Don Quixote, kẻ bại trận và mang nặng nỗi đau, lên đường với tâm trạng nửa buồn nửa vui. Nỗi buồn xuất phát từ thất bại cay đắng, còn niềm vui lại đến từ đức tính ẩn giấu nơi Sancho, điều đã được chứng minh qua sự sống lại của Altisidora; dẫu rằng ông vẫn khó lòng tin nổi thiếu nữ si tình ấy thực sự đã chết. Về phần Sancho, gã chẳng thấy vui vẻ chút nào, bởi gã ấm ức vì Altisidora đã không giữ lời hứa tặng gã những chiếc áo lót. Vừa ngẫm nghĩ về chuyện đó, gã vừa cất lời thưa với chủ: "Quả thật, thưa ngài, tôi là vị bác sĩ xui xẻo nhất trên đời này; lắm kẻ hành nghề y, sau khi chữa chết bệnh nhân, vẫn đòi người ta phải trả tiền công chỉ vì ký vào cái đơn thuốc do dược sĩ chứ chẳng phải họ pha chế, thế là xong việc. Còn tôi, dẫu việc chữa bệnh cho kẻ khác ngốn của tôi biết bao giọt máu, cú tát, cái véo, mũi kim châm và những trận roi đòn, vậy mà chẳng ai bố thí cho một xu. Thề có các đấng các thần chứng giám, nếu họ còn dám giao thêm một bệnh nhân nào nữa vào tay tôi, họ sẽ phải lót tay trước thì tôi mới chữa; bởi như người ta vẫn nói, 'nhờ tiếng tụng kinh cha mới có cơm ăn', và tôi đời nào chịu tin rằng trời ban cho tôi thứ phẩm chất này để rồi đem đi ban phát không công cho thiên hạ."

Don Quixote đáp: "Ngươi nói phải lắm, Sancho bạn ta, và con bé Altisidora đã cư xử rất tệ khi không trao cho ngươi những chiếc áo lót như đã hứa. Dẫu rằng năng lực ấy của ngươi là một ơn huệ ban không — vì nó chẳng đòi hỏi ngươi phải học hành gì sất, ngoại trừ sự trải nghiệm qua những đớn đau thể xác — ta có thể nói rằng, nếu ngươi muốn được trả công cho những nhát roi nhằm giải yểm cho Dulcinea, ta đã sẵn sàng trao cho ngươi từ lâu rồi. Tuy nhiên, ta không chắc việc trả tiền có làm tổn hại đến sự linh ứng của phép chữa lành hay không, và ta không muốn phần thưởng làm vẩn đục thứ dược chất nhiệm màu ấy. Ta nghĩ thử làm một chuyến xem sao cũng chẳng mất mát gì; Sancho này, hãy tính xem ngươi muốn bao nhiêu, rồi tự quất roi ngay đi và tự lấy tay mình trả công bằng khoản tiền của ta."

Nghe đề nghị ấy, Sancho trợn tròn mắt vàểnh tai rộng cả gang tay, trong thâm tâm vô cùng hoan hỉ trước ý định tự quất roi, liền thưa với chủ: "Thưa ngài, vậy thì tuyệt quá, tôi xin sẵn sàng làm vừa lòng ngài nếu có kiếm chác được chút đỉnh; suy cho cùng, tình yêu dành cho vợ con buộc tôi phải tỏ ra thực dụng một chút. Xin ngài cứ định giá xem mỗi nhát roi tôi tự đánh vào lưng đáng giá bao nhiêu."

Don Quixote đáp: "Sancho này, nếu ta đền ơn ngươi xứng đáng với tầm quan trọng và bản chất của phép chữa lành này, thì kho báu ở Venice hay những mỏ bạc ở Potosi cũng chẳng đủ để trả cho ngươi đâu. Hãy xem ngươi đang giữ bao nhiêu tiền của ta, rồi tự định giá cho mỗi nhát roi đi."

Sancho thưa: "Đại khái là có ba nghìn ba trăm lẻ mấy nhát; tôi đã tự tẩn cho mình năm nhát, còn lại từng ấy; cứ coi như năm nhát kia bù vào số lẻ đi, ta tính chẵn ba nghìn ba trăm nhát. Mỗi nhát một phần tư đồng real (vì dù có ai trả giá thế nào tôi cũng không bớt), tính ra sẽ là ba nghìn ba trăm phần tư đồng real; ba nghìn nhát tương đương một nghìn rưỡi nửa đồng real, thành ra bảy trăm rưởi real; còn ba trăm nhát là một trăm rưỡi nửa đồng real, tính thành bảy trăm lăm mươi... khoan đã, thành ra bảy mươi lăm real, cộng với bảy trăm rưởi là tổng cộng tám trăm hai mươi lăm real. Số tiền này tôi sẽ trừ trực tiếp vào khoản tiền của ngài mà tôi đang giữ, và tôi sẽ trở về nhà trong cảnh giàu sang, mãn nguyện dẫu lưng đau nhừ tử, vì 'không vào hang cọp sao bắt được cọp'... thôi, tôi chẳng dám nói thêm nữa."

Don Quixote thốt lên: "Ôi Sancho diễm phúc! Ôi Sancho thân yêu! Ta và Dulcinea sẽ phải mang ơn ngươi suốt quãng đời mà trời phật ban cho! Nếu nàng ấy trở lại hình hài nguyên vẹn (và chắc chắn là sẽ thế), thì tai họa ấy lại hóa ra phước lành, và thất bại của ta sẽ trở thành một khúc khải hoàn viên mãn. Nhưng này Sancho, khi nào thì ngươi bắt đầu cuộc hành hình? Nếu ngươi chịu làm nhanh gọn, ta sẽ thưởng thêm cho ngươi một trăm real ngoài số tiền kia."

Sancho đáp: "Khi nào ư? Đêm nay không trật đi đâu được. Xin ngài sắp xếp sao cho chúng ta qua đêm ở ngoài trời, giữa chốn thiên nhiên hoang dã, rồi tôi sẽ tự lột da xẻ thịt mình cho ngài xem."

Đêm mà Don Quixote mỏi mòn ngóng đợi cuối cùng cũng hạ xuống, dường như bánh xe trên cỗ xe của thần Apollo đã gãy trục, khiến ban ngày kéo dài lê thê hơn bình thường — hệt như tâm trạng của những kẻ đang yêu, những kẻ chẳng bao giờ tính toán thời gian cho khớp với khát khao lòng mình. Cuối cùng, họ cũng tìm được một lùm cây tươi tốt cách con đường cái một quãng, rồi dỡ yên cho Rocinante và tháo bành cho Dapple. Họ ngả lưng trên thảm cỏ xanh và ăn tối bằng số lương thực Sancho mang theo. Sau đó, gã lấy sợi dây cương lẫn dợm mõm của con Dapple tết thành một chiếc roi vừa chắc vừa dẻo, rồi lủi thủi bước ra xa chủ chừng hai mươi bước giữa những tán cây dẻ gai. Thấy gã bước đi với vẻ quyết tâm và khí thế ngút trời, Don Quixote liền dặn với theo: "Bạn hiền hãy cẩn thận, đừng có đánh đến mức tự xé xác mình ra nhé; hãy thả lỏng để nhịp roi thưa thớt chút, đừng vội vã quá mà đứt hơi giữa chừng. Ý ta là, đừng quất hăng hái quá để rồi kiệt sức trước khi đạt đến số roi yêu cầu; và để ngươi không bị thiệt thòi vì dư hay thiếu dăm nhát, ta sẽ đứng né ra một chỗ để lần chuỗi hạt mân côi mà đếm từng nhát roi ngươi tự quất lên thân mình. Nguyện xin ơn trên phù hộ cho ngươi xứng đáng với tấm lòng thành."

Sancho đáp: 'Có uy tín thì chẳng sợ nợ nần'; ý tôi là tôi sẽ quất sao cho vừa đau thấu xương mà không đến nỗi mất mạng, vì cốt lõi của phép mầu này chắc chắn nằm ở chỗ đó."

Nói đoạn, gã cởi trần từ thắt lưng trở lên, vớ lấy sợi dây thừng rồi bắt đầu quất phành phạch, còn Don Quixote thì bắt đầu đếm nhát. Đánh được chừng sáu, bảy roi gì đó, Sancho bắt đầu thấy trò này chẳng phải chuyện đùa và cái giá trả cho nó quá bèo bọt. Gã khựng tay lại giây lát, quay sang thưa với chủ rằng gã xin rút lại thỏa thuận mù quáng vừa rồi, vì tính ra mỗi nhát roi thế này phải được trả nửa đồng real chứ không thể là một phần tư được.

Don Quixote khích lệ: "Cố lên Sancho bạn ta, đừng nản lòng; ta sẽ nhân đôi mức giá cho ngươi."

Sancho nghe vậy liền bảo: "Đã thế thì phó mặc cho Chúa, cho roi quất như mưa rào!" Nhưng tên ranh con ấy nào còn dại dột quất lên lưng nữa, gã toàn vung roi quất vào thân cây, kèm theo những tiếng rên rỉ não nề đến mức ai nghe cũng tưởng hồn vía gã đang bị ai bứt khỏi xác. Don Quixote động lòng trắc ẩn, lại sợ gã liều mạng làm càn rồi vì sự thiếu suy nghĩ của Sancho mà xôi hỏng bỏ không mục đích của mình, bèn gọi lớn: "Thề có mạng sống của ngươi, bạn hiền, hãy dừng tay lại đi; ta thấy phương thuốc này quá đỗi dữ dội, tốt hơn là nên kiên nhẫn; 'Thành Zamora đâu phải chỉ chiếm trong một giờ'. Nếu ta đếm không nhầm thì ngươi đã giã vào thân mình hơn một nghìn roi rồi; thế là quá đủ cho lúc này; 'con lừa', nói theo cách bình dân, 'chỉ mang nổi trọng tải chứ không thể chịu được quá tải'."

Sancho cự lại: "Không, không, thưa ngài; đừng bao giờ để người ta nói rằng 'Tiền đã trả thì tay cũng gãy'; ngài cứ lùi ra xa chút nữa để tôi quất thêm chừng một nghìn roi nữa cho trọn vẹn; chỉ cần đôi ba bận thế này là chúng ta hoàn thành cột mốc, thậm chí còn dư dả cả vải vóc ấy chứ."

Don Quixote thấy gã hăng hái liền bảo: "Vì ngươi đã có lòng như vậy, nguyện xin ơn trên phù hộ cho ngươi; cứ quất tiếp đi, ta sẽ lui ra."

Sancho quay lại với công việc với tinh thần quyết liệt đến mức chẳng mấy chốc gã đã lột sạch vỏ của mấy thân cây xung quanh bởi những nhát roi chí mạng. Có lúc, cất cao giọng và phang một nhát như trời giáng vào thân cây dẻ gai, gã thét lên: "Samson ngã xuống đây, kéo theo tất cả kẻ thù!"

Nghe tiếng kêu thảm thiết cùng cú vút roi tàn nhẫn ấy, Don Quixote lập tức lao tới, giật lấy đoạn dây thừng tết bện dùng làm roi da trong tay gã và quát: "Xin trời đất đừng để ngươi vì làm vui lòng ta mà phải mất mạng — kẻ còn phải gánh vác vợ con gia đình! Hãy để Dulcinea đợi dịp khác tốt hơn, còn ta sẽ bằng lòng với hy vọng sớm thành hiện thực, và kiên nhẫn chờ cho đến khi ngươi hồi sức để hoàn thành công việc này cho vừa lòng tất cả mọi người."

Sancho đáp: "Đã là ý ngài muốn thế, thưa ngài, thì đành chịu vậy; nhưng xin ngài quác tấm áo choàng lên vai tôi với, người đang đẫm mồ hôi thế này mà nhiễm lạnh thì nguy to; đó là hiểm họa mà những kẻ mới tập tành chịu khổ hình hay gặp phải."

Don Quixote vâng lời, cởi áo ngoài của mình ra để đắp cho Sancho. Gã lăn ra ngủ say sưa cho đến khi ánh nắng ban mai đánh thức. Sau đó, họ tiếp tục lên đường và chặng hành trình tạm khép lại tại một ngôi làng cách đó ba dặm. Họ xuống ngựa tại một quán trọ mà Don Quixote nhận ra rành rành là quán trọ chứ không còn nhầm lẫn là lâu đài có hào sâu, tháp canh, cửa lồng sắt hay cầu treo nữa; bởi từ sau khi bại trận, ông đã nói năng tỉnh táo và hợp lý hơn trong mọi chuyện, như ta sẽ thấy ngay sau đây. Họ xếp cho ông ở một căn phòng trệt, thay cho những tấm thảm da treo tường là mấy mảnh vải bố vẽ tranh thô kệch thường thấy ở các vùng quê. Một bên vẽ tích Menelaus bị vị khách táo tợn cướp nàng Helen đi mất, do bàn tay một họa sĩ nghèo túng nào đó thực hiện; bên kia là câu chuyện về Dido và Aeneas, trong đó nàng Dido đứng trên ngọn tháp cao, tay vẫy vẫy một mảnh khăn nửa khổ như đang ra hiệu cho gác khách đào tẩu đang chèo thuyền ngoài khơi xa trên một chiếc tàu hộ tống hay thuyền buồm nhỏ. Ngắm nghía hai bức tranh, ông nhận thấy nàng Helen trông chẳng có vẻ gì là miễn cưỡng khi ra đi, bởi nàng đang cười lén lút đầy vẻ ranh mãnh; trái lại, nàng Dido xinh đẹp lại tuôn dòng lệ to bằng quả óc hỏa chảy đầm đìa trên mặt. Nhìn ngắm chúng, Don Quixote ngậm ngùi nhận xét: "Hai vị phu nhân ấy thật bất hạnh khi không sinh ra vào thời đại này, và ta mới là kẻ bất hạnh nhất đời vì đã không được sinh ra vào thời của họ. Giá mà ta chạm trán với những gã đàn ông kia, thành Troy đã chẳng bị thiêu rụi và Carthage cũng chẳng đến nỗi tiêu vong, bởi chỉ cần một mình ta trảm chết Paris là mọi tai họa ấy đã được ngăn chặn rồi."

Sancho cược rằng: "Tôi dám cá là chẳng bao lâu nữa, sẽ chẳng còn cái quán nước, quán trọ ven đường hay tiệm hớt tóc nào mà không vẽ tranh tường kể chuyện hành trạng của chúng ta; nhưng tôi ước gì chúng được vẽ bởi một họa sĩ tài năng hơn đám thợ vẽ mấy bức tranh này."

Don Quixote đáp: "Ngươi nói chuẩn lắm, Sancho, bởi gã họa sĩ này cũng giống y hệt Orbaneja — một tay thợ vẽ ở Úbeda. Khi có ai hỏi hắn đang vẽ cái gì, hắn thường đáp: 'Tùy hứng ra cái gì thì ra'; và nếu lỡ tay vẽ một con gà trống, hắn sẽ viết chú thích bên dưới: 'Đây là con gà trống', cốt để người ta khỏi lầm tưởng đó là con cáo. Gã họa sĩ hay nhà văn — vì suy cho cùng cũng là một giuộc — kẻ đã ấn hành cuốn lịch sử về Don Quixote thời đại mới vừa xuất bản kia, chắc chắn cũng thuộc loại người này, Sancho ạ, bởi hắn viết hoặc vẽ 'tùy cơ ứng biến ra cái gì thì ra'; hoặc có lẽ hắn giống một gã thi sĩ tên là Mauleon từng lảng vảng quanh triều đình cách đây vài năm, chuyên trả lời bừa phứa mọi câu hỏi được đặt ra. Có lần, khi có kẻ hỏi hắn 'Deum de Deo' nghĩa là gì, hắn liền đáp xanh rờn: 'Dé donde diere' (Cứ nhắm hướng nào quất hướng nấy). Nhưng gác chuyện đó sang một bên, này Sancho, tối nay ngươi có muốn tiếp tục màn tự tra tấn bản thân nữa không, và ngươi thích làm trong nhà hay ngoài trời khoáng đạt hơn?"

Sancho thưa: "Chúa mới biết được, thưa ngài, với cái số roi tôi sắp quất vào thân, ngồi trong nhà hay ngoài đồng trống đối với tôi cũng rứa cả thôi; dẫu vậy, tôi vẫn thích được ở giữa lùm cây hơn; tôi thấy chúng giống như bầu bạn, giúp tôi chịu đựng cơn đau một cách kỳ diệu."

Don Quixote bảo: "Dù vậy thì cũng không được đâu, Sancho bạn ta; để ngươi có thời gian hồi sức, chúng ta phải để dành việc đó khi về đến làng mình; trễ nhất thì ngày mốt là chúng ta về tới."

Sancho đáp rằng ngài muốn thế nào cũng được; nhưng về phần mình, gã rất muốn kết thúc nhanh chóng trước khi máu trong người nguội đi và khi cơn hăng hái còn đó, bởi vì 'chần chừ lắm lúc sinh hoạ', lại thêm 'vừa cầu nguyện vừa quất búa', 'một miếng khi đói bằng một gói khi no', và 'một con chim trong tay quý hơn trăm con chim đang bay lượn trên trời'."

Don Quixote kêu lên: "Lạy Chúa, Sancho, xin ngươi đừng phun ra mấy cái câu tục ngữ nữa! Ta thấy ngươi lại giở cái giọng 'sicut erat' (như lúc ban đầu) rồi đấy; hãy nói năng thật bình dị, mộc mạc và thẳng thắn như ta đã dặn nhiều lần, ngươi sẽ thấy có lợi biết bao."

Sancho phân bua: "Tôi chẳng hiểu mình mắc cái vận hạn đen đủi nào nữa, nhưng hễ mở miệng là thể nào tôi cũng phải chêm một câu tục ngữ vừa vặn và đanh thép chẳng kém gì một luận điểm; dẫu sao, nếu có thể, tôi sẽ cố gắng sửa đổi." Và thế là cuộc trò chuyện tạm dừng tại đó.