Khoảng thời gian Sancho nán lại bên Ricote đã khiến anh không thể về đến lâu đài của công tước trong ngày hôm đó, dù khi đêm xuống với bầu trời hơi âm u, mây mù, anh chỉ còn cách nơi ấy chưa đầy nửa dặm. Tuy nhiên, vì đang là mùa hè, điều này không làm anh quá lo lắng, nên anh liền rẽ khỏi con đường chính với ý định chờ trời sáng. Nhưng ngặt nỗi, vận rủi và số phận trớ trêu lại khiến anh trong lúc đang dò dẫm tìm một chỗ thật thoải mái để nghỉ qua đêm, cả anh và chú Dapple lại rơi tỏm xuống một cái hố sâu tối tăm nằm giữa những tàn tích cổ kính. Lúc rơi xuống, anh hết lòng phó thác bản thân cho Chúa, tưởng rằng mình sẽ cứ rơi mãi xuống tận cùng đáy vực thẳm. Nhưng sự thật không phải vậy, chỉ tầm hơn ba lần chiều cao một người chút xíu là chú Dapple đã chạm đáy, và anh thấy mình đang ngồi trên lưng con vật mà không hề bị bất kỳ tổn thương hay trầy xước nào.

Anh tự sờ khắp người và nín thở để kiểm tra xem mình có còn lành lặn hay đã bị thủng chỗ nào không. Khi thấy bản thân vẫn nguyên vẹn, khỏe mạnh hoàn toàn, anh hết lời cảm ơn Chúa vì lòng thương xót đã dành cho mình, bởi anh cứ đinh ninh rằng mình đã tan thành muôn mảnh. Anh cũng dùng tay dò dẫm các vách hố để xem có thể tự leo lên mà không cần ai giúp hay không, nhưng nhận ra vách hố hoàn toàn nhẵn thín và không có chỗ nào để bám víu. Điều này khiến anh vô cùng chán nản, nhất là khi nghe tiếng kêu than thảm thiết và não nùng của chú Dapple. Cũng dễ hiểu thôi khi con vật kêu ca như vậy, và đó không phải vì nó tính khí thất thường, mà thực sự là vì tình cảnh của nó lúc này chẳng mấy tốt đẹp gì.

Sancho than thở: "Ôi chao, sao mà lắm tai hoạ bất ngờ cứ giáng xuống ở mỗi bước chân của những kẻ sống trong cõi đời khốn khổ này thế không biết! Ai mà ngờ được rằng một kẻ hôm qua còn ngồi trên ngai vàng, làm thống đốc một hòn đảo, ban hành mệnh lệnh cho gia nhân và thần dân, thì hôm nay lại phải chôn vùi trong một cái hố sâu không một bóng người giúp đỡ, chẳng có lấy một tên gia nhân hay bề tôi nào đến cứu giải? Chắc là cả tôi lẫn con lừa của tôi sẽ phải bỏ mạng nơi đây vì đói khát rồi, nếu như chúng tôi không chết trước vì những vết bầm dập và thương tích, còn tôi thì chết vì đau buồn và sầu khổ. Dù sao thì tôi cũng chẳng gặp may được như chủ nhân của tôi là Don Quixote de la Mancha, khi ngài ấy đi xuống hang của vị phù thủy Montesinos kia, nơi ngài tìm được những người tiếp đón nồng hậu hơn cả ở nhà mình; hình như ngài ấy được dọn sẵn bàn ăn và giường sẵn chèo đệm êm. Ở đó ngài ấy thấy những viễn cảnh tươi đẹp, còn tôi ở đây chắc chỉ thấy cóc nhái với rắn rết mà thôi. Đúng là một kẻ khốn cùng xấu số, những trò điên rồ và ảo tưởng của tôi đã đưa tôi đến một cái kết thế này đây! Thiên hạ sẽ vớt xương tôi ra khỏi đây, khi nào Chúa muốn cho người ta tìm thấy, chắc lúc ấy xương cốt đã được gặm sạch, trắng phau và nhẵn nhụi, cùng với xương của con Dapple yêu quý của tôi nữa; và có lẽ nhờ thế mà người ta sẽ nhận ra chúng tôi là ai, ít nhất là những ai từng nghe rằng Sancho Panza chưa bao giờ rời xa con lừa của mình, và con lừa cũng chẳng rời xa Sancho Panza. Lại một lần nữa tôi phải kêu lên rằng chúng tôi thật quá ư bất hạnh, khi số phận nghiệt ngã lại không để chúng tôi chết ở quê nhà giữa những người thân thích, dẫu cho tai họa có không cứu vãn được thì ít ra cũng có người tiếc thương và nhắm mắt xuôi tay cho chúng tôi! Hỡi người đồng hành và là òa bạn thân thiết, ta đã phụ bạc những ân huệ trung thành của ngươi biết bao! Xin hãy tha thứ cho ta, và hãy cầu xin Vận Mệnh giúp chúng ta thoát khỏi cảnh khốn cùng này; ta hứa sẽ đội vòng nguyệt quế lên đầu ngươi, làm cho ngươi trông giống như một nhà thơ được phong hàm, và cho ngươi ăn gấp đôi khẩu phần."

Sancho cứ thế than vãn, còn con lừa thì lắng nghe mà chẳng đáp lại một lời nào, bởi chú ta đang lâm vào cảnh khốn đốn và đau đớn cùng cực. Cuối cùng, sau một đêm chìm trong những tiếng rên rỉ và khóc than cay đắng, ban mai cũng tới. Ánh sáng ngày mới rọi vào giúp Sancho nhận ra rằng hoàn toàn không có cách nào thoát khỏi cái hố ấy nếu không có người giúp. Anh bèn bắt đầu than thân trách phận và cất tiếng gọi lớn để xem có ai nghe thấy không, nhưng mọi tiếng hét của anh chỉ như tiếng kêu trong hoang mạc, vì xung quanh chẳng có lấy một bóng người, để rồi cuối cùng anh đành phó mặc cho số phận. Chú Dapple đang nằm ngửa, Sancho bèn đỡ nó đứng dậy bằng đôi chân run rẩy. Sau đó, anh lấy một miếng bánh mỳ từ trong chiếc túi xách tay vẫn đồng cam cộng khổ với họ từ lúc ngã xuống, đưa cho con lừa. Chú lừa đón nhận miếng bánh một cách ngon lành, và Sancho nói với nó như thể nó có thể hiểu được: "Có miếng bánh lót dạ, mọi nỗi buồn sẽ vơi đi phần nào."

Bấy giờ, anh nhận ra ở một bên thành hố có một cái lỗ đủ rộng cho một người chui qua nếu cúi rạp người và thu mình lại. Sancho liền tiến đến, luồn người bò vào và thấy bên trong rộng rãi thênh thang, điều mà anh có thể nhìn rõ nhờ một tia nắng chiếu rọi qua phần được coi là mái vòm. Anh cũng nhận thấy cái lỗ này thông sang một khoang rộng lớn khác; thấy vậy, anh quay trở lại chỗ con lừa, dùng một hòn đá đục bớt đất quanh miệng lỗ chỉ trong chốc lát là đã mở rộng đủ cho con vật đi qua. Làm xong việc đó, anh cầm dây cương dẫn con lừa đi khảo sát hang động xem đầu bên kia có lối ra hay không. Anh tiến bước, lúc thì trong bóng tối mịt mùng, lúc thì không có ánh sáng, nhưng chẳng lúc nào ngớt sợ hãi. Anh thầm lẩm bẩm: "Xin Chúa toàn năng phù hộ cho con! Cái tai nạn ngặt nghèo này mà rơi vào tay chủ nhân Don Quixote của tôi thì lại thành một cuộc phiêu lưu tuyệt vời. Ngài ấy chắc chắn sẽ coi những hầm sâu ngục tối này là những khu vườn hoa hay cung điện của Galiana, và sẽ đinh ninh rằng mình sắp bước ra từ chốn tối tăm ngục tù này để đến một bãi cỏ hoa thơm cỏ lạ; còn tôi, một kẻ khốn đốn, tuyệt vọng và hèn nhát này, thì cứ mỗi bước đi lại nơm nớp lo sợ một cái hố khác sâu hơn cái đầu tiên sẽ mở ra dưới chân và nuốt chửng mình mãi mãi; thôi thì 'cứ đón lấy tai họa, nếu ngươi đến một mình'."

Cứ đi như thế và với những suy nghĩ ấy, anh có cảm giác mình đã đi được hơn nửa dặm thì cuối cùng cũng nhìn thấy một thứ ánh sáng mờ ảo trông giống như ánh ban mai lọt vào từ một phía, cho thấy con đường mà anh tưởng là dẫn xuống âm phủ hóa ra lại dẫn đến một lối thoát nào đó.

Ở đây Cide Hamete để anh lại đó và quay về với Don Quixote, người đang vô cùng phấn khởi và hân hoan ngóng chờ ngày định mệnh cho trận đấu với kẻ đã cướp đi danh tiết của con gái Doña Rodriguez, và ngài hy vọng sẽ đòi lại công lý cho những tổn thương và sỉ nhục cay đắng mà nàng phải chịu đựng. Chuyện là thế này, sáng hôm ấy, ngài cao hứng phi ngựa ra sân để luyện tập những kỹ năng cần thiết cho cuộc chạm trán mà ngài mong đợi sẽ diễn ra vào ngày hôm sau. Trong lúc đang thúc Rocinante đi những nước kiệu hoặc ép ngựa xông lên, ngài phi ngựa đến sát mép một cái hố mà nếu không kịp kìm cương thật chặt thì chắc chắn ngài đã rơi tõm xuống đó. Tuy nhiên, ngài đã kịp dừng ngựa lại trước khi ngã, và khi tiến lại gần hơn một chút để quan sát cái hố mà không cần xuống ngựa, ngài nghe thấy những tiếng kêu cứu thảm thiết vẳng lên từ dưới đó. Lắng tai nghe kỹ, ngài nhận ra người đang cất tiếng kêu la là: "Này, những người ở trên kia! Có vị tín đồ Thiên Chúa giáo nào nghe thấy tôi không, hay có vị quý ông hảo tâm nào rủ lòng thương xót một tội nhân bị chôn sống, một vị thống đốc khốn khổ đã mất chức?"

Don Quixote chợt nhận ra đó chính là giọng của Sancho Panza, ngài vô cùng sửng sốt và ngỡ ngàng. Cố hết sức cất cao giọng, ngài gọi lớn: "Ai ở dưới đó thế? Kẻ nào đang kêu rên vậy?"

Tiếng vọng đáp lại: "Còn ai ở đây nữa, ai có thể kêu rên lúc này ngoài cái thân phận khốn cùng của Sancho Panza, vì tội lỗi và vận rủi của mình mà phải làm thống đốc đảo Barataria, và từng là –à nhầm– là sĩ tùng phong của hiệp sĩ lừng danh Don Quixote de la Mancha chứ?"

Khi Don Quixote nghe thấy vậy, sự kinh ngạc của ngài càng nhân lên gấp bội và nỗi bàng hoàng lớn hơn bao giờ hết, bởi ngài nghĩ bụng chắc là Sancho đã chết, và linh hồn y đang phải chịu đày đọa dưới đó. Bị ý nghĩ ấy chi phối, ngài lớn tiếng kêu lên: "Ta nhân danh tất cả những gì linh thiêng nhất của một tín điều Cơ Đốc giáo để hỏi ngươi, hãy nói cho ta biết ngươi là ai; và nếu ngươi là một linh hồn đang chịu hình phạt, hãy cho ta biết ngươi muốn ta làm gì cho ngươi; bởi vì bổn phận của ta là cứu giúp những ai hoạn nạn ở thế gian này, nên nó cũng sẽ vươn tới việc cứu giúp những mảnh đời khốn khổ ở thế giới bên kia, những kẻ không thể tự cứu lấy mình."

Giọng nói dưới hố đáp lại: "Nếu vậy thì thưa ngài, người đang nói chuyện với ta chắc chắn phải là chủ nhân Don Quixote de la Mancha của ta rồi; chà, nghe giọng nói này thì rõ ràng chẳng thể là ai khác được."

Don Quixote đáp: "Đúng là Don Quixote đây rồi, ta là kẻ mang bổn phận cứu giúp người sống lẫn kẻ chết trong cơn hoạn nạn; vì thế hãy nói cho ta hay ngươi là ai, chớ có làm ta phải thấp thỏm nữa; bởi nếu ngươi thực sự là y tá Sancho Panza của ta và đã chết, thì vì quỷ dữ chưa bắt đi và ơn Chúa đưa ngươi vào luyện ngục, Giáo hội Công giáo Rôma thánh thiện của chúng ta có đủ phương thế để giải thoát ngươi khỏi những đớn đau; và về phần mình, ta sẽ hết lòng cầu xin cho ngươi trong khả năng có thể; vậy nên chớ có chần chừ gì nữa, hãy xưng danh và cho ta biết ngươi là ai đi."

Tiếng dưới hố vang lên: "Nhân danh tất cả những gì tốt đẹp nhất, và nhân danh ngày sinh của bất cứ vị thánh nào ngài chọn, thưa ngài Don Quixote de la Mancha, tôi xin thề rằng tôi chính là y tá Sancho Panza của ngài, và đời tôi chưa từng chết lần nào cả; chỉ vì từ bỏ chức thống đốc vì những lý do cần nhiều thời gian mới giải thích hết được, nên tối qua tôi mới ngã xuống cái hố này đây, và con Dapple là nhân chứng sống sẽ không để tôi phải nói dối đâu, vì bằng chứng là nó đang ở ngay đây cùng tôi."

Chưa hết; có cảm giác như chú lừa hiểu được những gì Sancho vừa nói, bởi đúng lúc ấy nó cất tiếng kêu rống lên thật to đến mức vang động cả hang động.

Don Quixote thốt lên: "Một nhân chứng quá ư nổi tiếng! Ta nhận ra tiếng kêu đó rõ như thể ta là mẹ của nó vậy, và cả giọng của ngươi nữa, hỡi Sancho của ta. Hãy đợi để ta chạy về lâu đài của công tước ở ngay gần đây, ta sẽ mang người đến kéo ngươi lên khỏi cái hố mà chắc chắn tội lỗi đã đưa ngươi sa vào đó."

Sancho nói: "Xin ngài hãy đi đi, và vì Chúa hãy quay lại thật nhanh nhé; vì tôi không thể chịu đựng thêm cảnh bị chôn sống thế này nữa đâu, tôi sắp chết vì sợ hãi rồi đây."

Don Quixote rời đi, vội vã chạy về lâu đài để thuật lại cho công tước và phu nhân nghe mọi chuyện đã xảy ra với Sancho, khiến họ không khỏi kinh ngạc. Họ dễ dàng hiểu được việc y ngã xuống hố bởi bằng chứng rành rành là cái hang đã tồn tại ở đó từ ngàn xưa; nhưng họ không tài nào tưởng tượng nổi làm thế nào mà y lại bỏ chức thống đốc mà họ không hề hay biết gì về việc y trở về. Ngắn gọn là họ cho người mang dây thừng và ròng rọc tới, và nhờ sự hợp sức của nhiều người cùng rất nhiều công sức, họ cuối cùng cũng kéo được cả chú Dapple lẫn Sancho Panza từ chốn tối tăm lên với ánh sáng mặt trời. Một sinh viên đứng nhìn thấy thế liền bóc mẽ: "Đấy, tất cả những tên thống đốc tồi tệ đều nên rời khỏi chức vụ của chúng theo cái cách mà gã tội nhân này ngoi lên từ đáy hố, đói lả, xanh xao, và chắc là chẳng còn xu dính túi."

Sancho nghe thấy thế liền đáp trả: "Này cái gã hay cằn nhằn kia, tính ra cũng được tám hay mười ngày nay kể từ khi tôi bước chân vào nhậm chức thống đốc cái hòn đảo mà các người giao cho, và suốt khoảng thời gian ấy tôi chưa bao giờ được ăn no lấy một bữa, dẫu chỉ là trong một tiếng đồng hồ; hết thầy thuốc khủng bố đến kẻ thù bầm dập xương cốt; tôi cũng chẳng có lấy một cơ hội nào để nhận hối lộ hay thu thuế cả; đã thế thì, xét theo tình hình thực tế, tôi nghĩ mình không đáng phải chịu cảnh tơi tả thế này đâu; nhưng mà 'mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên;' Chúa là đấng biết rõ điều gì là tốt nhất, điều gì phù hợp với mỗi người; rồi 'tùy cơ ứng biến;' lại thêm 'đừng ai nói rằng ta sẽ không uống thứ nước này;' và 'nơi người ta tưởng có thịt xông khói thì lại chẳng có lấy một cái móc treo nào;' Chúa thấu hiểu ý tôi và thế là đủ rồi; tôi không nói nữa đâu, dẫu rằng tôi vẫn còn có thể nói."

Don Quixote liền khuyên: "Đừng bực mình hay tức giận vì những gì ngươi nghe thấy, hỡi Sancho, bằng không thì chuyện này sẽ chẳng bao giờ có hồi kết; cứ giữ lấy một lương tâm trong sạch rồi mặc cho thiên hạ muốn nói gì thì nói; bởi việc đi ngăn cản cái lưỡi của những kẻ chuyên vu khống cũng giống như đi dựng cổng cho cánh đồng hoang vậy. Nếu một vị thống đốc rời nhiệm sở mà giàu có, người ta sẽ bảo hắn là quân trộm cắp; còn nếu hắn nghèo xác xơ, người ta lại chê hắn là kẻ đần độn, ngu ngốc."

Sancho bĩu môi: "Lần này thì chắc chắn họ sẽ coi tôi là một kẻ ngốc hơn là một tên trộm rồi."

Vừa trò chuyện, vừa được đám đông trẻ con và người hiếu kỳ vây quanh, họ đã về đến lâu đài, nơi công tước và phu nhân đang đứng đợi ở một hành lang. Nhưng Sancho nhất quyết không lên diện kiến công tước cho bằng được khi đã lo chu đáo chỗ ngả lưng cho con Dapple trong chuồng, bởi y bảo chú ta đã có một đêm tồi tệ ở nơi ở cũ; rồi y mới lên lầu gặp ông bà chủ, quỳ gối trước mặt họ và thưa rằng: "Chỉ vì đó là ý muốn của các ngài, chứ chẳng phải vì tài năng đức độ gì của cá nhân tôi, mà tôi mới nhận chức thống đốc hòn đảo Barataria của các ngài. 'Tôi đến tay không, và giờ ra đi cũng tay không; chẳng mất gì mà cũng chẳng thu được gì.' Dù tôi cai trị hay dở thế nào thì cũng đã có những nhân chứng sẵn sàng lên tiếng theo ý họ. Tôi đã phân xử các vụ kiện tụng, đưa ra phán quyết, nhưng ngặt nỗi lúc nào cũng chết đói, bởi y sĩ Pedro Recio de Tirteafuera, vị bác sĩ của hòn đảo và của cả thống đốc, bắt tôi phải thế. Kẻ thù tấn công chúng tôi ban đêm đẩy tôi vào thế tiến thoái lưỡng nan, nhưng dân làng trên đảo thì bảo họ đã chiến thắng vẻ vang nhờ sức mạnh của cánh tay tôi; xin Chúa ban cho họ sức khỏe đúng như những gì họ nói. Tóm lại, trong khoảng thời gian ấy, tôi đã cân nhắc những nỗi nhọc nhằn và trách nhiệm mà quyền lực mang lại, và qua tính toán tôi thấy đôi vai mình không gánh nổi, chúng chẳng phải gánh nặng vừa tầm với tấm lưng tôi hay mũi tên vừa ống đựng của tôi; thế nên, trước khi cái ghế thống đốc hất cẳng tôi, tôi thà là kẻ hất cẳng nó trước; và sáng hôm qua, tôi rời khỏi hòn đảo y nguyên như lúc tôi đến, với những con đường, ngôi nhà và mái ngói y như cũ. Tôi chẳng vay mượn của ai một đồng, cũng chẳng cố tọng đầy túi riêng; dẫu tôi có định ban hành vài bộ luật hữu ích đi nữa thì rốt cuộc cũng chẳng làm gì mấy, vì tôi sợ chúng sẽ không được thi hành; mà đã thế thì ban hành hay không cũng rứa. Tôi rời đảo, như tôi đã thưa, chẳng có hộ vệ nào ngoài con lừa; rồi tôi ngã xuống hố, chật vật mò mẫm cho đến sáng nay nhờ ánh mặt trời mà tìm thấy lối ra, nhưng ngặt nỗi nếu Chúa không phái chủ nhân Don Quixote đến cứu thì chắc tôi đã ở lì đó cho đến tận ngày tận thế. Bởi thế, thưa đức ông và phu nhân công tước, đây là vị thống đốc Sancho Panza của các ngài, kẻ chỉ qua vỏn vẹn mười ngày cầm quyền đã ngộ ra rằng y sẽ chẳng thèm đổi lấy bất cứ thứ gì để làm thống đốc, đừng nói chi là một hòn đảo, mà cho cả thế giới này cũng không; và sau khi đã giải quyết xong xuôi mọi chuyện, cúi đầu sát chân các ngài, bắt chước trò chơi của bọn trẻ con khi chúng bảo nhau 'mày nhảy đi rồi tao nhảy lại', tôi xin chính thức nhảy khỏi chiếc ghế thống đốc để quay về phục vụ chủ nhân Don Quixote của tôi; bởi suy cho cùng, dẫu ở đó tôi có ăn bánh mỳ trong sự sợ hãi và run rẩy đi nữa, thì ít nhất tôi cũng được ăn no căng bụng; và với tôi, miễn là bụng được ấm, thì ăn củ cải hay thịt gà tây cũng chẳng có gì khác biệt cả."

Đến đây Sancho mới chịu kết thúc bài diễn văn dài dòng của mình, trong khi Don Quixote thì suốt quãng thời gian ấy cứ nơm nớp lo sợ y sẽ thốt ra một tá những lời ngớ ngẩn; và khi thấy y dừng lại với từng ấy câu chữ, ngài thầm tạ ơn trời đất từ tận đáy lòng. Công tước ôm chầm lấy Sancho và bày tỏ sự tiếc nuối khôn xiết vì y đã từ bỏ chức thống đốc quá sớm, nhưng hứa sẽ tìm cho y một vị trí khác trong điền trang của mình, ít nhọc nhằn hơn nhưng lại béo bở hơn. Phu nhân công tước cũng ôm ấp y, và ra lệnh phải chăm sóc y thật chu đáo, bởi ai nhìn vào cũng thấy rõ y đã bị đối xử tơi tả và bầm dập đến nhường nào.