Cide Hamete kể rằng Don Quixote, nay đã bình phục sau những vết cào cấu, cảm thấy cuộc sống ông đang trải qua trong lâu đài hoàn toàn mâu lịên với lý tưởng hiệp sĩ mà ông tôn thờ. Thế nên, ông quyết định xin công tước và công nương cho phép lên đường đến Saragossa, bởi ngày hội lớn đã cận kề, và ông hy vọng sẽ giành được bộ giáp sắt thường được trao làm giải thưởng trong những dịp như thế. Nhưng một hôm, khi đang dùng bữa cùng hai vị chủ nhân, vừa lúc ông toan thực hiện ý định và cất lời xin phép, thì bỗng nhiên, kìa kìa, có hai người phụ nữ bước qua cánh cửa đại sảnh — như sau đó người ta mới rõ — mình khoác tang phục từ đầu đến chân. Một trong hai người tiến đến chỗ Don Quixote, sụp lạy sát chân ông, đặt môi lên đôi giày vị hiệp sĩ, và bật ra những tiếng rên rỉ buồn bã, sâu thẳm và não nề đến mức khiến tất cả những ai chứng kiến đều ngỡ ngàng bối rối. Dù công tước và công nương thoạt đầu đinh ninh rằng đây chỉ là một trò đùa quái gở mà các gia nhân đang bày ra để trêu chọc Don Quixote, nhưng điệu bộ thở dài, rên rỉ và khóc lóc đầy vẻ khẩn thiết của người phụ nữ ấy khiến họ đâm ra hoang mang, lưỡng lự. Cuối cùng, động lòng trắc ẩn, Don Quixote đỡ bà đứng dậy và giục bà cởi chiếc khăn tang che khuôn mặt đẫm lệ. Bà vâng lời, và hé lộ một điều chẳng ai có thể ngờ tới: đó chính là gương mặt của Doña Rodriguez, người nữ hầu già trong phủ; còn người phụ nữ mặc tang phục đi cùng chính là con gái bà, kẻ đã bị gã con trai lão điền chủ giàu có lừa gạt cho một vố đau đớn. Tất cả những ai quen biết bà đều sững sờ kinh ngạc, nhất là công tước và công nương; bởi dẫu họ thừa biết mụ ta là kẻ khờ khạo, dở hơi, họ chưa bao giờ nghĩ mụ lại dám làm những chuyện điên rồ đến thế. Cuối cùng, Doña Rodriguez quay sang chủ nhân của mình và cất lời: “Xin hai ngài đại xá cho phép tôi được thưa chuyện với vị hiệp sĩ này một lát, vì điều đó thực sự cần thiết để tôi có thể xoay sở ổn thỏa trong rắc rối mà sự táo tợn của một tên nhà quê vô lại đã đẩy tôi vào.”
Công tước đáp rằng về phần mình, ông hoàn toàn đồng ý, và bà có thể thoải mái trò chuyện với Señor Don Quixote tùy thích.
Bấy giờ, quay sang Don Quixote, bà cất lời khẩn khoản: “Hỡi vị hiệp sĩ dũng cảm, cách đây ít lâu, tôi đã giãi bày với ngài về sự bất công và bội bạc của một tên điền chủ đốn mạt đối với ái nữ trân quý của tôi — chính là cô thiếu nữ bất hạnh đang đứng trước mặt ngài đây. Ngài đã hứa sẽ đứng ra bênh vực con bé và đòi lại công lý cho nó. Thế nhưng, nay tôi hay tin ngài sắp sửa rời khỏi lâu đài này để đi tìm kiếm những cuộc phiêu lưu cao đẹp theo ơn Chúa định đoạt. Vì vậy, trước khi ngài lên đường, tôi khẩn khoản mong ngài thách đấu tên nhà quê ngang ngược ấy, buộc hắn phải cưới con gái tôi để làm tròn lời hứa kết duyên vợ chồng trước khi hắn cả gan xâm phạm danh tiết nó; bởi nếu trông cậy vào việc gia chủ công tước đòi lại công lý cho tôi thì chẳng khác nào ‘mò kim đáy bể’, đúng như lý do tôi đã từng kín đáo giãi bày cùng ngài. Nguyện xin Chúa ban cho ngài sức khỏe dồi dào và mãi che chở cho chúng tôi.”
Đáp lại những lời ấy, Don Quixote vô cùng trang nghiêm và đĩnh đạc: “Hỡi vị nữ hầu đáng kính, hãy nén lệ, hay đúng hơn là lau khô nước mắt, và đừng thở dài nữa, bởi ta xin gánh vác trách nhiệm lấy lại công bằng cho con gái bà. Đáng lẽ ra con bé không nên dễ dãi tin vào những lời thề non hẹn biển của đàn ông, vốn phần lớn nói ra thì nhanh mà thực hiện thì chậm chạp vô cùng. Vì vậy, được sự cho phép của ngài công tước đây, ta sẽ lập tức lên đường tìm kiếm tên thanh niên vô nhân tính ấy, lùng cho ra mặt, thách đấu và trừng phạt hắn nếu hắn dám chối bỏ lời hứa sơn triều. Bởi mục đích tối thượng trong sự nghiệp của ta là che chở kẻ yếu hèn và trừng trị kẻ kiêu ngạo; ý ta muốn nói là giúp đỡ những mảnh đời khốn khó và tiêu diệt những kẻ áp bức cuồng ngạo.”
“Chẳng có lý do gì,” công tước lên tiếng, “để ngài phải nhọc công lặn lội đi tìm goln gã nhà quê mà vị nữ hầu đáng kính này đang oán trách, và ngài cũng chẳng cần phải xin phép tôi để thách đấu hắn. Bởi tôi chính thức chấp nhận lời thách đấu thay hắn, và tôi sẽ lo sao cho hắn được thông báo tường tận, phải nhận lời và thân chinh đến lâu đài của tôi để đối chất. Tại đây, tôi sẽ chuẩn bị một bãi đấu công bằng cho cả hai, tuân thủ mọi thể thức vốn được áp dụng đúng đắn trong những cuộc tỉ thí như thế, đồng thời đảm bảo công lý phân minh cho đôi bên, đúng như nghĩa vụ của mọi bậc quân vương cung cấp một võ đường tự do trong lãnh địa của mình.”
“Với sự bảo đảm ấy và sự cho phép cao quý của ngài,” Don Quixote nói, “tôi xin tạm gác lại đặc quyền dòng dõi quý tộc của mình trong lần này, tự hạ mình xuống ngang hàng với thân phận thấp kém của kẻ gây tội ác, đặt mình ở vị thế bình đẳng để hắn có danh chính ngôn thuận bước vào cuộc tỉ thí với tôi. Do đó, dẫu hắn vắng mặt, tôi vẫn xin thách thức và tuyên chiến với hắn vì tội bội tín với thiếu nữ khốn khổ này — người vốn là một trinh nữ nay vì hành vi đồi bại của hắn mà không còn nguyên vẹn. Tôi buộc hắn phải thực hiện lời hứa làm chồng hợp pháp của nàng, bằng không hắn phải đánh đổi bằng chính mạng sống của mình.”
Nói đoạn, ông giật phăng chiếc găng tay ném xuống giữa đại sảnh. Công tước cúi xuống nhặt lấy, lặp lại rằng ông xin nhận lời thách đấu nhân danh bề tôi của mình, đồng thời ấn định thời gian là sáu ngày sau, địa điểm là sân trong lâu đài, vũ khí là những binh khí truyền thống của hiệp sĩ gồm giáo, khiên và giáp trụ đầy đủ, kèm theo mọi phụ kiện hợp lệ khác, tuyệt đối không dùng mưu mẹo, thủ đoạn hay bùa chú dưới bất kỳ hình thức nào, và phải được các trọng tài đấu trường kiểm tra, phê duyệt. “Nhưng trước hết,” ông nói thêm, “vị nữ hầu đáng kính và cô thiếu nữ bất hạnh này phải ủy thác đơn khiếu nại đòi công lý vào tay Don Quixote; bằng không, mọi việc không thể tiến hành, và cuộc thách đấu nói trên không thể diễn ra theo đúng thủ tục pháp lý.”
“Tôi xin phó thác,” người nữ hầu đáp.
“Và con cũng vậy,” cô con gái nức nở tiếp lời, mặt đẫm lệ vì xấu hổ và bối rối.
Sau khi tuyên bố hoàn tất và công tước đã định liệu xong xuôi mọi việc phải làm trong vụ này, hai người phụ nữ trong trang phục tang tóc lui ra. Công tước bà liền hạ lệnh từ nay không đối xử với họ như gia nhân trong nhà nữa, mà xem họ như những nữ lữ khách lỡ đường đến phủ để cầu cứu công lý. Vì vậy, họ được bố trí cho một căn phòng riêng và được phục vụ chu đáo như những vị khách quý, khiến đám nữ gia nhân được một phen kinh ngạc tột độ, chẳng hiểu sự ngốc nghếch và liều lĩnh của Doña Rodriguez cùng cô con gái bất hạnh của mụ ta rồi sẽ đẩy mọi chuyện đi đến đâu.
Và giờ đây, để bữa tiệc trọn vẹn niềm vui và kết thúc buổi thết đãi một cách tốt đẹp, kìa kìa, chàng cận vệ từng mang thư và quà cáp đến chỗ Teresa Panza, vợ của ngài tổng đốc Sancho, bước vào đại sảnh. Công tước và công nương vô cùng mừng rỡ khi trông thấy chàng, bởi họ rất nóng lòng muốn biết kết quả chuyến đi. Nhưng khi được hỏi, chàng cận vệ thưa rằng không thể kể lại trước đông người hoặc chỉ qua vài lời vắn tắt, đồng thời xin hai vị chủ nhân cho phép lùi lại đến một dịp riêng tư, và trong lúc chờ đợi, xin hãy giải khuây bằng những bức thư này; nói đoạn, chàng rút ra mấy lá thư trao tận tay công tước bà. Trên bìa một bức đề: Thư gửi phu nhân Công nương X nào đó ở chốn nào tôi không rõ; và bức kia: Gửi chồng ta là Sancho Panza, tổng đốc đảo Barataria, nguyện xin Chúa phù hộ chàng sống lâu hơn ta. Công tước bà đương ngứa ngáy số ruột, chưa đọc thư thì chưa yên lòng, liền tự mình xem qua và thấy nội dung hoàn toàn có thể đọc lớn lên cho công tước cùng tất cả mọi người có mặt cùng nghe, bèn cất tiếng đọc:
THƯ CỦA TERESA PANZA GỬI CÔNG TƯỚC BÀ.
Thưa phu nhân, bức thư ngài viết cho tôi khiến tôi vui mừng khôn xiết, quả thật nhận được nó tôi mừng lắm lắm. Chuỗi hạt san hô đẹp tuyệt vời, và bộ đồ đi săn của chồng tôi cũng chẳng kém cạnh chút nào. Cả làng ai nấy đều khôn xiết vui mừng khi hay tin phu nhân đã cất nhắc lão chồng Sancho nhà tôi lên làm tổng đốc; dẫu chẳng một ai chịu tin, nhất là thầy phó tế, lão thợ cạo Nicholas, và chàng cử nhân Samson Carrasco. Nhưng tôi mặc kệ họ, chuyện rành rành thật 100% như thế, chúng muốn nói gì thì nói; dẫu thú thật, nếu chuỗi hạt san hô và bộ quần áo kia không gửi đến thì tôi cũng chẳng dám tin nữa là; bởi ở cái làng này ai cũng coi chồng tôi là kẻ đần độn, ngoài việc chăn một đàn dê ra, họ chẳng thể tưởng tượng nổi hắn còn có tài cán gì để cai quản thiên hạ. Thôi thì ơn Chúa phù hộ, xin Người dẫn dắt hắn làm sao cho xứng đáng với gia đình con cái. Lòng tôi đã quyết, thưa linh hồn tôi, nhân cơ hội tốt đẹp này và được sự cho phép của ngài, tôi sẽ lên kinh đô ngồi xe ngựa cho sướng cái thân, cho mấy kẻ lâu nay vẫn ghen ăn tức ở với tôi phải tức đến lòi cả mắt ra mới thôi; vậy nên tôi khẩn cầu phu nhân bảo chồng tôi gửi cho tôi chút ít tiền tiêu vặt, nhớ là phải kha khá một chút, bởi chi phí ở kinh đô đắt đỏ lắm; một ổ bánh mì đã tốn nguyên một đồng real, thịt thà thì ba mươi maravedis một cân, đắt cắt cổ; nếu hắn không muốn tôi đi thì phải báo trước cho tôi biết đường, chứ chân tay tôi ngứa ngáy chỉ chực chờ lên đường thôi; bạn bè chòm xóm đều bảo rằng nếu mẹ con tôi ăn diện lộng lẫy ở kinh đô, thiên hạ sẽ biết tiếng chồng tôi qua vợ con nhiều hơn là biết vợ con qua chồng, vì thể nào chẳng có khối kẻ tò mò hỏi: “Mấy phu nhân ngồi trong xe ngựa kia là ai thế?”, và thể nào gia nhân nhà tôi cũng sẽ đáp: “Là vợ và con gái của ngài Sancho Panza, tổng đốc đảo Barataria đấy ạ;” cứ thế là tên tuổi Sancho nổi như cồn, còn tôi thì thơm lây, đúng là “có tiền mua tiên cũng được”. Tôi bực mình không chịu nổi vì năm nay trong làng chẳng thu hoạch được tí hạt dẻ nào; dù vậy tôi vẫn gửi biếng phu nhân chừng nửa đấu hạt dẻ do chính tay tôi lặn lội vào rừng nhặt nhạnh từng hạt, ngặt nỗi tìm hoài chẳng thấy hạt nào to hơn; ước gì chúng to bằng trứng đà điểu ấy chứ.
Xin bề trên chớ quên viết thư cho tôi nhé; tôi sẽ tranh thủ phúc đáp để thưa rõ tình hình sức khỏe của tôi cũng như mọi tin tức ở chốn này. Nơi đây tôi xin kính chúc Chúa luôn gìn giữ phu nhân và mong ngài đừng quên tôi.
Con gái Sancha và con trai tôi xin hôn tay phu nhân.
Kẻ chỉ ao ước được gặp mặt phu nhân thay vì viết thư,
Hầu gái của ngài,
TERESA PANZA.
Cả hội trường được một trận cười thả ga, ai nấy đều vô cùng thích thú và ngưỡng mộ bức thư của Teresa Panza, nhất là công tước và công nương. Công tước bà bèn hỏi ý kiến Don Quixote xem họ có nên mở lá thư gửi riêng cho ngài tổng đốc hay không, vì bà đoán chắc trong đó toàn chuyện hay ho. Don Quixote đáp rằng để chiều lòng mọi người, ông sẵn sàng mở ra xem, và quả nhiên khi mở ra, nội dung bức thư như sau:
THƯ CỦA TERESA PANZA GỬI CHỒNG LÀ SANCHO PANZA.
Ta nhận được thư chàng rồi, hỡi Sancho linh hồn của ta, ta thề trọn danh dự một tín đồ Công giáo rằng ta mừng đến mức suýt phát điên, chỉ còn cách hai tấc đất nữa là mất trí rồi đây. Ta nói cho chàng hay, mình ơi, lúc nghe tin chàng làm tổng đốc, ta tưởng ngã quẻ ngã quỵ vì quá đỗi vui mừng; mà chàng biết rồi đấy, người ta vẫn bảo niềm vui bất ngờ cũng nguy hiểm chẳng kém gì nỗi buồn sâu sắc. Nhìn bộ quần áo chàng gửi, rồi chuỗi hạt san hô công tước bà tặng quấn trên cổ, tay cầm lá thư, lại thêm cậu sứ giả đứng rành rành ra đó, vậy mà ta vẫn cứ đinh ninh tất cả những gì mắt thấy tay sờ chỉ là một giấc mơ; bởi nào ai dám nghĩ có ngày một tên gã chăn dê lại leo lên làm tổng đốc cai quản các đảo cơ chứ? Chàng thừa biết mẹ ta hay dạy rằng: “Sống lâu mới thấy đó thấy đây”; ta nói câu này là vì ta còn mong sống thọ để chứng kiến nhiều chuyện ly kỳ hơn nữa; phen này ta quyết không dừng lại cho đến khi thấy chàng lên làm quan thuế hoặc thu thuế — dẫu mấy cái chức vụ ấy có bị quỷ tha ma bắt vì tội vơ vét đi chăng nữa thì họ vẫn được tay hòm chìa khóa cầm tiền đếm mỏi cả tay. Công tước bà sẽ kể cho chàng nghe ước muốn lên kinh đô của ta; chàng hãy ngẫm nghĩ rồi cho ta biết ý kiến nhé; ta sẽ ráng tậu một cỗ xe ngựa để đi lại cho nở mặt nở mày với đời.
Thầy phó tế, lão thợ cạo, chàng cử nhân, thậm chí cả bác tráp thánh, chẳng một ai tin là chàng làm tổng đốc cả, họ bảo tất cả chỉ là trò lừa bịp hoặc phép thuật huyễn hoặc y như mọi thứ dính dáng đến lão chủ nhân Don Quixote của chàng vậy; còn Samson thì bảo hắn phải đi tìm chàng cho bằng được để đập tan cái mộng làm quan khỏi cái đầu chàng, và chữa cái bệnh điên khát vọng khỏi cái sọ của Don Quixote; còn ta thì chỉ cười khẩy, ngắm nghía chuỗi hạt, rồi lên kế hoạch may váy mới cho con gái nhà mình bằng bộ đồ của chàng. Ta có gửi ít hạt dẻ biếu công tước bà; ước gì chúng là vàng thì hay biết mấy. Chàng gửi cho ta dăm chuỗi ngọc trai nếu ở cái đảo ấy người ta đang chuộng mốt đó nhé. Tin tức trong làng đây này: Mụ Berrueca đã gả con gái cho một tên họa sĩ vô tích sự, gã này dạo nọ đến làng nhận vẽ bất cứ thứ gì kiếm ra tiền. Hội đồng xã thuê hắn vẽ quốc huy của Hoàng thượng lên cửa tòa thị chính; hắn đòi trước hai đồng ducat và được trả sòng phẳng; hắn hí hoáy làm việc suốt tám ngày trời mà chẳng vẽ được mống nào ra hồn, rồi trơ trẽn tuyên bố hắn không có khiếu vẽ mấy thứ vặt vãnh ấy; thế là hắn trả lại tiền, vậy mà cuối cùng vẫn vớ được vợ nhờ mượn cái mác thợ lành nghề; ngặt nỗi giờ đây hắn đã vứt cọ vẽ đi để cầm cuốc ra đồng làm ăn như một bậc trí thức quyền quý. Con trai Pedro Lobo vừa chịu lễ cắt tóc và thọ phong chức thánh nhỏ, ôm ấp mộng tu hành làm linh mục. Minguilla, cháu gái của Mingo Silvato, hay tin liền lôi cổ hắn ra tòa kiện tụng vì tội dám hứa hôn với cô ta nhưng quỵt. Mấy cái lưỡi không xương đồn rằng cô ta đã mang cốt nhỡ dạ với hắn, nhưng hắn chối đây đẩy. Năm nay chẳng có nổi một quả ô liu, và cả làng kiếm không ra một giọt giấm ăn. Có một đại đội lính ngang qua đây; lúc đi họ tiện tay dắt theo ba cô gái làng; ta chẳng buồn điểm mặt chỉ tên làm gì; thể nào rồi họ cũng quay về và thế nào chẳng có khối kẻ chịu rước họ về làm vợ dẫu dính phốt này nọ, tốt xấu mặc thây. Con bé Sancha đang tập đan ren; mỗi ngày nó kiếm được tám maravedis tiền công ròng, cống hiến cả vào ống heo để dành sắm sửa đồ đạc gia đình sau này; nhưng giờ đây khi nó đã là tiểu thư con quan tổng đốc thì chàng thừa sức ban cho nó chút của hồi môn mà chẳng cần nó phải bán mặt cho đất bán lưng cho trời nữa. Cái đài phun nước ở quảng trường đã khô cạn nước. Sét đánh ngang qua cái giá treo cổ, và ta ước gì sét đánh trúng đầu hết lũ chúng nó. Ta đang ngóng câu trả lời của chàng về chuyện có cho ta lên kinh đô hay không; nguyện xin Chúa phù hộ chàng sống lâu hơn ta, hoặc ít ra là sống bằng ta, vì ta chẳng thiết sống một mình trên cõi đời này thiếu vắng chàng đâu.
Vợ của chàng,
TERESA PANZA.
Những bức thư lần lượt được vang lên trong những tràng pháo tay tán thưởng, những tiếng cười sảng khoái, những lời bình phẩm rôm rả và sự thán phục ngập tràn. Ngay sau đó, như để đóng mọt cho toàn bộ sự việc, chàng thông dịch viên kiêm sứ giả xuất hiện, mang theo bức thư mà Sancho gửi riêng cho Don Quixote. Bức thư này cũng được đọc lớn lên, qua đó càng làm dấy lên thêm vài mối hoài nghi về sự khờ khạo của ngài tổng đốc. Công tước bà lui về một góc để nghe chàng cận vệ kể lể chi tiết ngọn nguồn về những cuộc phiêu lưu dưới xóm làng của Sancho, từ đầu chí cuối không sót một tình tiết nào. Cậu ta dâng lên công tước bà số hạt dẻ, kèm theo một ổ phô mai mà Teresa đã tặng vì nó vô cùng hảo hạng, ngon hơn hẳn phô mai xứ Tronchon. Công tước bà đón nhận với niềm vui sướng khôn tả, và chúng ta hãy tạm gác lại khung cảnh ấy để chuyển sang thuật lại hồi kết cho triều đại cai trị của ngài tổng đốc vĩ đại Sancho Panza, đóa hoa và tấm gương của muôn đời tổng đốc các hòn đảo.
