Công tước và phu nhân vô cùng hài lòng với kết quả vừa vui nhộn vừa thành công của cuộc phiêu lưu của Nàng Khổ Ải, đến nỗi họ quyết định tiếp tục trò đùa này, khi thấy trước mắt mình là một đối tượng quá ư phù hợp để biến mọi chuyện thành thật. Thế là, sau khi đã vạch sẵn kế hoạch và dặn dò cặn kẽ gia nhân cùng chư hầu cách đối xử với Sancho trong nhiệm vụ cai trị hòn đảo đã hứa, vào ngày hôm sau, tức là ngày tiếp theo chuyến bay của Clavileño, công tước bảo Sancho hãy chuẩn bị sẵn sàng để lên đường nhận chức thống đốc, bởi những thần dân trên đảo của hắn đang ngóng chờ hắn như mong mưa tháng Năm vậy.

Sancho cúi đầu cung kính và thưa: “Kể từ khi tôi từ thiên đường hạ giới, từ tận chốn cao xanh nhìn xuống trái đất này và thấy nó nhỏ bé nhường nào, thì cái khao khát được làm thống đốc trong tôi đã nguội lạnh đi phần nào; bởi có gì là lớn lao khi làm chủ trên một hạt cải, hay có gì là oai phong và quyền lực khi cai trị nửa tá con người to bằng hạt dẻ, vì theo như tôi thấy, trên cả trái đất này chẳng còn ai khác nữa cả? Nếu gia chủ đây có lòng ban cho tôi dù chỉ một mảnh thiên đường nhỏ xíu, dẫu chẳng quá nửa dặm đi chăng nữa, tôi cũng xin nhận còn hơn là hòn đảo đẹp nhất trên đời.”

Công tước liền nói: “Hãy nhớ cho kỹ, hỡi Sancho, ta không thể ban cho bất kỳ ai dẫu chỉ một mẩu thiên đường nhỏ bằng móng tay; những ân thưởng và đặc ân kiểu đó chỉ dành riêng cho một mình Thượng Đế mà thôi. Những gì ta có thể cho thì ta sẽ cho ngươi, đó chính là một hòn đảo thực sự, nguyên vẹn, cân đối, vô cùng màu mỡ và trù phú, nơi mà nếu biết tận dụng cơ hội, với sự trợ giúp của những thứ của cải ở trần gian này, ngươi hoàn toàn có thể đạt được cả những báu vật trên thiên đàng.”

Sancho đáp: “Vậy thì, xin cứ giao đảo cho tôi; và tôi sẽ cố gắng làm một vị thống đốc sao cho dẫu bọn tiểu nhân có nói ra nói vào, tôi vẫn đường hoàng bước lên thiên đường; mà không phải vì thèm khát gì việc rũ bỏ thân phận thấp hèn hay muốn đổi đời, chính là vì tôi muốn nếm thử xem cảm giác làm thống đốc thì mùi vị ra sao mà thôi.”

Công tước bảo: “Một khi đã nếm thử rồi, hỡi Sancho, ngươi sẽ tiếc đứt cả ruột gan mà muốn giữ lấy quyền cai trị ấy mãi, bởi quyền uy và sự tuân phục vốn là những thứ ngọt ngào biết bao. Hãy tin ta đi, khi chủ nhân của ngươi trở thành hoàng đế (điều đó chắc chắn sẽ xảy ra theo đà tiến triển hiện tại của ngài ấy), thì việc tước đoạt ngài ấy khỏi phẩm vị ấy sẽ chẳng phải là chuyện dễ dàng gì đâu, và ngài ấy hẳn sẽ đau đớn, tiếc nuối khôn nguôi vì đã để lỡ quãng thời gian dài đằng đẵng mà không được làm hoàng đế đấy thôi.”

Sancho thưa: “Thưa ngài, theo trí hiểu của tôi thì việc cầm quyền lúc nào cũng là một điều tốt đẹp, dù chỉ là cai quản cả một đàn gia súc đi chăng nữa.”

Công tước cười lớn: “Mong sao ta được chôn cùng ngươi, hỡi Sancho, vì ngươi cái gì cũng biết tuốt; ta hy vọng ngươi sẽ trở thành một vị thống đốc tài ba đúng như sự khôn ngoan của ngươi đã hứa hẹn; và ta chỉ có bấy nhiêu lời muốn nói; giờ hãy nhớ rằng ngày mai là ngày ngươi phải lên đường nhận chức thống đốc hòn đảo, còn tối nay người ta sẽ chuẩn bị cho ngươi những bộ trang phục thích hợp cùng mọi vật dụng cần thiết cho chuyến đi.”

Sancho đáp: “Họ muốn mặc cho tôi thế nào cũng được; dù có khoác bộ đồ gì lên người thì tôi vẫn cứ là Sancho Panza mà thôi.”

Công tước nói: “Điều đó đúng vậy; nhưng trang phục cũng phải phù hợp với chức vụ hoặc địa vị mà một người đang nắm giữ; bởi chẳng thế nào mà một nhà luật học lại ăn mặc giống binh lính, hay một người lính lại diện trang phục của giáo sĩ được. Riêng ngươi, hỡi Sancho, ngươi sẽ mang một nửa phong thái của nhà luật học, một nửa của viên đại úy, bởi trong hòn đảo ta trao cho ngươi, gươm giáo cũng cần thiết hệt như sách vở, và sách vở cũng quan trọng chẳng kém gì gươm giáo.”

Sancho thưa: “Về sách vở thì tôi biết ít lắm, bởi đến bảng chữ cái A B C tôi còn chẳng biết; nhưng chỉ cần thuộc lòng kinh Christus trong đầu là quá đủ để tôi làm một vị thống đốc giỏi rồi. Còn về binh khí, tôi sẽ vác những thứ họ đưa cho đến khi ngã quỵ thì thôi, và khi ấy, xin Chúa hãy phù hộ cho tôi!”

Công tước nhận xét: “Với một trí nhớ tốt nhường ấy, hỡi Sancho, ngươi chẳng thể nào làm sai bất cứ điều gì.”

Đúng lúc đó, Don Quixote bước đến; khi hay biết mọi chuyện và biết Sancho sắp sửa lên đường nhận chức, ngự trị trên vùng đất của mình, ngài xin phép công tước được nắm tay Sancho, rồi kéo hắn vào phòng riêng để ban cho hắn những lời khuyên nhủ về cách ứng xử trong chức vụ mới. Ngay khi bước vào phòng, ngài khép cửa lại và gần như ép Sancho ngồi xuống bên cạnh mình, rồi nhỏ nhẹ cất lời: “Ta vô cùng tạ ơn Thượng Đế, hỡi người bạn Sancho, vì trước khi ta gặp được bất kỳ vận may nào, thì số phận đã chủ động bước đến với ngươi trước. Ta, kẻ vẫn luôn trông chờ vào vận may của mình để đền đáp những dịch vụ của ngươi, nay vẫn đang mòn mỏi chờ đợi sự thăng tiến, trong khi ngươi, trước thời hạn và trái mọi kỳ vọng hợp lý, lại thấy mình đang hạnh phúc tận hưởng mong ước đã thành hiện thực. Có kẻ phải đút lót, van xin, nài nỉ, dậy sớm thức khuya, cầu xin, đeo bám mà chẳng thể đạt được mục đích; trong khi kẻ khác bước tới, chẳng cần biết lý do vì sao hay thế nào, lại nghiễm nhiên được trao phó chức vị mà biết bao người hằng ao ước; và chính lúc này đây, câu tục ngữ ‘Đường danh vọng có lúc may lúc rủi’ mới thực sự ứng nghiệm. Ngươi đấy, kẻ mà theo suy nghĩ của ta chẳng nghi ngờ gì nữa, chỉ là một kẻ đần độn, chẳng hề phải dậy sớm thức khuya hay chịu đựng bất kỳ nỗi nhọc nhằn nào, chỉ nhờ hơi thở của tinh thần hiệp sĩ giang hồ thổi qua, bỗng nhiên chẳng cần tốn thêm chút công sức nào mà đường hoàng trở thành thống đốc một hòn đảo, cứ như thể đó là chuyện đương nhiên phải thế. Ta nói điều này, hỡi Sancho, là để ngươi đừng tự cao tự đại mà gán ơn huệ mình nhận được cho công trạng bản thân, thay vào đó hãy dâng lời tạ ơn Thiên Chúa – đấng luôn an bài mọi việc theo hướng nhân từ, và thứ hai là tạ ơn uy lực lớn lao tự thân nghề nghiệp hiệp sĩ giang hồ mang lại. Giờ đây, với một tâm hồn rộng mở để đón nhận những gì ta đã truyền dạy, hỡi con ta, hãy lắng nghe vị Cato của con đây, kẻ sẽ cố vấn, làm chừng sao và người dẫn đường để lèo lái, đưa con cập bến an toàn thoát khỏi vùng biển động giông bão mà con chuẩn bị lao thân vào; bởi quan chức và những trọng trách lớn lao chẳng khác nào một vực thẳm khổng lồ chứa đầy rẫy muôn vàn nỗi truân chuyên.

Trước hết, hỡi con ta, con phải kính sợ Thiên Chúa, bởi sự khôn ngoan bắt nguồn từ lòng kính sợ Ngài, và khi đã khôn ngoan thì con sẽ chẳng bao giờ lầm đường lạc lối trong bất cứ việc gì.

Thứ hai, con phải luôn ghi nhớ bản thân mình là ai, nỗ lực để thấu hiểu chính mình – thứ khó thấu hiểu nhất mà tâm trí con người có thể tưởng tượng nổi. Nếu con hiểu rõ chính mình, con sẽ không bao giờ phình to cái tôi lên như con ếch từng cố gắng thổi phồng bản thân cho to bằng con bò; còn nếu con làm thế, ký ức về việc từng chăn lợn ở quê nhà sẽ biến thành những chiếc chân xấu xí làm cản trở chiếc xe ngu ngốc của con.”

Sancho thưa: “Chính xác là vậy; nhưng đó là chuyện lúc tôi còn bé; sau này lớn hơn một chút thì tôi đi chăn ngỗng chứ không chăn lợn nữa. Mà theo suy nghĩ của tôi thì chuyện đó chẳng dính dáng gì sất; bởi có phải tất cả những ai làm thống đốc đều xuất thân từ dòng dõi vua chúa đâu nào.”

Don Quixote đáp: “Đúng vậy, và chính vì thế nên những ai không có xuất thân quý tộc cần phải cẩn trọng để sao cho phẩm vị chức quyền họ đang nắm giữ đi kèm với sự dịu dàng, nhã nhặn; nếu biết cách ứng xử khôn ngoan, điều đó sẽ giúp họ tránh được những lời mai múng cay độc mà chẳng địa vị nào có thể né tránh được.

Hãy tự hào về xuất thân khiêm tốn của mình, hỡi Sancho, và đừng bao giờ hổ thẹn khi phải nói rằng con sinh ra từ chốn thôn quê nghèo khó; bởi khi người ta thấy con không cảm thấy hổ thẹn, sẽ chẳng ai buồn tìm cách làm con phải đỏ mặt nữa đâu; thay vào đó, hãy tự hào vì mình sở hữu phẩm hạnh cao đẹp nơi tầng lớp thấp hểm còn hơn là một kẻ tội nhân ngạo mạn ở chốn cao sang. Vô số kẻ sinh ra từ chốn bần hàn nhưng đã vươn lên đến những bậc cao quý nhất, từ giáo hoàng cho đến hoàng đế, và về sự thật này, ta có thể kể cho con nghe đủ mọi dẫn chứng cho đến khi con phải phát chán thì thôi.

Hãy nhớ lấy, hỡi Sancho, nếu con lấy nhân đức làm mục tiêu hướng đến và tự hào vì được làm những việc nhân nghĩa, con sẽ chẳng có lý do gì phải ghen tị với những kẻ sinh ra trong vương giả hay quyền quý cả, bởi dòng máu là thứ di sản có sẵn, trong khi nhân đức là thứ do ta tự tích lũy, và bản thân nhân đức tự mang trong mình một giá trị mà dòng máu quý tộc không tài nào sánh được.

Đã là thế, nếu chẳng may có người họ hàng nào trong thân tộc đến thăm khi con đang ngụ trên đảo, con không được phép hắt hủi hay xem thường họ, trái lại phải nghênh đón, tiếp đãi và hết mực cưng chiều; bởi làm như vậy con sẽ vừa được lòng Thiên Chúa (Đấng vốn chẳng hề vui lòng khi thấy ai khinh miệt những gì Ngài tạo dựng), lại vừa tuân thủ đúng những quy luật của tự nhiên thuần hòa.

Nếu con mang theo cả vợ đi cùng (và những kẻ trị vì không nên để vợ vắng nhà quá lâu), hãy dạy dỗ, chỉ bảo nàng, và tìm cách mài giũa cái vẻ thô kệch tự nhiên của nàng; bởi tất cả những gì một vị thống đốc khôn ngoan có thể gây dựng đều có thể bị một người vợ quê mùa, ngu ngốc phá hỏng và tiêu tán sạch.

Nếu chẳng may con lâm vào cảnh gà trống nuôi con – điều hoàn toàn có thể xảy ra – và vì địa vị của mình mà muốn tìm kiếm một người vợ thuộc tầng lớp cao sang hơn, đừng chọn một kẻ chỉ cốt để làm cái móc câu, hay chiếc cần câu, hay để làm cái mũ trùm đầu mang ý nghĩa ‘tôi không thèm lấy đâu’; vì quả thực, ta nói cho con hay, mọi bổng lộc mà người vợ của vị thẩm phán nhận được, thì người chồng sẽ phải chịu trách nhiệm hoàn toàn trước ngày phán xét chung; nơi mà khi chết đi, anh ta sẽ phải trả giá gấp bốn lần cho những thứ mà khi sống anh ta từng xem là chuyện nhỏ.

Không bao giờ được hành xử theo thứ luật pháp độc đoán, thứ vốn rất được lòng những kẻ dốt nát luôn tự mãn về sự thông minh của mình.

Hãy để những giọt nước mắt của người nghèo khó đánh thức nơi con lòng trắc ẩn lớn lao hơn, nhưng đừng vì thế mà thiên vị hơn những lời biện hộ của kẻ giàu.

Hãy nỗ lực vạch trần sự thật, ẩn giấu cả giữa những lời hứa hẹn, quà cáp của kẻ giàu, lẫn trong những tiếng nấc nghẹn ngào và lời van xin của người nghèo.

Khi lẽ công bằng có thể và cần phải được phát huy, đừng áp dụng mức án phạt nghiêm khắc nhất của luật pháp lên kẻ có tội; bởi tiếng tăm của một vị quan tòa nghiêm khắc chẳng hề đứng cao hơn tiếng tăm của một vị quan tòa giàu lòng trắc ẩn.

Nếu chẳng may con để cây gậy công lý lệch đi một chút, thì xin chớ để nó nghiêng vì sức nặng của quà cáp, mà hãy vì lòng thương xót.

Nếu con phải phân xử trong vụ kiện của một kẻ vốn là kẻ thù của con, hãy gạt bỏ mọi thù hận cá nhân sang một bên và tập trung hoàn toàn vào tính công lý của vụ việc.

Đừng để sự giận dữ của chính mình làm lu mờ lý trí trong vụ án của người khác; bởi những sai lầm con gây ra trong hoàn cảnh đó thường sẽ là những lỗi lầm không thể cứu vãn nổi, hoặc nếu có thể cứu vãn, thì cái giá phải trả chính là danh dự và thậm chí là cả tài sản của con.

Nếu có bất kỳ người phụ nữ xinh đẹp nào đến tìm kiếm sự công bằng từ con, hãy quay mặt đi trước những giọt nước mắt của nàng và bịt tai trước những lời than van ấy, rồi hãy thật bình tĩnh suy xét kỹ lưỡng bản chất yêu sách của nàng, nếu con không muốn lý trí của mình bị cuốn trôi bởi tiếng khóc lóc và sự chính trực bị đánh gục bởi những tiếng thở dài.

Đừng dùng lời lẽ lăng mạ kẻ mà con buộc phải trừng phạt bằng hành động, bởi nỗi đau đớn của hình phạt đã là quá đủ đối với kẻ bất hạnh rồi, hà cớ gì phải bồi thêm những lời chì chiết mắng mỏ của con.

Hãy ghi nhớ rằng kẻ phạm tội bước vào cửa quan của con cũng chỉ là một con người khốn khổ, mang nặng mọi bản tính sa ngã của giống loài chúng ta, thế nên trong khả năng có thể, hãy tỏ ra khoan dung và độ lượng; bởi dẫu cho các phẩm tính của Thiên Chúa đều cao cả ngang nhau, thì trong mắt chúng ta, lòng thương xót vẫn rực rỡ và cao cả hơn đức tính công minh.

Nếu con tuân thủ những lời răn dạy và quy tắc này, hỡi Sancho, cuộc đời con sẽ trường thọ, tiếng tăm muôn thuở, phần thưởng vô bờ, hạnh phúc khôn tả; con sẽ gả bán các con theo đúng ý nguyện; con cháu mấy đời sau sẽ mang tước vị; con sẽ sống trong hòa bình và thuận thảo với tất cả mọi người; và khi tuổi già bóng xế, cái chết sẽ đến với con một cách bình yên trong buổi hoàng hôn viên mãn của cuộc đời, khi những bàn tay dịu dàng, đầy âu yếm của chắt chắt chít chít nhẹ nhàng khép đôi mi con lại.

Những điều ta vừa ngỏ cùng con nãy giờ là những lời huấn luyện để tô điểm cho tâm trí; giờ thì hãy lắng nghe những lời hướng dẫn nhằm tô điểm cho thể xác.”