Hôm nọ tôi chứng kiến một đám cưới... Nhưng không! Thà tôi kể cho các bạn nghe về cây thông Noel còn hơn. Đám cưới ấy thật lộng lẫy, và tôi vô cùng thích thú. Thế nhưng, câu chuyện kia lại càng hay hơn nữa. Chẳng hiểu sao cảnh tượng đám cưới ấy cứ gợi nhắc tôi nhớ đến cây thông Noel. Mọi chuyện diễn ra thế này:

Đúng năm năm về trước, vào đêm giao thừa, tôi được một nhân vật có máu mặt trên thương trường — một kẻ có thế lực, có vòng các mối quan hệ rộng và lắm mưu mô — mời đến dự buổi dạ tiệc của thiếu nhi. Xem ra, buổi tiệc của lũ trẻ chỉ là cái cớ để các bậc phụ huynh tề tựu bên nhau, qua đó đường hoàng và thoải mái bàn chuyện làm ăn.

Là một kẻ ngoại đạo và chẳng có mối bận tâm nào để giãi bày, tôi có thể thảnh thơi tận hưởng buổi tối theo cách của riêng mình. Giống như tôi, ở đó còn có một vị khách khác cũng ngẫu nhiên lạc bước vào chốn gia đình đầm ấm này. Ông là người đầu tiên thu hút sự chú ý của tôi. Vẻ bề ngoài của ông không mang phong thái của một người thuộc dòng dõi quý tộc hay danh gia vọng tộc. Ông cao, hơi gầy, rất nghiêm nghị và ăn mặc chỉnh tề. Trông ông hình như chẳng mảy may hứng thú với bầu không khí sum vầy gia đình ấy. Ngay khoảnh khắc lui về một góc riêng, nụ cười liền vụt tắt trên khuôn mặt, và đôi mày rậm tối màu của ông nhíu lại thành một đường cau có. Ông chẳng quen ai ngoài gia chủ, và dù vẫn dũng cảm duy trì vai trò của một người đang tận hưởng trọn vẹn buổi tiệc cho đến phút chót, mọi cử chỉ của ông đều tố cáo sự chán chường đến tột độ. Mãi về sau tôi mới biết ông là một người ở tỉnh lẻ, lên thủ đô vì vài công chuyện quan trọng đến vỡ đầu mẻ trán, mang theo bức thư giới thiệu gửi cho gia chủ chúng ta, và thế là gia chủ đành miễn cưỡng đùm bọc ông. Chẳng qua người ta chỉ vì phép lịch sự tối thiểu nên mới mời ông đến dự bữa tiệc của trẻ con mà thôi.

Họ không đánh bài cùng ông, cũng chẳng mời ông hút xì-gà. Chẳng một ai bắt chuyện với ông cả. Có lẽ người ta nhìn qua bộ dạng là đủ đoán biết thân phận từ xa. Thế là vị khách của tôi, chẳng biết phải làm gì với đôi tay của mình, đành cặm cụi dùng cả buổi tối để vuốt ve chòm râu. Bộ râu của ông thực sự rất đẹp, nhưng ông vuốt nó nhiệt tình đến mức khiến người ta có cảm giác rằng hình như chòm râu ra đời trước, rồi sau đó người đàn ông kia mới xuất hiện chỉ để chuyên tâm vuốt ve nó.

Có một vị khách khác cũng khiến tôi chú ý, nhưng lại thuộc một tầng lớp hoàn toàn khác. Ông ta là một nhân vật tai mắt, được gọi là Julian Mastakovich. Thoạt nhìn, ai cũng nhận ra ông ta là một vị khách quý, có vị thế đối với gia chủ hệt như gia chủ đối với người đàn ông để râu vậy. Hai vợ chồng gia chủ không tiếc lời ngọt ngào dành cho ông ta, tỏ ra vô cùng ân cần, chuốc rượu, quấn quýt bên cạnh, rồi dẫn các vị khách khác tới để ra mắt, nhưng tuyệt nhiên không bao giờ dẫn ông ta đi diện kiến ai khác. Tôi nhận thấy khóe mắt gia chủ rưng rưng lệ khi Julian Mastakovich thốt lên rằng hiếm khi ông ta được trải qua một buổi tối dễ chịu nhường này. Chẳng hiểu sao sự hiện diện của nhân vật này lại khiến tôi đâm ra khó chịu. Thế là, sau khi đã giải trí cùng lũ trẻ — mà có đến năm đứa là con của gia chủ, những đứa nhóc bụ bẫm trông thấy — tôi bước vào một phòng khách nhỏ vắng bóng người, ngồi xuống tận cùng căn phòng vốn là một khu vườn kính chiếm đến gần nửa diện tích.

Lũ trẻ thật đáng yêu. Bất chấp nỗ lực của các bà mẹ và gia sư, chúng kiên quyết không thèm giống người lớn. Chỉ trong chớp mắt, chúng đã vặt trụi cây thông Noel đến tận viên kẹo cuối cùng và phá hỏng phân nửa số đồ chơi trước khi kịp tìm hiểu xem món nào là của đứa nào.

Trong số đó có một cậu nhóc khôi ngô đặc biệt, mắt đen, tóc xoăn, cứ bướng bỉnh chĩa khẩu súng gỗ về phía tôi. Nhưng đứa trẻ thu hút sự chú ý nhiều nhất lại là chị của cậu bé, một cô bé khoảng mười một tuổi, xinh đẹp tựa thần tình yêu. Em điềm đạm và trầm ngâm, với đôi mắt to tròn, mơ màng. Chẳng biết vì điều gì mà lũ trẻ đã làm em phật ý, khiến em rời bỏ chúng và bước vào căn phòng nơi tôi đang ẩn náu. Ở đó, em ngồi xuống góc phòng cùng con búp bê của mình.

— Bố con bé là một nhà tư bản giàu có kếch xù, — các vị khách thì thầm với nhau bằng giọng đầy kính nể. — Đã dành sẵn ba trăm nghìn rúp làm của hồi môn cho con bé rồi đấy.

Khi tôi quay đầu nhìn về phía nhóm người vừa phát ra mẩu tin tức ấy, ánh mắt tôi chạm ngay vào Julian Mastakovich. Ông ta đứng nghe những lời tán gẫu nhạt nhẽo với thái độ chăm chú tập trung, hai tay chắp sau lưng và đầu hơi nghiêng sang một bên.

Suốt thời gian đó, tôi không khỏi thầm thán phục sự tinh ranh của gia chủ trong việc phân phát quà cáp. Tiểu thư thừa kế gia tài sụm rúp nhận được con búp bê đẹp nhất, còn những món quà còn lại được chia theo giá trị giảm dần tương ứng với địa vị xã hội của cha mẹ chúng. Đứa trẻ cuối cùng, một thằng bé còi cọc lên mười, tóc đỏ, chi chít tàn nhang, nhận được một cuốn sách nhỏ viết về thiên nhiên không có lấy một tấm hình minh họa hay trang trí đầu cuối. Cậu bé là con của cô gia sư. Cô là một góa phụ nghèo, và đứa con trai nhỏ trong chiếc áo khoác vải nankin trông thật thảm hại ấy có vẻ hoàn toàn suy sụp và rụt rè. Cậu bé nhận cuốn sách thiên nhiên rồi lững thững đi quanh đống đồ chơi của lũ trẻ. Cậu sẵn sàng đánh đổi mọi thứ để được chơi đùa cùng chúng, nhưng lại không dám. Nhìn qua là đủ biết cậu bé sớm đã biết rõ thân phận của mình.

Tôi thích quan sát trẻ em. Thật kỳ thú khi chứng kiến cá tính bên trong chúng đang cựa quậy để khẳng định bản thân. Tôi có thể thấy những món đồ chơi của lũ trẻ kia có sức hấp dẫn vô hạn đối với cậu bé tóc đỏ, nhất là một rạp hát đồ chơi mà cậu khao khát được tham gia đến mức quyết định nịnh nọt bọn trẻ. Cậu mỉm cười và bắt đầu chơi cùng chúng. Cậu nhường quả táo duy nhất của mình cho một tên nhóc mập mạp có chiếc túi đã nhét đầy kẹo, thậm chí còn cõng một đứa trẻ khác trên lưng — tất cả chỉ để được cho phép ở lại chơi với rạp hát.

Nhưng chỉ ít phút sau, một đứa trẻ xấc láo nào đó đã nhào tới và nện cho cậu một trận nhừ tử. Cậu thậm chí không dám khóc. Cô gia sư tiến lại bảo cậu đừng làm phiền trò chơi của những đứa trẻ khác, thế là cậu lủi thủi bò sang căn phòng mà cô bé nọ và tôi đang ở. Em cho phép cậu ngồi cạnh, và thế là cả hai bắt tay vào việc trang điểm cho con búp bê đắt tiền.

Gần nửa tiếng đồng hồ trôi qua, và tôi suýt thiu thiu ngủ khi ngồi đó trong khu vườn kính, nửa nghe tiếng trò chuyện râm ran của cậu bé tóc đỏ và tiểu thư giàu có, thì Julian Mastakovich đột ngột bước vào. Ông ta chuồn khỏi phòng khách nhân lúc lũ trẻ đang náo loạn. Từ góc khuất của mình, tôi không bỏ sót chi tiết vài phút trước ông ta còn đang say sưa trò chuyện với bố của cô tiểu thư giàu có — người mà ông ta vừa mới được giới thiệu làm quen.

Ông ta đứng lặng một lát, đăm chiêu lẩm bẩm một mình như thể đang tính toán gì trên đầu ngón tay.

— Ba trăm... ba trăm... mười một... mười hai... mười tảm... mười sáu... trong vòng năm năm! Cứ cho là bốn phần trăm... năm nhân mười hai là sáu mươi, và trên sáu mươi này... Giả sử rằng trong năm năm tới con số ấy sẽ lên tới... chà, bốn trăm. Hửm... hửm! Nhưng con cáo già ranh mãnh ấy đời nào chịu dừng lại ở mức bốn phần trăm. Ổng gom tám hoặc thậm chí mười phần trăm là ít. Cứ cho là năm trăm, năm trăm nghìn, ít nhất là chắc chắn thế. Số dư ra ngoài khoản đó để tiêu vặt... hửm —

Ông ta xì mũi và toan bước ra khỏi phòng thì chợt nhìn thấy cô bé liền khựng lại. Núp sau những tán cây, tôi thoát khỏi tầm mắt của ông ta. Trông ông ta có vẻ đang run lên vì kích động. Chắc hẳn những con tính toán kia đã làm ông ta bấn loạn đến thế. Ông ta xoa tay, nhún nhảy tại chỗ và ngày càng trở nên phấn khích. Tuy nhiên, cuối cùng ông ta cũng kìm nén được cảm xúc và đứng khựng lại. Ông ta đưa ánh mắt quyết đoán nhìn cô dâu tương lai và định bước về phía trước, nhưng ngập ngừng liếc quanh một lượt. Đoạn, với vẻ mặt như kẻ có tật giật giấu, ông ta nhón gót bước đến cạnh đứa trẻ, mỉm cười, cúi xuống và đặt một nụ hôn lên đầu con bé.

Sự xuất hiện đường đột của ông ta khiến cô bé giật mình thét lên hoảng hốt.

— Cháu đang làm gì ở đây thế, bé con? — ông ta thì thầm, ngó nghiêng xung quanh và véo má con bé.

— Chúng cháu đang chơi ạ.

— Cái gì, chơi với nó á? — Julian Mastakovich liếc xéo đứa con trai của cô gia sư rồi nói. — Cháu nên ra phòng khách đi chứ, nhóc con.

Cậu bé im lặng, trân trân ngước nhìn người đàn ông với đôi mắt mở to. Julian Mastakovich thận trọng liếc quanh một lần nữa rồi cúi người sát xuống cô bé.

— Cháu có gì thế, một con búp bê à, cưng?

— Vâng, thưa ông. — Con bé hơi co rúm người lại, trán nhăn lại.

— Búp bê ư? Thế cháu có biết, bé con, búp bê được làm bằng gì không?

— Dạ không, thưa ông, — con bé đáp nhỏ xíu và cụp mắt xuống.

— Bằng giẻ rách đấy, cháu yêu ạ. Còn cậu bé, cậu ra phòng khách chơi với lũ trẻ đi, — Julian Mastakovich nghiêm nghị nhìn cậu bé.

Cả hai đứa trẻ cùng cau mày. Chúng nắm chặt lấy tay nhau và nhất quyết không chịu rời.

— Thế cháu có biết tại sao người ta lại tặng cháu con búp bê này không? — Julian Mastakovich hỏi, giọng hạ thấp dần.

— Dạ không.

— Vì suốt cả tuần qua cháu là một cô bé ngoan, rất ngoan.

Dứt lời, Julian Mastakovich lên cơn chấn động tâm lý. Ông ta đảo mắt nhìn quanh rồi cất giọng thều thào, gần như không thành tiếng bởi sự kích động và nôn nóng:

— Nếu ta đến thăm bố mẹ cháu, cháu có yêu ta không, bé con?

Ông ta toan hôn sinh linh bé bỏng ngọt ngào ấy, nhưng cậu bé tóc đỏ nhận ra con bé sắp khóc bèn nắm lấy tay cô bé và bật khóc nức nở đầy đồng cảm. Điều đó khiến người đàn ông nổi giận lôi đình.

— Biến đi! Biến đi! Quay lại phòng bên kia với bạn bè của cháu đi.

— Cháu không muốn bạn ấy đi! Cháu không muốn! Ông đi đi! — cô bé bật khóc. — Mặc kệ bạn ấy! Để mặc bạn ấy! — Con bé gần như sắp oà khóc.

Có tiếng bước chân vang lên ngoài ngưỡng cửa. Julian Mastakovich giật mình, ưỡn thẳng cái thân hình đường bệ của mình lên. Cậu bé tóc đỏ càng thêm hoảng hốt. Cậu buông tay cô bé ra, lẩn sát theo chân tường và chuồn thẳng qua phòng khách để vào phòng ăn.

Để tránh gây chú ý, Julian Mastakovich cũng hướng thẳng về phía phòng ăn. Mặt ông ta đỏ lựng như con tôm luộc. Hình ảnh phản chiếu của chính mình trong gương có vẻ làm ông ta bối rối. Chắc hẳn ông ta đang bực bội trước sự nôn nóng và nhiệt tình thái quá của bản thân. Bất chấp sự đường bệ và tôn nghiêm đáng lẽ phải có, những con số tính toán đã dụ dỗ và kích thích ông ta thành sự thèm khát tham lam của một đứa trẻ — kẻ lao thẳng đến mục tiêu của mình, dù rằng đây chưa phải là một mục tiêu thực thụ; phải năm năm nữa nó mới thành hiện thực. Tôi bước theo người đàn ông đáng kính ấy vào phòng ăn và được chứng kiến một màn kịch đáng kinh ngạc.

Julian Mastakovich mặt đỏ phừng phừng vì bực bội, ánh mắt đầy nọc độc, bắt đầu đe dọa cậu bé tóc đỏ. Cậu bé lùi lại hết bước này đến bước khác cho đến khi chẳng còn chỗ nào để lùi và chẳng biết phải trốn đi đâu trong cơn hoảng sợ.

— Cút ra khỏi đây! Mày đang làm gì ở đây hả? Cút đi tao bảo, cái đồ vô tích sự này! Ăn trộm hoa quả phải không? Ồ thế ra là ăn trộm hoa quả à! Biến đi, đồ mặt tàn nhang kia, về với lũ giống mày đi!

Đứa trẻ sợ hãi, trong cơn cùng quẫn đành nhanh chóng chui tọt xuống gầm bàn. Kẻ bức hại nó, tức giận lồng lộn, liền rút chiếc khăn tay bằng vải lanh cỡ lớn ra quất roi đánh đuổi cậu bé ra khỏi chỗ ẩn nấp.

Đến đây tôi phải nói thêm rằng Julian Mastakovich là một người hơi mập mạp, nặng nề, tốt mã, má phúng phính, bụng phệ và đôi mắt cá chân tròn vo như quả hạch. Ông ta vừa đổ mồ hôi, vừa thở hồng hộc. Sự chán ghét (hay đó là lòng ghen tị?) của ông ta đối với đứa trẻ lớn đến mức ông ta thực sự bắt đầu cư xử như một kẻ phát cuồng.

Tôi cười phá lên một trận sảng khoái. Julian Mastakovich quay phắt lại. Ông ta hoàn toàn bối rối và trong chốc lát hình như quên sạch cái tầm vóc vĩ đại của mình. Đúng lúc ấy, gia chủ xuất hiện ở khung cửa đối diện. Cậu bé lủi thủi bò ra khỏi gầm bàn, phủi sạch đầu gối và khuỷu tay. Julian Mastakovich vội vã đưa chiếc khăn tay từ nãy giờ vẫn cầm tòng teng ở góc lên mũi. Gia chủ nhìn ba chúng tôi với vẻ khá nghi kỵ. Nhưng với một kẻ từng trải và biết uyển chuyển ứng phó, ông ta chớp ngay lấy cơ hội để bấu víu lấy vị khách quý giá và đạt được điều mình muốn.

— Đây là cậu bé mà tôi đã thưa chuyện với ngài đây, — ông ta vừa nói vừa chỉ về phía cậu bé tóc đỏ. — Tôi mạn phép cậy nhờ lòng tốt của ngài giúp đỡ cho cháu.

— Ồ, — Julian Mastakovich đáp, vẫn chưa hoàn toàn lấy lại được bình tĩnh.

— Nó là con của cô gia sư nhà tôi, — gia chủ tiếp lời bằng giọng khẩn khoản. — Cô ấy là một phụ nữ đáng thương, vợ góa của một viên chức liêm khiết. Thế nên, nếu ngài có thể thu xếp được...

— Không đời nào, không đời nào! — Julian Mastakovich hốt hoảng la lên. — Xin anh lượng thứ, Philip Alexeyevich, tôi thực sự không thể. Tôi đã dò hỏi rồi. Hiện không có chỗ trống, và danh sách chờ đã có mười người có ưu quyền hơn... Tôi rất tiếc.

— Tiếc thật, — gia chủ nói. — Nó là một đứa trẻ ngoan ngoãn, biết điều.

— Theo tôi thấy thì nó là một thằng ranh con vô cùng hư đốn, — Julian Mastakovich nhăn mặt nói. — Biến đi, nhóc con. Sao mày vẫn còn ở đây? Cút ngay ra chỗ lũ trẻ đi.

Không kìm nén được nữa, ông ta liếc xéo tôi một cái. Và tôi cũng chẳng thể nhịn được cười thẳng vào mặt hắn. Ông ta quay ngoắt đi, hỏi gia chủ bằng giọng đủ lớn để tôi nghe được rằng cái gã thanh niên kỳ quặc kia là ai. Họ thì thầm to nhỏ với nhau rồi bỏ đi khỏi phòng, chẳng thèm đếm xỉa gì đến tôi.

Tôi cười đến rung cả người. Sau đó, tôi cũng quay trở lại phòng khách. Ở đó, vị đại nhân nọ đang được vây quanh bởi các ông bố bà mẹ cùng hai vợ chồng gia chủ, bắt đầu say sưa trò chuyện với một quý bà vừa được giới thiệu làm quen. Tay quý bà đang dắt cô tiểu thư giàu có. Julian Mastakovich cất lời ca ngợi cô bé không ngớt lời. Ông ta tỏ ra ngây ngất trước vẻ đẹp, tài năng, duyên dáng và nền tảng giáo dục tuyệt vời của đứa trẻ đáng yêu, rõ ràng đang cố nịnh hót người mẹ. Người mẹ lắng nghe với đôi mắt rưng rưng chực trào nước mắt hạnh phúc, trong khi người bố thể hiện niềm vui sướng bằng một nụ cười mãn nguyện.

Niềm vui như lan tỏa khắp nơi. Mọi người đều đắm chìm trong đó. Ngay cả lũ trẻ cũng bị bắt buộc phải ngừng chơi để không làm gián đoạn cuộc trò chuyện. Bầu không khí tràn ngập vẻ kính cẩn trầm trồ. Tôi nghe thấy người mẹ của tiểu thư nhỏ, bị xúc động đến tận tâm khảm, dùng những lời lẽ lịch thiệp chọn lọc nhất để hỏi Julian Mastakovich xem liệu ông ta có chiếu cố đến chơi nhà hay không. Tôi nghe thấy Julian Mastakovich nhận lời mời với vẻ hào hứng không chút giả tạo. Sau đó, các vị khách tản ra lịch sự ở các góc phòng, và tôi nghe thấy họ dùng giọng điệu tôn sùng để ca tụng nhà tư bản, vợ nhà tư bản, con gái nhà tư bản, và đặc biệt nhất là Julian Mastakovich.

— Hắn ta đã kết hôn chưa? — tôi cất giọng hỏi lớn người quen đang đứng cạnh Julian Mastakovich.

Julian Mastakovich ném cho tôi một cái nhìn đầy nọc độc.

— Chưa, — người quen của tôi đáp, vô cùng sốc trước sự đường đột — có chủ đích — của tôi.

Cách đây không lâu, tôi đi ngang qua nhà thờ... Tôi bỗng chú ý bởi đám đông tụ tập ở đó để chứng kiến một đám cưới. Hôm đó trời ảm đạm. Một làn mưa lất phất bắt đầu rơi. Tôi len lỏi qua đám đông bước vào trong nhà thờ. Chú rể là một người đàn ông lùn, bụ bẫm, bụng phệ, ăn mặc rất chải chuốt. Ông ta chạy đôn chạy đáo, lo toan điều phối và sắp xếp mọi việc. Cuối cùng có tin báo cô dâu đang tới. Tôi lách qua đám đông và sững sờ chiêm ngưỡng một tuyệt sắc giai nhân mà mùa xuân đầu đời của nàng vừa chớm nở. Thế nhưng giai nhân ấy lại xanh xao và đượm buồn. Trông nàng có vẻ ngẩn ngơ. Tôi thậm chí còn có cảm giác đôi mắt nàng đỏ hoe vì vừa mới khóc. Vẻ đẹp cổ điển nghiêm nghị trong từng đường nét khuôn mặt mang đến cho nhan sắc ấy một nét ý nghĩa và trang nghiêm kỳ lạ. Thế nhưng ẩn sau sự trang nghiêm và nét u buồn ấy, qua nỗi buồn phảng phất, vẫn ánh lên nét ngây thơ của một đứa trẻ. Có cái gì đó vô cùng ngây ngô, bấp bênh và non trẻ toát lên từ các đường nét trên khuôn mặt nàng, như không cần cất lời mà đang khẩn khoản van xin sự rủ lòng thương.

Người ta bảo nàng vừa tròn mười sáu tuổi. Tôi kỹ lưỡng quan sát chú rể. Bất chợt tôi nhận ra Julian Mastakovich — người mà suốt năm năm qua tôi chưa từng gặp lại. Rồi tôi quay sang nhìn cô dâu lần nữa. — Lạy Chúa nhân từ! Tôi nhanh chân nhất có thể, lách mình bước ra khỏi nhà thờ. Tôi nghe thấy những lời bàn tán xì xào trong đám đông về khối tài sản của cô dâu — về của hồi môn năm trăm nghìn rúp — và số tiền tiêu vặt khổng lồ.

— Thế ra những con tính của hắn đã chính xác, — tôi thầm nghĩ khi sải bước ra ngoài đường phố.