấy cái trò nghi thức với xà phòng kiểu này giống trò hề hơn là sự tiếp đón lịch sự của một người chủ nhà.
Công nương cười đến đứt cả hơi khi chứng kiến cơn thịnh nộ và nghe những lời bộc bạch của Sancho; nhưng Don Quixote thì chẳng thấy buồn cười chút nào khi nhìn thấy gã hầu cận trong một bộ dạng thảm hại như thế, với chiếc khăn lau cáu bẩn quấn quanh cổ và lũ tay sai nhà bếp vây quanh tứ phía. Thế là, cúi người hành lễ thật sâu trước công tước và công nương như để xin phép được lên tiếng, ông nghiêm nghị quở trách đám đông:
– Này các ngươi, hỡi những người anh em! Hãy để yên cho cậu thanh niên ấy và quay trở về nơi các ngươi đã tới, hoặc đi bất cứ đâu tùy ý; người hầu của ta cũng sạch sẽ chẳng thua kém bất cứ ai trên đời, và những cái máng nước kia đối với hắn chẳng khác gì những chiếc bình cổ hẹp tồi tệ. Hãy nghe lời khuyên của ta mà buông tha cho hắn, bởi cả hắn lẫn ta đều không có khiếu thưởng thức mấy trò đùa cợt đâu.
Sancho vội cướp lời chủ nhân và tuôn một mạch:
– Thôi cứ để chúng lao vào thử trò hề với cái gã nhà quê này xem nào, xem tôi có chịu nhịn hay là lúc này đã nửa đêm rồi! Cứ mang lược ra đây, hay bất cứ thứ gì chúng thích để chải chuốt cái bộ râu này của tôi xem; và nếu chúng bới ra được bất cứ thứ gì vi phạm sự sạch sẽ, cứ cạo trọc da đầu tôi đi!
Nghe đến đây, công nương vừa cười nắc nẻ vừa lên tiếng:
– Sancho Panza nói rất phải, và lúc nào cũng đúng trong mọi điều hắn phát biểu! Hắn hoàn toàn sạch sẽ, và như hắn đã tự khẳng định, hắn chẳng cần phải rửa ráy gì sất. Nếu những thói quen của chúng ta không làm hắn vừa lòng, hắn hoàn toàn có quyền tự do lựa chọn. Hơn nữa, cái đám cổ súy cho sự sạch sẽ các người đã tỏ ra vô cùng cẩu thả và thiếu suy nghĩ – tôi không biết có nên gọi là xấc xược hay không – khi dám mang những cái máng gỗ cùng khăn lau nhà bếp đến thay vì những chiếc chậu bằng vàng ròng và khăn tắm bằng vải len Hà Lan hảo hạng để phục vụ một nhân vật như thế và một bộ râu như thế. Suy cho cùng, các ngươi vốn là những kẻ thô lỗ, thiếu gia giáo và đầy ác tâm, nên dù có cố che giấu thế nào cũng không thể kìm nén được mối thù hằn mà các ngươi đang nuôi dưỡng đối với những tên hầu của các hiệp sĩ giang hồ.
Đám đầy tớ xấc láo, và thậm chí cả viên quản gia đi cùng bọn chúng, đều đinh ninh rằng công nương đang nói rất nghiêm túc, thế là chúng vội vàng tháo chiếc khăn lau khỏi cổ Sancho, đoạn mang theo vẻ mặt đầy hổ thẹn và bối rối chuồn thẳng một mạch, để mặc hắn đứng đó. Nhận thấy bản thân đã thoát nạn khỏi hiểm cảnh tột cùng theo như góc nhìn của mình, Sancho liền lao tới, quụp hai đầu gối xuống trước mặt công nương và khẩn khoản:
– Từ những vị đại tiểu thư, người ta chỉ có thể mong đợi những đặc ân vĩ đại; ân huệ mà Điện hạ ban cho tôi hôm nay không thể được đền đáp bằng gì khác ngoài mong ước được phong làm hiệp sĩ giang hồ, để trọn đời trọn kiếp hiến dâng sức lực phục vụ một vị phu nhân cao quý nhường ấy. Tôi chỉ là một gã thợ cày, tên tôi là Sancho Panza, tôi đã có vợ con và đang làm nghề hầu cận; nếu bằng bất kỳ con đường nào trong số đó tôi có thể phụng sự Điện hạ, tôi xin thề sẽ tuân lệnh ngay lập tức chẳng kém gì tốc độ ra lệnh của Ngài.
– Thật dễ dàng nhận thấy, hỡi Sancho – công nương mỉm cười đáp – rằng anh đã thụ giáo nghệ thuật lịch thiệp ngay tại chính cái nôi của sự nhã nhặn. Ý tôi là, thật rõ ràng khi thấy anh đã được nuôi dưỡng trong vòng tay của ngài Don Quixote – vị tinh hoa của phép tắc lịch sự và là bông hoa rực rỡ nhất của những nghi thức tôn nghiêm, hay nói theo cách của anh là “cirimony.” Nguyện chúc cho vận mệnh của một người chủ và một kẻ hầu như thế luôn ngời sáng: một người là vì sao dẫn đường cho giới hiệp sĩ giang hồ, người kia là chòm sao biểu trưng cho sự trung thành của bậc phò mã! Hãy đứng dậy, hỡi người bạn Sancho của ta; ta sẽ đền đáp sự lịch thiệp của anh bằng cách đảm bảo ngài công tước sẽ thực hiện đúng lời hứa ban tặng quyền cai quản hòn đảo cho anh ngay khi có thể.
Đến đây, cuộc trò chuyện chính thức khép lại, và Don Quixote lui về phòng để nghỉ ngơi giấc trưa. Tuy nhiên, công nương đã khẩn khoản mời Sancho – trừ phi hắn thực sự quá thèm ngủ – hãy ở lại trải qua buổi chiều cùng bà và các thiếu nữ trong một căn phòng vô cùng mát mẻ. Sancho đáp lại rằng dẫu hắn có thói quen ngủ trưa bốn, năm tiếng đồng hồ vào cái nắng oi ả của mùa hè, nhưng để được phụng sự Điện hạ, hắn sẽ cố gắng hết sức để dù chỉ một phút chợp mắt cũng không có, và hắn sẽ tuân lệnh có mặt. Nói đoạn, hắn cáo lui. Về phần ngài công tước, ông tiếp tục ban hành những chỉ thị mới nhằm đối xử với Don Quixote đúng chuẩn mực của một hiệp sĩ giang hồ thực thụ, mà không hề sai lệch dù chỉ một chi tiết nhỏ so với phong cách mà sử sách từng miêu tả về cách người ta đối đãi với các hiệp sĩ thời cổ đại.
