Nghe đoạn biện luận vừa rồi của Don Quixote, ai mà không coi ngài là một người có trí phán đoán sáng suốt cùng lòng ngay thẳng tuyệt vời cơ chứ? Nhưng, như đã được nhận xét nhiều lần trong suốt bộ sử thi vĩ đại này, ngài chỉ nói những điều vô lý khi chạm đến chủ đề hiệp sĩ lãng mạn, còn khi bàn về mọi vấn đề khác, ngài lại tỏ ra là một người có trí tuệ minh mẫn và vô tư; thế nên ở mọi ngã rẽ, hành động của ngài lại phủ nhận trí tuệ của mình, và trí tuệ của ngài lại phủ nhận hành động của chính mình. Dù vậy, trong lần đưa ra những lời khuyên thứ hai này cho Sancho, ngài đã thể hiện mình là một kẻ có khiếu hài hước sống động, đồng thời phô bày rõ rệt cả sự khôn ngoan lẫn sự ngu ngốc của bản thân.
Sancho lắng nghe ngài với sự tập trung cao độ, cố gắng khắc ghi những lời khuyên ấy vào tâm trí như một kẻ định thần phục chúng và nhờ đó mà đưa lời hứa hẹn về chức cai trị của mình đi đến một cái kết tốt đẹp. Don Quixote bấy giờ tiếp tục nói:
“Về cách thức ngươi nên quản lý bản thân và gia thất, hỡi Sancho, lời răn đầu tiên ta dành cho ngươi là phải giữ gìn sạch sẽ, phải cắt móng tay, không được để chúng mọc dài như một số kẻ vì vô tri mà tưởng rằng móng tay dài là một vật trang trí cho đôi bàn tay của họ, cứ như thể những cái sừng mọc thừa mà họ lười cắt ấy là móng tay chứ không phải là vuốt của một con chim cắt bắt thằn lằn vậy — đó là một thói xấu xa, bẩn thỉu và đi ngược lại tự nhiên.
“Chớ có ăn mặc luộm thuộm lôi thôi, hỡi Sancho; vì y phục xộc xệch là dấu hiệu của một tâm hồn bất ổn, trừ phi sự cẩu thả và buông tuồng ấy có thể được quy cho là sự mưu trí, như người ta thường nghĩ trong trường hợp của Julius Cæsar.
“Hãy thận trọng tìm hiểu xem bổng lộc chức vụ của ngươi đáng giá bao nhiêu; và nếu nó cho phép ngươi cấp đồng phục cho gia nhân, hãy chọn loại trang phục đàng hoàng, thiết thực thay vì thứ lòe loẹt, diêm dúa, đồng thời hãy chia đều chúng cho gia nhân và người nghèo — nghĩa là, nếu ngươi có thể may áo cho sáu tiểu đồng, hãy may cho ba người và ba kẻ khó, và bằng cách ấy ngươi sẽ có những tiểu đồng trên thiên đàng lẫn những tiểu đồng dưới trần gian; những kẻ kiêu căng ngạo mạn chẳng bao giờ nghĩ đến cách cấp đồng phục mới mẻ này đâu.
“Đừng ăn tỏi hay hành, kẻo người ta ngửi thấy mùi mà phát hiện ra nguồn gốc quê mùa của ngươi; hãy đi đứng khoan thai và nói năng từ tốn, nhưng chớ có làm ra vẻ như ngươi đang tự lắng nghe chính mình, vì mọi sự ra vẻ ta đây đều là xấu cả.
“Hãy ăn uống điều độ, ăn trưa vừa phải và ăn tối còn đạm bạc hơn nữa; bởi vì sức khỏe của toàn bộ cơ thể được rèn đúc trong cái lò của dạ dày.
“Hãy tiết độ trong việc uống rượu, và luôn nhớ rằng rượu chè quá độ chẳng giữ được bí mật lẫn lời hứa nào.
“Hãy cẩn thận, hỡi Sancho, đừng nhai bằng cả hai bên hàm, và đừng ợ hơi trước mặt người khác.”
“Ợ hơi!” Sancho thốt lên; “Tôi chẳng biết từ đó nghĩa là gì.”
“Ợ hơi, hỡi Sancho,” Don Quixote đáp, “có nghĩa là ợ, và đó là một trong những từ thô tục nhất trong tiếng Tây Ban Nha, dẫu cho nó rất có sức biểu cảm; và vì thế những kẻ tao nhã đã phải cầu cứu tiếng Latinh, thay vì dùng từ ợ thì họ nói là ợ hơi, thay vì những tiếng ợ thì họ gọi là các chứng ợ hơi; và nếu có một vài người không hiểu những thuật ngữ này thì cũng chẳng sao, vì thói quen sẽ đưa chúng vào sử dụng theo thời gian, để rồi chúng sẽ sớm được hiểu một cách dễ dàng; đó chính là cách mà một ngôn ngữ được làm giàu; thói quen và công chúng có quyền lực tối thượng trong chuyện đó.”
“Quả thật, thưa ngài,” Sancho nói, “một trong những lời khuyên và điều răn mà tôi định ghi nhớ sẽ là điều này: không được ợ, vì tôi cứ làm thế suốt.”
“Phải gọi là ợ hơi, hỡi Sancho, chứ không phải ợ,” Don Quixote đính chính.
“Từ nay tôi sẽ nói là ợ hơi, và tôi xin thề là sẽ không quên đâu,” Sancho đáp.
“Bên cạnh đó, hỡi Sancho,” Don Quixote nói tiếp, “ngươi không được nhét quá nhiều tục ngữ vào lời ăn tiếng nói của mình như thế; vì dẫu tục ngữ là những châm ngôn ngắn gọn, ngươi lại cứ lôi chúng vào một cách quá ư cưỡng ép khiến chúng mang hơi hướng nhảm nhí nhiều hơn là châm ngôn.”
“Chỉ có Chúa mới chữa được tật ấy thôi,” Sancho đáp; “vì trong bụng tôi chứa nhiều tục ngữ hơn cả một cuốn sách, và khi tôi nói, chúng cứ lũ lượt kéo nhau ra đầy miệng đến mức tranh giành nhau để thốt ra ngoài; đó là lý do khiến lưỡi tôi cứ phóng đại cái nào ra trước mặc kệ chúng có đúng hoàn cảnh hay không. Nhưng từ nay tôi sẽ cẩn trọng để dùng những câu phù hợp với phẩm giá chức vụ của mình; vì ‘nhà nào dư dả, bữa tối mau xong,’ và ‘kẻ buộc dây thì không đôi co,’ và ‘người rung chuông có chỗ ngồi an ổn,’ cùng với ‘cho đi và giữ lại đều cần có cái đầu.’”
“Đấy, đúng thế đấy, hỡi Sancho!” Don Quixote nói; “cứ nhồi nhét, kết nối, xâu chuỗi tục ngữ lại với nhau đi; chẳng ai cấm ngươi cả! ‘Mẹ đánh tôi, tôi cứ đi chơi trò của mình.’ Ta vừa bảo ngươi tránh dùng tục ngữ, thế mà chỉ trong chớp mắt ngươi đã phọt ra cả một tràng dài những câu chẳng dính dáng gì đến chuyện chúng ta đang bàn giống như câu ‘vượt qua những ngọn đồi Úbeda’ vậy. Nên nhớ, hỡi Sancho, ta không hề nói rằng một câu tục ngữ được đưa vào đúng chỗ là đáng chê trách; nhưng việc chất đống và xâu chuỗi tục ngữ một cách bừa bãi sẽ làm cho câu chuyện trở nên tẻ nhạt và tầm thường.
“Khi ngươi cưỡi ngựa, chớ có ngồi ngả ngớn ngả ngốn thân mình vào yên sau, cũng đừng duỗi thẳng cẳng hay chĩa chân ra xa bụng ngựa, hay ngồi lỏng lẻo đến mức người ta tưởng ngươi đang cưỡi con Dapple; vì dáng ngồi trên lưng ngựa có thể biến người này thành quý ông và kẻ khác thành tên chăn ngựa.
“Hãy ngủ nghỉ điều độ; vì kẻ nào không dậy sớm thì kẻ đó chẳng hưởng được chút lộc nào của ngày mới; và hãy nhớ rằng, hỡi Sancho, sự siêng năng là mẹ đẻ của may mắn, còn sự lười biếng, kẻ đối lập với nó, chưa bao giờ đạt được mục tiêu của một hoài bão chân chính cả.
“Lời khuyên cuối cùng ta muốn dành cho ngươi lúc này, dẫu nó không giúp ích gì cho thể xác, nhưng ta muốn ngươi hãy ghi khắc thật kỹ trong tâm trí, vì ta tin rằng nó sẽ hữu ích cho ngươi chẳng kém gì những điều ta vừa ban ơn; và đó là — tuyệt đối không bao giờ vướng vào những cuộc tranh cãi về gia thế, ít nhất là theo kiểu đem dòng họ này ra so sánh với dòng họ khác; vì tất nhiên một trong hai bên được so sánh sẽ hơn hẳn bên kia, và ngươi sẽ bị că ghét bởi kẻ bị chê bai, đồng thời chẳng nhận được gì từ kẻ mà ngươi vừa ca tụng.
“Y phục của ngươi phải là quần tất dài, áo chẽn dài, và áo choàng dài hơn một chút; tuyệt đối không mặc quần rộng thùng thình, vì chúng chẳng phù hợp chút nào cho cả quý ông lẫn các thống đốc.
“Tạm thời, hỡi Sancho, đây là tất cả những gì ta nghĩ ra để khuyên nhủ ngươi; khi thời gian trôi qua và các hoàn cảnh phát sinh, những chỉ dẫn của ta sẽ tiếp tục theo sau, nếu ngươi chu đáo cho ta biết tình hình của ngươi ra sao.”
“Thưa ngài,” Sancho nói, “tôi thừa hiểu rằng tất cả những điều ngài vừa ban ơn cho tôi đều là tốt đẹp, thánh thiện và có ích; nhưng chúng có ích gì cho tôi nếu tôi chẳng nhớ nổi lấy một điều cơ chứ? Chắc chắn là chuyện không để móng tay mọc dài, và chuyện tái hôn nếu có cơ hội thì sẽ không bay khỏi đầu tôi đâu; nhưng tất cả cái mớ hỗn độn, lùng bùng và nhùng nhằng kia — tôi chẳng tài nào nhớ nổi một chút nào nữa, hệt như mây của năm ngoái vậy; thế nên ngài phải viết thành văn bản cho tôi; vì dẫu tôi không biết đọc hay viết, tôi sẽ đưa nó cho vị cha xứ của mình để ông ấy nhồi sọ tôi và nhắc nhở tôi bất cứ khi nào cần thiết.”
“Ôi, thân phận tội lỗi của ta!” Don Quixote kêu lên, “thật là khó coi làm sao khi một vị thống đốc lại không biết đọc biết viết; vì để ta nói cho ngươi nghe, hỡi Sancho, khi một người không biết đọc, hoặc thuận tay trái, điều đó chứng tỏ một trong hai điều: hoặc là hắn ta là con của những bậc sinh thành quá đỗi ti tiện và thấp hém, hoặc chính bản thân hắn ta là một kẻ không tài nào dạy bảo nổi, hư hỏng đến mức chẳng có bầu bạn tốt hay giáo huấn hay ho nào có thể chạm đến hắn được. Đó là một thiếu sót lớn mà ngươi đang vướng phải, và vì thế ta muốn ngươi dẫu thế nào cũng phải học cách ký tên cho bằng được.”
“Tôi ký tên mình rành mạch lắm chứ lị,” Sancho đáp, “vì hồi còn làm quản lý cho hội huynh đệ ở làng, tôi đã học cách vẽ mấy cái ký tự giống như dấu hiệu trên các kiện hàng mà người ta bảo rằng chúng tạo thành tên tôi. Hơn nữa, tôi có thể giả vờ tay phải bị thương và nhờ người khác ký thay cho, vì ‘cái gì cũng có thuốc chữa trừ cái chết’; và vì tôi sẽ nắm quyền bính và cầm gậy chỉ huy, tôi muốn làm gì mà chẳng được; vả lại, ‘kẻ nào có cha làm quan alcalde —,’ mà tôi lại sắp làm thống đốc, thế thì còn cao hơn cả alcalde chứ lót bót gì. Cứ đến mà xem! Cứ coi thường tôi đi rồi mắng mỏ tôi đi; ‘họ sẽ đi tìm lông rồi quay về trong bộ dạng bị cạo trụi’; ‘ai được Chúa yêu, nhà kẻ ấy Chúa rõ’; ‘những lời ngớ ngẩn của kẻ giàu cũng thành châm ngôn ở trên đời này’; và vì tôi sẽ giàu có do làm thống đốc, lại thêm tính phóng khoáng mà tôi sắp sửa phát huy, sẽ chẳng ai thấy được lỗi lầm nào ở tôi đâu. ‘Cứ làm mình thành mật thì ruồi sẽ bu lại hút’; ‘có bao nhiêu của thì đáng giá bấy nhiêu,’ như lời bà tôi hay nói; và ‘ngươi chẳng thể nào trả thù được một kẻ có thế lực đâu.’”
“Ôi, cái sự nguyền rủa của Chúa giáng xuống đầu ngươi, hỡi Sancho!” Don Quixote bấy giờ mới thốt lên; “sáu mươi ngàn con quỷ hãy cuốn xéo ngươi cùng đám tục ngữ của ngươi đi cho khuất mắt! Suốt cả tiếng đồng hồ qua ngươi cứ xâu chuỗi chúng lại và tra tấn ta chết đi sống lại với từng câu một. Sớm muộn gì những câu tục ngữ ấy cũng đưa ngươi lên đoạn đầu đài cho mà xem, ta hứa đấy; thần dân của ngươi sẽ truất quyền cai trị của ngươi, hoặc sẽ có những cuộc nổi loạn nổ ra trong số họ cho mà coi. Nói cho ta nghe xem, đồ ngốc kia, ngươi vơ vét chúng ở đâu thế? Đồ đần độn kia, ngươi đem áp dụng chúng kiểu gì vậy? Trong khi để ta thốt ra một câu tục ngữ và dùng nó cho đúng hoàn cảnh, ta đã phải đổ mồ hôi sôi nước mắt cứ như thể đang đi đào đất vậy.”
“Lạy Chúa, thưa ngài chủ của tôi,” Sancho nói, “ngài đang làm rùm beng lên vì mấy chuyện cỏn con. Sao quỷ tha ma bắt ngài cứ phải bực bội nếu tôi dùng những thứ thuộc về chính mình cơ chứ? Tôi có còn cái gì khác nữa đâu, chẳng có vốn liếng nào ngoài tục ngữ và vô vàn tục ngữ; và đây, vừa lúc nãy thôi lại có ba câu vừa bay vào đầu tôi, đúng vào hoàn cảnh như lê trong giỏ; nhưng tôi sẽ không thốt ra đâu, vì ‘sự im lặng khôn ngoan được gọi là Sancho mà.’”
“Ngươi chẳng phải là thứ đó đâu, hỡi Sancho,” Don Quixote nói; “vì không những ngươi chẳng phải là sự im lặng khôn ngoan, mà ngươi còn là một thứ nói nhảm độc hại và ương ngạnh; dẫu vậy ta vẫn muốn biết ba câu tục ngữ nào vừa lóe lên trong trí nhớ của ngươi, vì ta đã vắt óc suy nghĩ — mà đầu óc ta vốn chẳng tệ — thế mà chẳng nhớ nổi câu nào.”
“Còn câu nào hay hơn những câu này cơ chứ,” Sancho nói, “như câu ‘đừng bao giờ thò ngón cái vào giữa hai hàm răng cấm’; và ‘với câu “cút khỏi nhà tao” và “mày muốn gì ở vợ tao” thì chẳng có câu trả lời nào hết’; và ‘dù cái vại đập vào hòn đá, hay hòn đá đập vào cái vại, thì kẻ gặp họa vẫn là cái vại’; tất cả những câu đó chẳng phải khớp với nhau như khít một sợi tóc sao? Vì chẳng ai nên gây sự với vị thống đốc của mình, hay với kẻ có quyền uy cai trị mình, bởi vì hắn ta sẽ là kẻ chịu phần thiệt thòi, hệt như kẻ thò ngón tay vào giữa hai hàm răng... mà dẫu có không phải răng cấm thì cũng chẳng sao, miễn là răng; và trước bất cứ điều gì vị thống đốc nói thì cũng chẳng có câu trả lời nào sất, cũng giống như câu ‘cút khỏi nhà tao’ và ‘mày muốn gì ở vợ tao’ vậy; rồi thì, như cái câu về hòn đá và cái vại ấy, một kẻ mù cũng có thể thấy rõ. Thế nên kẻ ‘thấy cái rác trong mắt người khác thì cũng cần phải thấy cây xà trong mắt chính mình,’ để người ta không nói về bản thân rằng ‘cái xác chết còn phải hoảng sợ kẻ bị cắt cổ’; và ngài thừa biết rằng ‘kẻ ngốc biết nhiều chuyện trong nhà hắn hơn là một kẻ khôn ở nhà người khác.’”
“Không đâu, hỡi Sancho,” Don Quixote nói, “kẻ ngốc chẳng biết quái gì sất, dù là ở trong nhà hắn hay ở nhà bất cứ ai khác, vì chẳng có công trình khôn ngoan nào có thể đứng vững trên một nền móng ngu ngốc được; nhưng thôi chúng ta không bàn về chuyện đó nữa, hỡi Sancho, vì nếu ngươi cai trị tồi, lỗi là ở ngươi còn nỗi nhục là ở ta. Dù vậy ta vẫn được an ủi vì đã làm trònn bổn phận khuyên nhủ ngươi một cách tận tình và khôn ngoan nhất có thể; và nhờ thế ta đã được giải thoát khỏi những nghĩa vụ và lời hứa của mình. Nguyện xin Chúa dẫn dắt ngươi, và cai quản ngươi trong sự cai trị của ngươi, đồng thời cứu vớt ta khỏi mối hoang mang lo sợ rằng ngươi sẽ đảo lộn cả cái hòn đảo ấy lên, một việc mà ta có thể dễ dàng ngăn chặn bằng cách giải thích cho công tước biết ngươi là loại người gì và nói cho ông ta hay rằng cái thân hình béo trục béo tròn của ngươi chẳng qua chỉ là một cái bao tải đầy ắp tục ngữ và sự xấc láo mà thôi.”
“Thưa ngài,” Sancho nói, “nếu ngài nghĩ rằng tôi không thích hợp với chức vụ thống đốc này, tôi xin từ bỏ nó ngay lập tức; vì một mẩu móng tay đen đúa của linh hồn tôi còn quý giá hơn cả cái thân xác này; và tôi hoàn toàn có thể sống vui vẻ như một tên Sancho bình thường với bánh mì và hành tây, còn hơn làm thống đốc mà ăn thịt gà gô và gà trống thiến; và hơn thế nữa, khi chúng ta chìm vào giấc ngủ thì tất cả mọi người đều bình đẳng như nhau, chẳng phân biệt lớn nhỏ, giàu nghèo. Nhưng nếu ngài xem xét lại, ngài sẽ thấy chính ngài là người duy nhất đã đẩy tôi vào con đường cai trị này; vì tôi chẳng biết gì về việc cai trị các hòn đảo hơn một con chim ó; và nếu có bất kỳ lý do gì để nghĩ rằng vì làm thống đốc mà quỷ dữ sẽ tóm lấy tôi, thì tôi thà làm một thằng Sancho được lên thiên đàng còn hơn làm thống đốc mà sa xuống địa ngục.”
“Lạy Chúa, hỡi Sancho,” Don Quixote nói, “chỉ vì những lời vừa rồi của ngươi thôi, ta cho rằng ngươi xứng đáng làm thống đốc của một ngàn hòn đảo. Ngươi có bản năng tự nhiên rất tốt, thiếu nó thì mọi tri thức chẳng có giá trị gì; hãy phó thác bản thân cho Chúa, và cố gắng không chệch hướng trong việc theo đuổi mục đích tối thượng của mình; ý ta là, hãy luôn biến mục đích và ý định kiên định của ngươi thành việc làm điều phải trong mọi vấn đề đến trước mặt ngươi, vì thiên nhiên luôn phò hộ những thiện ý; và bây giờ chúng ta hãy đi ăn trưa thôi, vì ta nghĩ rằng đức ông và phu nhân đang chờ chúng ta đấy.”
