148. Tôi lấy làm vinh hạnh được nhận một phong thư từ Đức Giám mục Manchester. Được sự chấp thuận của Đức cha, tôi đã kính đề nghị chủ bút tạp chí Contemporary Review cho đăng bức thư này trước đông đảo độc giả, kèm theo lời trần thuật ngắn gọn về nguyên cớ đưa đến việc trao đổi, cùng đôi lời hồi đáp dẫu còn khiếm khuyết mà sức tôi có thể lập tức giãi bày.

J. Ruskin.

Manchester, ngày 8 tháng 12 năm 1879.

Thưa Ngài,—Trong bức thư ngài gửi cho Mục sư F. A. Malleson, đăng trên số phát hành tháng này của tờ Contemporary Review, tôi có thấy đoạn viết như sau:—"Tôi chưa từng nghe một vị (thuyết giáo) nào lớn tiếng công kích đám 'người lấy lời hư không mà lừa dối dẫu chỉ một lần,' đặng khẳng định rằng chẳng kẻ nào 'tham lam, vốn là kẻ thờ hình tượng, được dự phần cơ nghiệp trong Nước của Đấng Christ và của Đức Chúa Trời'; và khi đích thân tôi công khai thách thức các Giám mục nước Anh nói chung, cùng đích danh Đức Giám mục Manchester, hãy tuyên bố xem thói cho vay lấy lãi có thuận theo ý muốn của Đức Chúa Trời hay chăng, tôi đã chẳng nhận được lời đáp từ bất kỳ ai trong số họ." Riêng phần tôi, xin thú thực rằng chỉ tới khi nhìn thấy đoạn văn ấy trên mặt báo cách đây vài ngày, tôi mới hay có một lời thách thức như thế tồn tại, và do vậy trước đó tôi đâu thể nào hồi đáp. Lời thách thức ấy dường như đã được đưa ra (A) trong lá thư số 82 thuộc tập thư Fors Clavigera mà bấy lâu ngài gửi đến giai cấp lao động nước Anh; song do phương thức phát hành đặc thù, công chúng độc giả vốn khó lòng tiếp cận ấn phẩm này, và bản thân tôi cũng chỉ thoáng thấy nó trên bàn đọc sách của Câu lạc bộ Athenæum vào những dịp hiếm hoi có thể sử dụng quyền hội viên. Tôi chẳng rõ cớ gì mình lại có vinh hạnh được đích danh nhắc tới (B); nhưng xin đoan đoan cam đoan cùng ngài rằng sự im lặng của tôi hoàn toàn không bắt nguồn từ thái độ bất kính với người thách thức, cũng chẳng phải do thói cẩn trọng né tránh—điều mà đôi người vẫn ngỡ là phẩm hạnh cao hơn của lòng dũng cảm nơi hàng giám mục, cốt làm ngơ trước những câu hỏi hóc hiểm vì tự thấy bất lực không thể trả đòn; mà đơn giản chỉ vì tôi không hề hay biết ngọn giáo của ngài đã chạm tới khiên chắn của tôi.

149. Vấn đề ngài nêu ra chính là một trong những trường hợp cần áp dụng lời răn cẩn trọng đầy thông tuệ của Aristotle: "Ta phải phân biệt và định nghĩa những từ ngữ ấy, nếu muốn tường minh xem các quan điểm đối lập đúng đắn tới đâu và theo nghĩa nào" (Eth. Nic., ix, c. viii. § 3). Vậy ngài hiểu thế nào là "cho vay lấy lãi" [usury]? (C) Phải chăng ngài quy gộp vào đó mọi khoản chi trả tiền lời cho việc sử dụng nguồn vốn vay mượn? Hay ngài chỉ muốn chỉ trích mức lãi suất cắt cổ, phi lý, bóc lột đến tận xương tủy như gã cho vay nặng lãi Fufidius từng bóp nặn?

Quinas hic capiti mercedes exsecat, atque

Quanto perditior quisque est, tanto acrius urget:

Nomina sectatur modo sumta veste virili

Sub patribus duris tironum. Maxime, quis non,

Jupiter, exclamat, simul atque audivit?

—Hor. Sat. i. 2, 14-18.

Tự thân từ "cho vay lấy lãi" [usury] là một danh từ hoàn toàn trung tính, theo nghĩa nguyên sơ của nó chẳng hàm ý tán dương cũng chẳng mang lời phiền trách; và từ điển của chúng ta định nghĩa "kẻ cho vay lấy lãi" [usurer] là "người có thói quen cho vay tiền và thu lãi từ số tiền đó"—đây chính là chức năng bình thường của một chủ ngân hàng, người mà thiếu đi sự trợ giúp của họ thì những đại sự nghiệp thương mại khó lòng triển khai; dẫu hiển nhiên là từ ngữ này rất dễ biến tướng thành một tiếng mắng nhiếc, đến mức việc bị "gọi là quân cho vay lãi" chính là một trong những nỗi hận cay đắng nhất hằn sâu nơi bản thống kê những điều sỉ nhục của Shylock.

150. Tôi không tin có điều gì gây tổn hại cho hiệu lực thực tế của các thiết chế tôn giáo nhiều hơn những toan tính thái quá nhằm áp đặt chúng vào các trường hợp vốn dĩ chưa từng được trù liệu từ ban đầu, hoặc việc cố gượng ép vào những "luật lệ bề ngoài" hiển nhiên chỉ "đặt ra cho đến kỳ định lại"—δικαιὡματα μἑχρι καιρου (Heb. ix. 10)—thành một đạo luật có giá trị ràng buộc vĩnh cửu và bất di bất dịch. Cũng hệt như người ta răn dạy chúng ta (D) đừng mong tìm thấy trong Kinh Thánh một hệ thống khoa học tự nhiên, tôi cũng chẳng hề kỳ vọng tìm thấy ở đó một hệ thống kinh tế chính trị. Điều tôi thực sự kỳ vọng tìm thấy, xét trong bổn phận đối với người lân cận, là những nguyên tắc bất biến về sự công bằng, lẽ chính trực, lòng chân thật và tính lương thiện (E), vốn là nền tảng tất yếu của xã hội văn minh. Tôi tin mình chẳng cần phải nhắc để ngài nhớ rằng, dẫu luật pháp Do Thái cấm người Do Thái lấy lãi—nghĩa là tiền lời khi cho vay tiền—từ người anh em của mình nếu người ấy lâm vào cảnh nghèo túng cơ hàn, và điều khoản nhân từ này thậm chí còn được nới rộng cho cả những kẻ ngoại kiều cùng khách trú ngụ trên đất ấy (Lev. xxv. 35-38), cùng câu chuyện đầy ý vị trong sách Nehemiah (v. 1-13) kể lại cách nguyên tắc này được thừa nhận vào những ngày cuối cùng của nền thịnh vượng chung—song trong luật cổ xưa kia tuyệt nhiên không có lời kết án nào đối với việc cho vay lấy lãi nói chung, và nó còn được minh thị cho phép áp dụng đối với người ngoại bang bình thường (Deut. xxiii. 20).

Với tôi, điều này cũng hiển nhiên như lời huấn thị của Chúa kính yêu về việc "hãy cho mượn mà đừng trông mong trả lại" (Luke vi. 35), vốn cũng nhắm vào những hoàn cảnh tương tự, và chỉ cốt điều chỉnh cách cư xử của một tín hữu Cơ Đốc đối với kẻ nghèo khó, cơ hàn và "những ai không nơi nương tựa", chứ nếu không bẻ cong một cách thô bạo (F) thì chẳng thể nào diễn giải câu ấy thành một đạo luật phổ quát định đoạt muôn đời và cho mọi trường hợp về việc sử dụng tư bản hợp pháp. Thật vậy, trong một dịp khác, qua một câu chuyện ngụ ngôn hết sức đáng ghi nhớ, Đấng sáng lập vĩ đại của Kitô giáo đã thừa nhận và mặc nhiên chuẩn thuận việc đem tiền cho vay lấy lãi. "Ngươi phải," người chủ bảo đầy tớ vô dụng của mình, "lẽ ra ngươi phải"—εδει σε—"đem bạc của ta nộp cho người đổi tiền; rồi khi ta về, ta sẽ lấy lại cả vốn lẫn lời [usury].'

151. "Thánh Paul chẳng hồ nghi gì đã lên án kẻ tham lam." (G) Nhưng ai mới là kẻ πλεονἑκτης? Chẳng phải là người tình cờ đem tiền cho vay với mức lãi suất phải chăng; mà theo cách từ điển Liddell and Scott định nghĩa từ này, đó là "kẻ chiếm đoạt hoặc đòi hỏi nhiều hơn phần của mình; từ đó mang nghĩa tham lam, vơ vét, ích kỷ." Về những hạng người như thế, những kẻ mà tấm lòng chỉ biết hướng trọn vào những sự thuộc về thế gian và chẳng chút đắn đo về cách thức thỏa mãn lòng tham ấy, có lẽ nói không sai (H) rằng họ "chẳng được dự phần cơ nghiệp trong Nước của Đấng Christ và của Đức Chúa Trời." Nhưng ở đây, một lần nữa, sẽ là sự "xuyên tạc" trắng trợn ngôn từ nếu đem áp dụng chúng vào trường hợp mà chúng ta chẳng có bằng cớ nào cho thấy Sứ đồ đã nghĩ tới khi thốt ra những lời ấy. Sự cướp bóc, lòng tham mối lợi, lối đối đãi hà khắc và áp bức, sự lợi dụng kiến thức hiểu biết của mình trên sự ngu dơ của kẻ khác, việc khép chặt lòng trắc ẩn trước người anh em đang cơn túng thiếu—hết thảy những điều đó và những tệ đoan tương tự đều bị nghiêm cấm bởi chính tinh thần của Kitô giáo, và hiển nhiên là "chẳng thuận theo ý muốn của Đức Chúa Trời," bởi chúng đều là những hình thức của sự bất công hay điều sai trái. Thế nhưng tiền bạc hoàn toàn có thể được đem cho vay lấy lãi mà chẳng mảy may dấy lên bất kỳ dục vọng xấu xa nào trong số đó, và trong những trường hợp này, tôi xin thú nhận mình bất lực không thể thấy được việc sử dụng đồng tiền như thế bị lên án ở đâu, dù theo câu chữ hay theo tinh thần, bởi giáo luật bác ái của Cơ Đốc giáo hay bởi luật lương tâm tự nhiên mà người ta bảo rằng (I) đã được khắc ghi trong lòng người.

152. Xin cho phép tôi đan cử đôi ba ví dụ đơn sơ để minh họa. Sự việc sau đây đã xảy ra với chính bản thân tôi. Suốt cả cuộc đời—từ thuở thu nhập của tôi chưa bằng một phần mười hiện nay—tôi luôn coi đó là bổn phận, trong khi cố gắng trang trải mọi đòi hỏi chính đáng, phải sống dưới mức thu nhập ấy, điều chỉnh chi tiêu sao cho luôn có được một khoản thặng dư dôi ra. Khoản tích lũy này dĩ nhiên cứ tăng dần, và qua thời gian đã đạt tới, giả dụ như, 1.000 bảng Anh. Đúng vào lúc đó, giả sử Công ty Đường sắt London and North-Western đề xuất phát hành Trái phiếu Doanh nghiệp chịu mức lãi bốn phần trăm, nhằm mở rộng mạng lưới giao thông và qua đó gia tăng sự giàu có của quốc gia. Vậy trên cõi đời này tôi làm phương hại tới ai—tôi gây ra điều sai trái nào có thể nghĩ tới—tôi đã cản trở "Ý muốn của Đức Chúa Trời" ở đâu hay bằng cách nào—nếu tôi để Công ty sử dụng 1.000 bảng của mình, và nhận về từ họ 40 bảng mỗi năm cho việc sử dụng số tiền đó suốt từ bấy đến nay? Nếu số tiền ấy không được chu cấp từ nơi này hay nơi khác, thì một công trình tuyệt đối cần thiết cho sự thịnh vượng của quốc gia, công trình tạo ra công ăn việc làm có thù lao (K) cho biết bao nhiêu người Anh, giúp họ nuôi nấng gia đình trong cảnh đàng hoàng và ấm êm, sẽ vĩnh viễn chẳng thể nào hoàn thành. Ngài có dám bảo tôi rằng phương thức triển khai các đại doanh nghiệp thương mại này, vốn được thực tiễn chuẩn thuận (L) như một giải pháp khả thi nhất, nếu không muốn nói là duy nhất, lại là điều "chẳng thuận theo Ý muốn của Đức Chúa Trời"?

153. Hãy xét thêm một trường hợp khác. Tại Lancashire, hàng loạt nhà máy dệt bông đã được dựng lên theo mô hình công ty cổ phần trách nhiệm hữu hạn. Sự việc có thể đã bị đẩy đi quá xa, và đã có thời kỳ xảy ra nạn đầu cơ không lành mạnh khi thành lập các công ty. Song đó chẳng phải là vấn đề chúng ta đang bàn cãi; các doanh nghiệp ấy đã tạo cơ hội cho giới công nhân đầu tư tiền tiết kiệm của mình, điều này khích lệ mạnh mẽ đức tính cần kiệm, và xét đến chừng mực ấy, đem lại ích lợi cho quốc gia. Nơi một xưởng máy mà chi phí xây dựng và lắp đặt thiết bị có thể tốn tới 50.000 bảng, thì số vốn góp cổ phần—vốn được quyền chia lợi nhuận sau khi đã thanh toán mọi nghĩa vụ khác—có lẽ không quá 20.000 bảng. Phần còn lại sẽ phải đi vay với các mức lãi suất biến động tùy theo điều kiện thị trường. Chắc hẳn ngài sẽ không khẳng định rằng những ai cho vay tiền vì mục đích ấy, bằng lòng nhận mức lãi 5 hoặc 6 phần trăm cho việc sử dụng tiền, và nhờ đó tạo điều kiện cho các cổ đông thu về 20 hay 25 phần trăm trên số vốn góp vào những thời kỳ thuận lợi, lại là đang làm điều sai trái đối với các cổ đông hay bất kỳ ai khác, hoặc có thể bị quy chụp theo bất kỳ nghĩa nào là hành động "chẳng thuận theo ý muốn của Đức Chúa Trời"?

154. Hãy xét thêm một trường hợp nữa. Một bác nông phu thỉnh cầu điền chủ cải tạo hệ thống thoát nước trên mảnh đất của mình. "Sẵn lòng thôi," vị điền chủ bảo, "nếu anh chịu trả cho tôi năm phần trăm trên tổng chi phí bỏ ra." Nói cách khác, "nếu anh cho tôi được chia phần hoa lợi tăng thêm ở mức độ ấy." Thỏa thuận này làm hài lòng cả đôi bên; năng suất của mảnh đất tăng lên trông thấy; vậy có ai bị thiệt hại chăng? Chắc chắn một thương vụ như thế không thể bị gán cho là "chẳng thuận theo ý muốn của Đức Chúa Trời"; chắc chắn rằng, trừ phi nền thương mại và các ngành kỹ nghệ sản xuất của đất nước này bị hủy hoại, và cùng với sự hủy diệt ấy, dân số giảm xuống ngang bằng thời Nữ hoàng Elizabeth, thì những giao dịch này cùng các giao dịch tương tự—những việc hoàn toàn có thể giữ cho thanh sạch khỏi tội tham lam, và đứng vững trên nền tảng đôi bên cùng có lợi đã được thấu hiểu rõ ràng, nơi mọi người đều được hưởng phần lợi ích—chẳng những là chính đáng, mà còn là điều không thể tránh khỏi (M). Và giờ đây, khi tôi đã đón nhận lời thách thức của ngài, và dùng hết khả năng của mình để hồi đáp, xin cho phép tôi—mà không cần nán lại xét xem lời buộc tội của ngài đối với giới giáo sĩ có xác đáng hay chăng, khi ngài bảo họ "nói chung đều che chở và khuyến khích mọi điều gian ác trên thế gian bằng cách miệt mài thuyết giáo xua đi các hình phạt đích đáng" (N)—được phép bày tỏ sự bất đồng trước lời ngài lên án toàn bộ các đại đô thị trên mặt đất, nơi ngài bảo rằng "đã trở thành những ổ ô uế của thói dâm dục và tham lam, khói tội lỗi của chúng bốc thẳng lên trước nhan Trời hệt như lò lửa xứ Sodom, và sự nhơ bẩn của nó gặm mòn, cuồng loạn tàn phá xương tủy cùng linh hồn của những người nông dân quanh vùng, như thể mỗi đô thị là một ngọn núi lửa mà tro tàn bung ra thành ung nhọt lở loét trên mình người lẫn súc vật." Thưa Ngài, chắc chắn sự phẫn nộ chính trực trước cái ác đã khiến ngài dùng những lời lẽ quá mức thậm xưng. Chẳng ai sống nơi đại đô thị suốt mười năm qua như tôi mà lại không thấu tỏ những tội lỗi và sự ô uế của nó. Nhưng trừ phi ngài có thể ngăn chặn sự tụ tập của con người vào các thành phố lớn, bằng không đó là những tệ nạn tất yếu phải tồn tại; hay ít ra, xưa nay vẫn luôn tồn tại. Các đại đô thị ngày nay đâu có tệ hại hơn các đại đô thị thuở trước (O). Ở một phương diện trọng yếu, tôi tin rằng chúng còn tốt đẹp hơn. Ngày càng có nhiều thị dân ý thức được những tệ nạn này, và họ đang đem hết sức mình, nhờ ơn Đức Chúa Trời giúp sức, để cứu vãn chúng. Nơi xứ Sodom xưa kia chỉ có duy nhất một người công chính "đau xót linh hồn" trước những hành vi phi pháp diễn ra hằng ngày quanh mình; và dường như ông ta cũng chẳng làm gì hơn ngoài việc đau xót linh hồn. Còn tại Manchester, những người nam và người nữ thuộc mọi tầng lớp và tín ngưỡng đang tích cực dấn thân vào các công cuộc Cơ Đốc hay từ thiện nhằm chiến đấu chống lại những tệ nạn khổng lồ này phải kể đến hàng trăm. Chưa từng nơi đâu tôi được chứng kiến những tấm gương nỗ lực Cơ Đốc và lòng tận tụy một dạ vì những lợi ích cao quý nhất của nhân loại rõ nét đến thế. Và dẫu rằng, nếu những nỗ lực ấy được tổ chức quy củ hơn, người ta có thể đạt được nhiều thành quả hơn, và dẫu những yếu tố chẳng ai mong muốn đôi khi vẫn xen lẫn làm hoen ố công việc, thì một thành phố lớn, dẫu cho "khói tội lỗi của nó có bốc thẳng lên trước nhan Trời," vẫn cứ là mảnh đất cao quý nhất cho những đức hạnh cao quý nhất đâm chồi, bởi lẽ nơi ấy tạo ra không gian rộng lớn nhất cho muôn vàn hành động thiện lành được thi thố.

Nếu ngài chỉ dạy cho hàng giáo phẩm chúng tôi cách làm tròn bổn phận của những người tôi tớ thuộc Nước Chân Lý và Sự Công Chính, tất cả chúng tôi sẽ mang ơn ngài sâu nặng; và sẽ chẳng có ai sẵn lòng tri ân điều ấy hơn tôi, thưa Ngài, người thành thực kính trọng ngài,

J. Manchester.

Kính gửi John Ruskin, Esq.

155. Bức thư trên đây, vốn dĩ tôi rất muốn dồn trọn tâm trí không mệt mỏi để xem xét, thì như ngày tháng đã ghi, mãi tới cuối năm mới đến tay tôi, vào đúng thời điểm thư từ gửi tới tấp nập vượt quá sức xử lý của tôi, và sinh lực của tôi—chút ít ỏi còn lại lúc này—đã hao mòn gần cạn kiệt vì những sự vụ hoàn toàn bất ngờ phát sinh từ mối hiểm họa đe dọa Venice. Song tôi vẫn bằng lòng để lời đáp chắp vá này, viết ra dưới áp lực muôn bề, khép lại cuộc tranh biện xét riêng về phần tôi. Vấn đề đang bàn cãi chẳng phải là chuyện suy diễn riêng tư của cá nhân nào; và những lợi ích liên quan lại quá đỗi lớn lao khiến việc định đoạt nó không thể lần lữa kéo dài thêm nữa.

Tôi tin Đức Giám mục sẽ không xem phương thức hồi đáp dưới dạng các chú thích đính kèm vào những đoạn văn cụ thể, được đánh dấu bằng các chữ cái lồng vào, là thái độ thiếu tôn trọng; bởi đây chính là cách thức từng được áp dụng trong Fors Clavigera cho mọi thư từ quan trọng, nhằm làm sáng tỏ hơn từng luận điểm đang được đem ra mổ xẻ.

156. (A) "Lời thách thức dường như đã được đưa ra." Kính xin Đức cha cho phép tôi bày tỏ nỗi tiếc nuối khi ngài đã không đọc bức thư mà ngài hạ cố hồi đáp. Tập san Fors được nhắc tới không hề đưa ra—mà chỉ lặp lại—lời thách thức đã được công bố trong số Fors ngày 1 tháng 1 năm 1875, liên quan đến lời cầu nguyện: "Xin thương xót hết thảy người Do Thái, người Thổ Nhĩ Kỳ, kẻ ngoại đạo cùng những kẻ dị giáo, và dắt họ về nhà, lạy Chúa nhân từ, về với bầy của Ngài, để họ được cứu rỗi giữa những người Israel thật còn sót lại," bằng những lời lẽ như sau: "Ai là những người Israel thật, thưa Đức Giám mục Manchester, nơi Sàn Giao dịch của ngài? Họ có kéo dãn súc vải để gian lận như thiên hạ chăng?—họ có bất kỳ mối làm ăn mờ ám nào với những kẻ Israel giả hiệu đáng đày xuống hỏa ngục—như gia tộc Rothschild và những phường tương tự chăng? Hay họ vẫn hằng quan tâm đúng mực tới linh hồn của những kẻ lầm lạc ấy? Và trung bình bao lâu một lần, giới giáo sĩ Manchester của ngài thuyết giáo dựa trên câu chuyện ngụ ngôn tuyệt thú, béo bở nhất trong toàn bộ Kinh Thánh đối với quân bất lương (ít nhất là từ thế kỷ thứ mười một, khi tôi thấy nó được ghi bằng tựa đề thếp vàng trang trọng trong bản thảo tiếng Hy Lạp đẹp nhất của mình) về người Pharisee và kẻ thâu thuế,—và trung bình bao lâu một lần họ giảng giải về những bài Thi thiên thứ Nhất và thứ Mười lăm đầy gai mắt kia?"

(B) "Tôi chẳng rõ cớ gì mình lại có vinh hạnh được đích danh nhắc tới." Thưa Đức cha, tôi nhắc theo giáo phận chứ không phải theo tên riêng, xin ngài lưu ý cho; và vì một lý do vô cùng giản dị: tôi vốn đã hiểu biết khá tường tận về nền thần học của các học phái cổ xưa ở Canterbury, York và Oxford; song tôi trông đợi nơi Đức cha với tư cách là người phát ngôn có thẩm quyền của nền thần học tân tiến hơn thuộc học phái Manchester, một học phái mà tôi chưa được am tường.

157. (C) "Ngài hiểu thế nào là cho vay lấy lãi?" Ý nghĩa của từ ấy đối với tôi ra sao, thưa Đức cha, chắc chắn chẳng can hệ gì tới ai ngoại trừ số ít độc giả và số môn đệ còn ít ỏi hơn của tôi. Còn việc David cùng Con Ngài hiểu từ ấy thế nào, tôi đã khẩn cầu Đức cha chỉ giáo cho bầy chiên của ngài, nhân danh Giáo hội hằng ngày vẫn xướng lên cho họ nghe những bài ca của đấng này, và xưng là diễn giải cho họ những huấn lệnh của Đấng kia.

Dẫu tôi có thể dễ dàng hình dung cảnh một vị Giám mục nơi triều đình Richard Đệ Tam ngập ngừng trước câu hỏi của một giáo dân quá đỗi tò mò về ý nghĩa của chữ "Sát nhân"; và cũng có thể mường tượng một vị Giám mục dưới thời Charles Đệ Nhị lưỡng lự trước hàm nghĩa của từ "Gian dâm"; thậm chí xa hơn, trong giai đoạn khủng hoảng hiện thời của Hiến pháp Anh quốc, một trưởng lão của Giáo hội Glasgow có thể tự vấn xem Điều răn vốn nghiêm cấm việc Trộm cắp liệu có thể mở lượng khoan dung cho hành vi Thụt két hay chăng;—song chưa từng có thời nào, và dưới bất kỳ hoàn cảnh nào, tôi có thể mường tượng nổi việc nảy sinh tranh cãi quanh ý nghĩa của các từ ngữ τοκος, fœnus, usura, hay usury [cho vay lấy lãi]: và tôi tin Đức cha sẽ lập tức giải tỏa cho tôi khỏi mối ngờ vực rằng tôi muốn gán ghép cho từ ngữ ấy một ý nghĩa nào khác ngoài ý nghĩa trọn vẹn mà Moses, David, Đấng Christ cùng các Tiến sĩ của Giáo hội Cơ Đốc cho tới tận thế kỷ mười bảy hằng biểu đạt mỗi khi dùng tới.

Ngay cả từ dạo ấy đến nay, dẫu cho thuật ngữ thương mại "tiền lãi" [interest] đã được vận dụng nhằm phân biệt một mức lãi công khai, không áp bức với một mức lãi lén lút, bạo tàn, thì cuộc tranh luận về tính hợp pháp hay bất hợp pháp chưa bao giờ thực sự xoay quanh ranh giới phân biệt đó. Lối cho vay lấy lãi không hề được những kẻ bênh vực nó biện minh chỉ vì nó ôn hòa, cũng chẳng bị những người bài bác kết án chỉ vì nó hà khắc. Việc cho vay lấy lãi ở bất kỳ mức độ nào cũng bị các Tiến sĩ của Giáo hội sơ khai khẳng định là tội lỗi, hệt như trộm cắp và gian dâm bị khẳng định là tội lỗi, dẫu hành vi trộm cắp hay gian dâm ấy có thể không đi kèm bạo lực; và dẫu vụ trộm có quy mô lộng lẫy đến đâu, hay cuộc tà dâm có mang vẻ tao nhã chốn cung đình đến mức nào.

Cũng vậy, trong thời buổi hiện đại, dẫu tiếng nói của Ngân hàng Anh quốc nơi Nghị viện tuyên bố rằng một khoản vay không tính lãi là điều quái gở, và một khoản vay dưới mức lãi suất hiện hành cũng là điều quái gở ở một mức độ nào đó, song việc cổ tức gia tăng vượt trên mức lãi suất hiện hành ấy, theo như tôi được biết, lại chẳng hề bị các cổ đông lảng tránh với một nỗi kinh sợ mang tính tôn giáo tương tự.

158. Nhưng—khi câu hỏi lạ lùng ấy đã được nêu lên—tôi xin đưa ra câu trả lời mộc mạc và rộng rãi bằng chính lời của Đấng Christ: "Lấy cái mình không đặt xuống;"—hay nói bằng ngôn từ tường giải theo nghĩa đen, cho vay lấy lãi chính là bất kỳ khoản tiền nào được trả, hay bất kỳ lợi ích nào khác được trao, để đổi lấy việc mượn bất cứ thứ gì mà sau đó được hoàn trả nguyên vẹn và không suy suyển cho người sở hữu. Lấy ví dụ đơn giản nhất, hôm nọ đi một chuyến xe ngựa đường dài, tôi cho bác xà ích vay một shilling để ăn trưa. Nếu tôi giữ lại mười ba xu trong tiền cuốc xe của bác ta, thì một xu lẻ đó chính là bóc lột lấy lãi.

Hoặc một ví dụ khác. Cách đây vài năm, tôi cho một người làm công của mình vay một nghìn một trăm bảng để làm nhà và mua sắm nông cụ canh tác. Sau vài năm, anh ta hoàn trả tôi một nghìn một trăm bảng. Nếu tôi nhận một nghìn một trăm bảng lẻ một xu, thì một xu dư ra ấy chính là bóc lột lấy lãi.

Tôi không rõ qua cụm từ "các thiết chế tôn giáo" mà Đức cha dùng liền sau đó, tôi nên hiểu là Luật pháp của Đức Chúa Trời mà David hằng yêu kính và Đấng Christ đã làm cho trọn vẹn, hay sự lộng lẫy, cảnh thịnh vượng thương mại, cùng sự am hiểu tường tận mọi bí mật khoa học và kho tàng nghệ thuật mà chúng ta đang chiêm ngưỡng nơi Thành phố Manchester, theo nhãn quan của Đức cha, phải được coi là những "trường hợp" mà trí tuệ của Đấng Ban Luật Thiên Thượng xưa kia chưa từng trù liệu tới. Chẳng cần phải giấu giếm sự hạn hẹp của tầm nhìn từ ánh mắt Đức Giê-hô-va trên đỉnh Sinai, cũng không cần che đậy nỗi phiền toái của những điều răn mà Đấng Christ đã truyền dạy cho những kẻ yêu mến Ngài phải tuân giữ, liệu tôi có quá phiền toái hay đòi hỏi quá đà chăng khi cầu xin từ một trong những vị được Đức Thánh Linh lập làm người coi sóc chúng tôi, ít nhất một bản đồ rành mạch về Thế giới Cổ xưa như Đấng Toàn Năng từng trù liệu; và một định nghĩa rõ ràng về ngay cả những điều bị coi là không còn thích hợp trong các mệnh lệnh của Đấng Christ: họa may để người của Giáo hội thời khoa học hiện đại có thể hân hoan vững tâm hơn trong giới hạn của viễn tượng thiên đàng của mình, và đón nhận biết ơn hơn sự tự do vinh hiển của những người con có tư tưởng tự do của Đức Chúa Trời?

159. Đan cử một trường hợp xác đáng và chẳng hề vô lối, tôi nhận thấy trong phần tiếp theo của bức thư, Đức cha đã nhìn nhận nơi chính Đấng Christ, cùng với mọi sự trọn lành khác của con người, hiển nhiên có cả sự trọn lành của một kẻ cho vay lấy lãi; và vì vững tin rằng một ngày kia sẽ được nghe từ miệng Ngài câu phán kết tội: "Ngươi biết ta là người nghiêm khắc," Đức cha đã tự chuẩn bị cho mình, bằng cách phân bổ tư bản cũng như tài năng, một câu trả lời tốt đẹp hơn lời đáp khô khan: "Kìa, của chủ vẫn còn nguyên đây!" Đáp lại, tôi chỉ xin lưu ý rằng dẫu quan niệm về Người Chăn Nhân Lành, điều mà theo ngôn từ của Đức cha là được "mặc định" trong ẩn dụ này, có thể ít mang dáng dấp của đấng liều mình vì bầy chiên hơn là một kẻ thu vét tiền bạc từ chúng, thì những đoạn huấn thị của Thầy chúng ta với ý nghĩa minh bạch chứ không ẩn ý, có lẽ mới là những lời mà các môn đệ chất phác của Ngài nên noi theo cho an toàn hơn. Trong số đó, ngay từ đầu lời giảng của Ngài, tôi tìm thấy câu này, gần như được viết bằng những từ ngữ mộc mạc nhất: "Ai xin, hãy cho; ai muốn mượn, đừng ngoảnh mặt đi."

Chẳng có gì mang tính "mặc định" trong câu này hơn là xu hướng có thể muốn ngoảnh mặt đi, vốn là phản xạ đầu tiên nảy ra trong tâm trí một tín hữu Cơ Đốc khi được hỏi mượn mà không có lãi, trái ngược với môn đệ của học phái Manchester, kẻ mà mối bận tâm hàng đầu là tìm kiếm, chứ không phải lảng tránh, những kẻ "muốn mượn tiền của ngươi" đầy sốt sắng và ưa mạo hiểm. Những kẻ theo truyền thống cổ xưa như chúng tôi, thưa Đức cha, quan niệm rằng sự thận trọng cũng như lòng bác ái cấm đoán việc khích lệ hay cám dỗ người khác lâm vào cảnh nợ nần, tình cảnh mà có lúc chúng tôi có thể được kêu gọi không chỉ cho phép hoàn trả không lấy lãi, mà thậm chí còn phải tha nợ hoàn toàn.

160. (D) "Cũng hệt như người ta răn dạy chúng ta." Thưa Đức cha, dạy ở đâu và do ai dạy? Rất có thể một vài kẻ lập thuyết trong ngành khoa học tự nhiên—những người mà mới cách đây vài hôm tôi nghe một trong những học giả hàng đầu của họ giảng giải trước đám thính giả thích thú rằng loài rắn xưa kia từng có chân, rồi rụng dần trong quá trình tiến hóa—đã mách nước cho môn đệ hiện đại của thuyết tiến bộ về một ý nghĩa mới trong câu nói mộc mạc: "mày sẽ bò bằng bụng"; và sự khôn ngoan của loài rắn từ nay về sau, đối với những tín đồ chân chính của Phúc âm khoa học, có lẽ sẽ bao gồm việc cung phụng thức ăn cho chính cơ quan vận động mang tính tâm linh ấy. Hẳn cũng đúng là chúng ta sẽ hoài công nếu tìm kiếm giữa những lời châm ngôn của Solomon bất kỳ sự biểu đạt nào về các quan điểm của ngài John Stuart Mill; song ít nhất chừng này kiến thức Khoa học tự nhiên, đủ cho nhu cầu cao nhất của chúng ta, ta có thể tìm thấy trong Kinh Thánh—rằng các tầng trời được dựng nên bởi Lời của Đức Giê-hô-va, và toàn thể cơ binh trên đó bởi hơi thở của miệng Ngài;—và chừng này về Chính trị học, rằng Phước lành của Đức Giê-hô-va làm cho giàu có—và Ngài chẳng thêm sự đau buồn nào vào đó.

(E) "Điều tôi thực sự kỳ vọng tìm thấy." Lẽ nào Đức cha chẳng có kỳ vọng nào cao quý hơn thế, từ sự tra xét nghiêm cẩn hơn nơi Phúc âm? Chẳng hạn như, một thánh lễ của Tình Yêu Thương, được xây dựng trên nền tảng của Lòng Chính Trực?

161. (F) "Nếu không bẻ cong một cách thô bạo." Bản thân tôi chưa từng thấy ai thành tâm muốn vâng phục Lời Chúa mà lại có chút mảy may mong muốn hay duyên cớ nào để bẻ cong Lời ấy; thậm chí, ngay cả những kẻ nghiên cứu Kinh Thánh chỉ để tìm kiếm những phương thức bất tuân có thể tha thứ được, cũng đều nhận ra lưỡi gươm không thể uốn cong của Lời Ngài—và trong cơn túng quẫn tột cùng, họ không tìm cách chống đỡ mà tìm cách lẩn tránh. Sự lừa dối tột cùng của điều bất chính chẳng thể nào tự đánh lừa mình bằng lối ngụy biện thỏa đáng; nó luôn phải thoái thác bằng sự run rẩy bỏ qua những câu kinh mà nó đã quyết tình bất tuân. Cách đây không lâu, tôi nghe một vị giáo sĩ hoàn toàn có thiện ý, bị bất ngờ trong buổi thờ phượng gia đình tại tư gia một người bạn giàu có, và thấy mình rơi vào tình thế khổ sở khi phải đọc Thi thiên thứ mười lăm, đã bỏ qua câu đầu tiên của đoạn kết. Tình cờ sau đó tôi có cơ hội hỏi tại sao ông lại làm vậy, và nhận được câu trả lời rằng sự non kém trong nếp sống Cơ Đốc chưa thể "với tới" câu kinh ấy. Sự hòa quyện của tội ác mới hoàn hảo làm sao:—các biện pháp bồi dưỡng tâm linh cũng tán đồng đúng những phương thức pha tạp vốn đem lại món hời nơi cõi xác thịt; cho tới khi người chăn chiên cẩn trọng học đòi người bán sữa lọc lõi; đặng cung phụng cho những đứa trẻ mới sinh thứ Sữa gian dối của Đạo, ngõ hầu chúng chẳng thể lớn lên nhờ đó.

162. (G) "Thánh Paul chẳng hồ nghi gì đã lên án kẻ tham lam." Tôi có nên hiểu rằng Đức cha coi lời lên án không thể chối cãi này là quan điểm riêng biệt và độc đáo của vị Sứ đồ hèn mọn nhất—kẻ có lẽ, trong ý kiến cụ thể này, không xứng đáng được gọi là một Sứ đồ? Truyền thống thời trẻ của tôi thường hướng tôi về một nguồn cội xưa hơn của tư tưởng ấy; điều dường như lại chưa hề nảy ra trong tâm trí Đức cha—bằng không thì việc viện dẫn thẩm quyền của Liddell and Scott cho ý nghĩa của danh từ πλεονἑκτης ắt cũng phải được thực hiện đối với động từ επιθυμἑω. Và sự thẳng thắn của Đức cha khi viện dẫn chính thực tiễn quản lý thu nhập của ngài, ắt phải là lời biện giải cho điều mà nếu khác đi có thể xem là vô lễ—khi tôi chỉ ra rằng sự thanh liêm của tư cách giám mục, ngay cả theo đòi hỏi của vị Sứ đồ hèn mọn nhất kia trong Thư thứ nhất gửi Timothy, không chỉ đơn thuần là sự bằng lòng với một phần tài sản Giáo hội dành cho giám mục, mà còn là tuyệt đối không dính dáng đến αισχροκορδἡς—kẻ trục lợi bằng phương cách đê hèn hay thô bỉ, hoặc φιλἁργυρος—"kẻ mê tiền bạc," từ ngữ sau vốn là từ phổ biến và chuẩn xác để chỉ kẻ tham lam trong các sách Phúc âm và Thư tín; như khi nói về người Pharisee trong Luke xvi. 14; và gắn liền với các tính cách khác của loài người trong những thời kỳ hiểm nguy, 2 Timothy iii. 2, cùng danh từ liên quan φιλαργαρἱα, được đúc kết là cội rễ của mọi điều ác trong 2 Timothy vi. 10; trong khi ngay cả thẩm quyền của Liddell and Scott khi giải nghĩa πλεονεξἱα chỉ là sự thèm muốn có nhiều hơn phần của mình, có lẽ vẫn cần được hoàn thiện nhờ thẩm quyền của Người Thầy, Đấng đã từ chối lời khẩn cầu coi Ngài như một người chia gia tài μεριστἡς công minh (Luke xii. 14-46), và căn dặn các môn đệ phải giữ mình cẩn thận khỏi mọi thứ tham lam, đơn giản chỉ là lòng ham muốn có nhiều hơn những gì ta đang có. "Vì sự sống của người ta không cốt tại của cải mình dư dật."

163. Xin Đức cha tin tôi, thật chẳng dễ dàng gì để tôi kìm nén thôi thúc tự nhiên muốn theo chân ngài, với tư cách một học giả, đi vào cuộc phân tích đầy thú vị về những ranh giới có thể vạch ra giữa Thói cướp bóc và Tính hám lợi; giữa Lòng hám của, hay sự chăm chút cẩn trọng của quyền sở hữu; giữa thói tham lam vô độ và kỳ vọng chừng mực về mối lợi; giữa lòng ham tiền bạc, vốn là cội rễ của mọi điều ác; và tinh thần thương mại, điều mà ở nước Anh được coi là nguồn cơn của mọi sự lành. Những sự điều chỉnh tinh vi trên bàn cân này, qua đó chúng ta cố gắng cân đong từng ly từng tí lượng lòng sùng kính mà ta có thể dâng cho việc phụng sự Ma-môn và phụng sự Đức Chúa Trời, hoàn toàn là những phát kiến và áp dụng của thời nay; chúng chẳng có chút can hệ nào tới ý nghĩa tâm linh của điều răn cuối cùng trong Mười Điều Răn, cũng như tới sự minh bạch của lệnh cấm đoán việc cho vay lấy lãi thực tế theo sau đó.

Cũng cần phải nhớ rằng, thật khó biết bao để định nghĩa từ "nhơ bẩn" một cách chuẩn xác trong tình trạng đạo đức và vật chất hiện thời của bầu khí quyển nước Anh; và càng khó hơn để phán xét xem, trong môi trường lành mạnh ấy, một sự thèm khát vàng bạc vừa phải và được thánh hóa tinh vi có thể chuyển hóa thành nỗi cồn cào sống động hơn của cơn đói khát sự công chính đến mức nào. Việc mối lợi mà Đức cha thu được từ tiền hoa hồng trên vé tàu và dịch vụ ăn uống của hành khách hãng North-Western có thơm tho hay quý giá theo nghĩa như dầu thơm trên đầu Aaron hay chăng, có thể là vấn đề thuộc quan điểm riêng tư; cũng như việc lợi tức mà Đức Tổng Giám mục nước Anh nhận được từ tiền bản quyền phát hành các ấn phẩm giáo huấn nâng cao dân trí có thể làm phong phú thêm bầu không khí thanh tịnh chốn Addington—như hương thơm ngào ngạt thoát ra từ chiếc bình ngọc vỡ—đến độ nào. Thế nhưng lớp thợ bậc cao trong vườn nho của Chúa chắc hẳn có thể, với ân điển chân thực, đón nhận từ người rốt đến người đầu lời chỉ dẫn thường được người đầu ban phát cho người rốt: "Hãy lấy công giá mình làm đủ."

(H) "Có lẽ nói không sai." Hội Kinh Thánh mai sau chắc hẳn sẽ biết ơn mà đề lời bảo chứng này lên đầu các ấn phẩm của họ.

(I) "Người ta bảo rằng." Lẽ nào chúng ta không còn tự mình tìm thấy nét chữ này khắc trên tim—hay nó đã phai mờ chẳng thể đọc ra?[/p]

164. (K) "Công ăn việc làm có thù lao." Tôi khó lòng diễn tả xiết nỗi kinh ngạc khi thấy một bậc trí tuệ như Đức cha lại bám lấy cụm từ sáo rỗng "tạo công ăn việc làm," như thể lao động quả thực là món quà tuyệt vời nhất mà người giàu có thể ban phát cho kẻ nghèo. Lẽ dĩ nhiên, bất kỳ kẻ lông bông vô lại nào, dù giàu hay nghèo, cũng "tạo công ăn việc làm" cho một kẻ khốn cùng vốn đã chịu đủ gánh nặng nhằm cung phụng bữa ăn và manh áo cho hắn; và mỗi kẻ vô lại trác táng, bằng sức tàn phá của thói hư tật xấu nơi mình, đều tạo ra nỗi bận tâm đau buồn cho những nỗ lực phản kháng và chấn hưng của đức hạnh. Đứa trẻ biếng nhác bới tung phòng nhà trẻ và xé rách váy áo, sẽ tạo công ăn việc làm cho người hầu bàn và thợ may; người đàn bà nhàn rỗi chất đầy đồ trang sức lặt vặt trong phòng khách và xấu hổ nếu phải mặc lại một bộ váy áo hai lần, theo cái nhìn của Đức cha, chính là người ủng hộ sáng suốt cho nền nghệ thuật và sản xuất của xứ sở. Ở cuối bức thư, thưa Đức cha, dẫu bằng lời lẽ chừng mực, ngài đã phẫn nộ bất đồng với nhận định của tôi về sức mạnh tội ác của các đại đô thị; và quả thực, có lẽ những nghiên cứu lâu năm về các nguyên nhân dẫn tới Sự sụp đổ của Venice đã giúp tôi nhận diện rõ hơn về vài ảnh hưởng chốn thị thành này so với những gì Đức cha có thể thấy được giữa trung tâm của những đức hạnh và khuôn phép vốn được Thượng đế ban phước trong sự trỗi dậy của Manchester. Song biểu tượng Kinh Thánh về quyền năng cám dỗ trong tay Babylon tâm linh—"các vua thế gian đã phạm tội tà dâm với nó"—chính là lời diễn giải hoàn toàn theo nghĩa đen về ảnh hưởng đặc thù của đô thị đối với một dân tộc suy đồi, nghĩa là đang trên đà tàn lụi. Đô thị chính là những tiêu điểm dâm dục của nó, và ý nghĩa thực tế là những bậc chúa đất thâu tóm lương thực cùng sức lao động của người nông dân, những kẻ vốn là nô lệ của họ, rồi đem tiêu xài chúng đặc biệt vào các hình thức xa hoa được hoàn thiện bởi những kẻ được gọi đích danh là "gái giang hồ"—những kẻ mà, dù là ả Doll rẻ tiền chốn Eastcheap, hay ả Nell xa xỉ ngút trời nơi West End, cả trong sắc màu chúng phủ lên Nghệ thuật lẫn cung cách chúng áp đặt lên Phong hóa của Quốc gia, đều là một tai họa, một dịch hạch và một gánh nặng thực sự cho xứ sở, độc hại và nguy hiểm khác hẳn với cô thôn nữ tội nghiệp đánh mất chiếc dải buộc tóc giữa rặng thạch nam. Và khi nền kinh tế chính trị chân chính rốt cuộc phơi bày những căn nguyên cùng hậu quả đích xác của việc chi tiêu những nguồn tư bản kếch xù của nền văn minh vào chính sự buông thả của nó, Đức cha sẽ được cung cấp, trong các số liệu thống kê về những thú vui xa hoa lộng lẫy và báng bổ nhất của họ, bản ghi chép về chính cái nguồn "công ăn việc làm có thù lao" lớn nhất hiện nay—(nếu đó là tất cả những gì người nghèo mong cầu), chỉ đứng sau việc chuẩn bị và tiến hành chiến tranh. Tôi tin quả thực rất có thể "sự thuận tiện trong giao thông" mang lại khối lượng công việc lớn tiếp theo; và như Đức cha đã nhận xét rất đúng, cho những con người đàng hoàng nhất. Và nếu toàn bộ cư dân Manchester bị bại liệt cả hai chân, Đức cha hẳn cũng sẽ có được sự hài lòng khi quan sát, và có thể chia phần lợi nhuận từ việc cung cấp guồng máy phu khuân vác cùng cáng cứu thương cần thiết. Song xin hãy quan sát, thưa Đức cha—và quan sát như một chân lý sau cùng không thể đảo ngược—rằng dù ngài đem tiền cho vay để cung cấp cho một cộng đồng thương tật những đôi nạng, cáng thương, xe tang, hay các tiện nghi đường sắt vốn thường đồng nghĩa với cả ba thứ ấy, thì khoản thuế đánh trên việc sử dụng chúng, vốn tạo nên cổ tức của cổ đông, lại là một gánh nặng vĩnh viễn đè lên họ, bị bóp nặn bởi lòng tham của cải chứ tuyệt nhiên chẳng phải sự trợ giúp phát xuất từ lòng nhân từ.

165. (L) "Được thực tiễn chuẩn thuận." Hai mươi ba năm thực tiễn, thưa Đức cha, và với kết quả như sau:—

"Nay chúng ta đã có cơ hội kiểm chứng lý thuyết này trên thực tế. Chưa đầy mười bảy" (nay là hai mươi ba—tôi trích từ bức thư đề năm 1875) "năm trôi qua kể từ khi" (nhờ sự bãi bỏ hoàn toàn các đạo luật Chống cho vay lấy lãi) "mọi sự kiềm tỏa đã bị dỡ bỏ khỏi sự phát triển của thứ mà Huân tước Coke gọi là 'thứ cỏ dại độc hại này,'" và chúng ta thấy lời của Bacon được nghiệm chứng—"kẻ giàu càng giàu thêm, và người nghèo càng nghèo đi, trên khắp thế giới văn minh." Thư của ông R. Sillar, được trích dẫn trong Fors Clavigera, số 43.

(M) "Không thể tránh khỏi." Cả "bất khả" lẫn "không thể tránh khỏi" đều chẳng phải ngôn từ của Đức tin Kitô giáo thuở xưa. Song xin hãy xem đoạn kết bức thư của tôi.

(N) Trước khi ngài yêu cầu tôi chứng minh lời buộc tội này, thưa Đức cha, tôi muốn chèn thêm sau cụm từ "miệt mài thuyết giáo" câu "và nhã nhặn giải thích"—kèm theo lời dè dặt kiểu của Thánh Paul, "hoặc bằng lời nói, hoặc bằng thư từ của chúng tôi."

166. (O) "Các đại đô thị ngày nay đâu có tệ hại hơn các đại đô thị thuở trước." Tôi không nhớ mình từng nói chúng tệ hơn, thưa Đức cha; tôi chưa bao giờ tiên liệu cho Manchester một số phận tồi tệ hơn số phận của Sardis hay Sodom; tôi cũng chưa từng thấy những việc quyền năng vĩ đại nào được các thừa tác viên thi thố tại đó, đến mức khiến sự ngoan cố không chịu ăn năn của nó đáng được tha thứ hơn Tyre hay Sidon. Nhưng tôi dùng cách diễn đạt cụ thể mà Đức cha cho rằng tôi đã thậm xưng trong cơn phẫn nộ chính trực, "ung nhọt vỡ ra thành mụn ghẻ lở loét trên người và súc vật," bởi tai ương cụ thể ấy chính là điều mà Moses, theo Thượng Trí Đời Đời, được truyền lệnh phải gắn liền với tro tàn của Lò lửa—về nghĩa đen cũng như về nghĩa thiêng liêng, khi người dẫn dắt dân Israel ra khỏi xứ Ai Cập, từ giữa Lò lửa Sắt. Khói của "thành lớn mà về mặt tâm linh gọi là Sodom và Ai Cập" đã đầu độc mặt đất, nguồn nước cùng muôn loài sinh vật, các bầy chiên bầy bò, và những đứa trẻ thơ chưa phân biệt được tay phải với tay trái theo nghĩa đen trần trụi cũng như trong niềm tin và hy vọng sâu sắc đến mức nào—điều đó cả Memphis, Gomorrah lẫn Cahors đều khó lòng tự nhận biết: song khi tôi dừng lại trước sự vô cùng của tội ác mà tôi chẳng thể tìm thấy lấy một ý nghĩ để dõi theo—huống chi là lời lẽ để thốt lên!—thì một lá thư được chuyển tới tay tôi, mang lại một chứng cứ có lẽ còn gây ấn tượng sâu sắc hơn qua một tấm gương lịch sử đơn lẻ, so với mọi bằng chứng khái quát đã thu thập trong các trang sách Fors Clavigera.

167. "Trước đây tôi không bao giờ hiểu được ngài muốn nói gì về nạn cho vay lấy lãi, và về việc lấy tiền lời là sai trái. Hồi ấy tôi có nói, thực lòng, rằng tôi 'tin ngài,' ý là tôi biết trong những vấn đề như vậy ngài không hề 'phỏng đoán'—và rằng có vô vàn điều nằm trong tầm nhìn của ngài mà chẳng hề có chỗ trong tầm mắt tôi.

"Nhưng vì không hiểu nên tôi chỉ biết dõi theo và suy ngẫm. Dần dần tôi bắt đầu vỡ lẽ đôi chút—như khi đọc những thực trạng thời sự về Ấn Độ—về hầu như mọi quốc gia, và về nền thương mại của chính chúng ta, v.v. Sau đó (một trong vài sự việc có thể quan sát cận cảnh hơn), giữa những người họ hàng bên ngoại tôi ở phương Bắc, tôi đã chứng kiến hai cuộc đời bị hủy hoại. Họ bắt đầu cuộc sống hôn nhân cùng nhau, với những triển vọng tốt đẹp và sản nghiệp đủ đầy, trong một tổ ấm nhỏ xinh xắn giữa những ngọn đồi, vượt thoát khỏi làn khói bụi của Rochdale. Chẳng bao lâu cảnh ấy trở nên quá chật chội. 'Làm ăn phát đạt,' thêm nhiều xưởng máy, liên tục chuyển sang những dinh cơ lộng lẫy hơn, lối sống xa hoa, khoe khoang, hoang phí, cứ thế tăng dần năm này qua năm khác, tất cả, như giờ đây lộ rõ, đều nhờ vào việc cho vay lấy lãi—tức nguồn vốn đi vay mượn. Người vợ mới đây đã nhắm mắt xuôi tay về nơi an nghỉ, và bạn bè bà lấy làm mừng rỗi. Người chồng, đối mặt với sự sụp đổ đe dọa cơ nghiệp, đang sống trong một nấm mồ tồi tệ hơn, một nấm mồ sống của những thói hư tật xấu."

"Đó là một vài kẽ hở mà qua đó ánh sáng đã rọi vào những lời của ngài, mang lại cho chúng một ý nghĩa mới, khiến tôi tự hỏi sao thoạt đầu mình có thể không nhận ra. Một khi đã bừng tỉnh trước điều đó, tôi nhận ra tội ác ở khắp mọi bề, và thấy chúng ta đang bị nó bủa vây ra sao; và dẫu vẫn còn băn khoăn ở đôi ba điểm, tôi đã hết sức thấu suốt về mặt nguyên tắc—rằng cho vay lấy lãi là một điều độc hại chết người."

Phải; và bao giờ cũng độc hại chết người bằng những hình thức hủy diệt đê tiện nhất đối với cả linh hồn lẫn thể xác.

168. Thật kỳ lạ thay, thưa Đức cha, dẫu suốt bảy tập sách Fors Clavigera, tôi chưa từng hạ bút viết một câu nào mà không gọt giũa nghiêm cẩn trước đó thành những lời lẽ có thể biện minh trọn vẹn cả về nghĩa đen lẫn phạm vi rộng lớn nhất trước mọi cuộc tranh cãi, thì có lẽ ngài chẳng thể tìm thấy trong toàn bộ cuốn sách, nếu Đức cha cất công đọc nó vì mục đích ấy, một nhận định nào có thể chứng minh một cách xác thực đến trần trụi và kinh hoàng như câu nói mà ngài tình cờ chọn ra để công kích. Bởi lẽ, trước hết, trong số mọi tai ương mà sự giáng phạt dường như tàn nhẫn của chúng đã làm tê liệt đức tin chao đảo của thế giới Kitô giáo thời Trung Cổ, thì "ung nhọt vỡ ra thành mụn ghẻ lở loét" trong các đại dịch hạch đen ở Florence và London chính là sứ giả chí mạng nhất của lũ quỷ dữ: và thứ hai, kết quả bao quát từ các công cuộc truyền giáo của những thành phố Madrid, Paris và London, nhằm cứu rỗi các bộ tộc hoang dã nơi Tân Thế Giới kể từ phát kiến đầy tự hào về vùng đất ấy, có thể đúc kết lại trong bản án lạnh lùng—Cái chết, bởi ma men và bệnh đậu mùa.

Ảnh hưởng tốt lành của các đại doanh nghiệp thương mại thời gian gần đây trong việc truyền bá ân điển và phước lành thiêng liêng ấy (chưa kể đến những căn bệnh gớm ghiếc và nhục nhã hơn), có thể được nghiên cứu sáng rõ nhất qua lịch sử của hai Công ty lớn của Pháp và Anh, những kẻ độc quyền khoác lên thân xác trần truồng của Cựu Thế Giới những tấm áo lông thú lấy từ Tân Thế Giới.

Đặc quyền của Công ty Anh quốc, nhận được từ Hoàng gia năm 1670, nói theo ngôn từ của Chủ nghĩa Tự do hiện đại—là "rộng rãi đến kinh ngạc," bao gồm không chỉ quyền độc quyền thương mại, mà còn trọn vẹn quyền sở hữu lãnh thổ vĩnh viễn đối với những vùng đất bao la thuộc lưu vực Vịnh Hudson. Công ty lập tức dựng lên vài pháo đài dọc bờ biển nội hải rộng lớn mà từ đó công ty mang tên, và mở ra một cuộc buôn bán vô cùng béo bở với người da đỏ, đến mức chưa bao giờ ngừng chia những món cổ tức kếch xù cho các cổ đông may mắn, mãi cho tới gần cuối thế kỷ trước.

Cho tới thời điểm ấy, ngoại trừ chuyến hải trình thám hiểm do Herne thực hiện (1770-1771) dưới sự bảo trợ của công ty tới cửa sông Coppermine, họ hầu như chẳng làm được gì mấy nhằm thúc đẩy việc khám phá địa lý trên vùng lãnh thổ bao la của mình.

169. Trong khi đó, những tay buôn lông thú người Canada (gốc Pháp) đã trở nên đáng ghét đối với người da đỏ đến nỗi những thổ dân man dại này đã lập mưu nhằm tận diệt họ. May mắn thay cho người da trắng, bệnh đậu mùa bùng phát vào khoảng thời gian này giữa những người da đỏ, quét sạch họ hệt như ngọn lửa thiêu rụi đám cỏ khô trên đồng thảo nguyên. Những xác chết không người chôn cất bị lũ chó sói và chó hoang xé xác, còn những kẻ sống sót thì quá đỗi yếu ớt và suy sụp tinh thần nên chẳng thể tiến hành bất kỳ hành động nào chống lại những kẻ xâm lăng ngoại quốc. Giờ đây, các thương nhân buôn lông thú Canada cũng nhận thấy sự cần thiết phải hiệp lực vì lợi ích chung, thay vì tự hủy hoại lẫn nhau bởi sự cạnh tranh điên rồ; và hệ quả là vào năm 1783, họ thành lập một công ty mang tên Công ty Tây Bắc của Canada, cai quản toàn bộ lục địa từ các hồ Canada đến dãy Rocky Mountains, và vào năm 1806 thậm chí còn vượt qua rào giậu ấy để thiết lập các tiền đồn trên các nhánh sông phía bắc của sông Columbia. Về phía bắc, công ty cũng mở rộng quy mô hoạt động, ngày càng lấn lấn sâu vào các đặc quyền của Công ty Vịnh Hudson; khiến công ty này, bừng tỉnh sau cơn mê, nay cũng đẩy các tiền đồn ngày càng sâu hơn vào nội địa, và vào năm 1812 đã lập một thuộc địa trên sông Red River ở phía nam hồ Winnipeg, hệt như cắm một cái gai nhọn vào mạng sườn đối thủ. Nhưng một thế lực như Công ty Tây Bắc, vốn có không dưới 50 đại lý, 70 thông ngôn và 1.120 phu chèo thuyền [voyageurs] ăn lương, mà các nhà quản lý trưởng thường xuất hiện tại các cuộc họp thường niên ở Fort William bên bờ hồ Superior với tất cả sự xa hoa và kiêu hãnh của những lãnh chúa phong kiến, đâu chịu nhượng bộ sự lấn lướt này; và thế là, sau muôn vàn tranh chấp, một cuộc chiến tranh thực sự đã bùng nổ giữa hai phe, kéo dài suốt hai năm và dẫn tới việc trục xuất các di dân vùng Red River cùng vụ sát hại Thống đốc Semple của họ. Sự kiện này diễn ra vào năm 1816, và chỉ là một hồi trong những mối huyết thù tiếp tục ngự trị giữa hai Công ty đối địch cho tới tận năm 1821.

170. Mối bất hòa giữa những kẻ buôn bán lông thú đã gây ra những hậu quả vô cùng thảm khốc cho người da đỏ; bởi cả hai Công ty, nhằm gia tăng số lượng tay chân, đã phân phát rượu mạnh vô tội vạ—một cám dỗ mà chẳng thổ dân da đỏ nào cưỡng lại nổi. Toàn bộ các điểm tụ hội ở Saskatchewan và Athabasca biến thành một bãi chiến trường của sự trác táng và chém giết. Vốn đã bị suy giảm dân số nghiêm trọng vì bệnh đậu mùa, nay người da đỏ lại trở thành nạn nhân của ma men và mối chia rẽ, đến mức đáng sợ rằng nếu cuộc chiến cùng sự suy đồi do nó gây ra cứ tiếp diễn, những bộ tộc trọng yếu nhất sẽ sớm bị quét sạch hoàn toàn.

Sau cùng, sự khôn ngoan đã chiến thắng dục vọng, và hai kẻ cựu thù đã đi đến một quyết định mà giá như được đưa ra ngay từ đầu thì đã cứu vãn cho cả hai biết bao nhiêu của cải cùng vô số tội ác. Thay vì tiếp tục vung rìu chiến tomahawk, giờ đây họ cùng hút tẩu thuốc hòa bình calumet, và sáp nhập vào năm 1821 dưới cái tên "Công ty Vịnh Hudson", nép mình dưới đôi cánh của Bản Đặc quyền Hoàng gia.

Chính phủ Anh, như một món của hồi môn ban cho cặp vợ chồng khánh kiệt, đã trao cho họ giấy phép độc quyền thương mại trên toàn bộ dải lãnh thổ mang tên "Các vùng lãnh thổ Vịnh Hudson và Tây Bắc", trải dài từ Labrador tới Thái Bình Dương, và từ Red River tới Bắc Băng Dương.

171. Thưa Đức cha, đó chính là những chiến tích hiển hách của Phúc âm tân thời về Cho vay lấy lãi, Cạnh tranh và Doanh nghiệp Tư nhân, trong một minh chứng rành rành về hành động của chúng, được lựa chọn mà tôi hy vọng là đủ mực ngay thẳng, bởi "Lịch sử," như Giáo sư Hind khẳng định, "chưa từng cung cấp một ví dụ nào khác về một hiệp hội của các cá nhân tư nhân lại tạo ra ảnh hưởng quyền lực to lớn đến thế trên một diện tích rộng lớn dường ấy của bề mặt trái đất, đồng thời quản lý công việc của mình với sự khéo léo tột bậc cùng lòng tận tụy kiên định đến thế đối với các mục tiêu ban đầu khi họ thành lập."

Mục tiêu ban đầu ấy, dĩ nhiên, là để mảnh đất Châu Mỹ trần trụi nghèo nàn kia, vốn dĩ còn có hai manh áo, có thể được những thương nhân Cơ Đốc này xui khiến đem trao cho kẻ chẳng có manh áo nào?

Tương tự như thế, liệu có bất kỳ gia chủ Cơ Đốc nào, người sở hữu hai ngôi nhà hoặc may chăng là hai khu trang viên, lại từng được xui khiến để trao bớt cho kẻ chẳng có lấy một mái nhà? Tính khí cùng phép lịch thiệp của tôi khó lòng cho phép tôi, thưa Đức cha, hồi đáp trước khẳng định của ngài về tính "không thể tránh khỏi" của việc: trong khi một nửa diện tích Đảo quốc Anh bị biến thành những bãi săn bắn phục vụ cho thú tiêu khiển còn man dại hơn người da đỏ, thì dân nghèo nơi các đô thị của chúng ta lại bị dồn ép vào những đống hỗn tạp loạn luân; hay vào những hang cùng ngõ hẻm vốn chỉ là những nấm mồ bất an, biến sự trắng trẻo của mồ mả Do Thái thành bóng đêm đen đúa của mồ mả Cơ Đốc giáo, nơi đáy lòng kẻ giàu cùng mái ấm người nghèo đều giống như những nấm mồ không lộ dấu tích;—chỉ có tiếng rên xiết của họ, tiếng than thốt lên rằng "vẫn chưa đủ," là cứ mỗi giờ lại vang lên trầm thống hơn dưới chân chúng ta; thậm chí toàn cõi đất, chứ chẳng riêng gì các đô thị, đều thốt lên tiếng thét hãi hùng ấy; những đồng bằng màu mỡ của nó đã hóa thành những hố bùn lầy, và những cửa sông êm đềm biến thành những vịnh biển của tử thần; đối với chúng ta, Ngọn núi của Chúa nay chỉ còn là Đồi Sọ Golgotha, và thanh âm của bài ca mới trước Ngai tòa đã bị dìm nghỉm trong tiếng nấc hấp hối vang rền của muôn dân: "Hỡi Đấng Christ; chiến thắng của Ngài ở đâu?"

Đó chính là những kỳ công hiển hách của ngươi, hỡi Ma-môn cội nguồn của Điều Lành,—và đây mới là cuộc tranh biện đích thực, thưa Đức Giám mục Manchester, giữa hai Thiên sứ của Giáo hội ngài,—xem "Cõi mộng" của các linh hồn thuộc về hiện tại hay mai sau,—là ánh lửa chập chờn nơi hang đá lúc này, hay ánh dương quang Thiên đàng mai hậu.

172. Thưa Đức cha, tôi biết đón nhận, hay hồi đáp thế nào trước sự nhượng bộ hẹp hòi trong câu kết của ngài? Thần Chân Lý từng được hà hơi ngay từ đỉnh Acropolis thành Athens, và Luật Công Lý từng gầm vang sấm sét ngay từ đỉnh Sinai của xứ Crete; song đối với chúng ta, Đấng từng phán: "Ta là Lẽ Thật," cũng đã phán: "Ta là Đường Đi, và Sự Sống;" và đối với chúng ta, Đấng luận bàn về Sự Công Chính cũng đã luận bàn về Sự Tiết Độ và Sự Phán Xét mai sau. Lẽ nào đây là thứ sữa thuần khiết của Đạo, thứ tước đoạt niềm hy vọng nơi Thân vị của Đấng Christ, tước đoạt nỗi kính sợ trước lời ủy thác của Sứ đồ Ngài, và ngăn cấm chủ nghĩa anh hùng nước Anh hướng về viễn tượng đầy hiểm nguy của Sự Bất Tử? Cầu xin Đức Chúa Trời ở cùng Đức cha, và nâng tầm sự giáo huấn của ngài đạt tới phẩm tính của Lòng Thương Xót, thứ ân điển như giọt mưa sa tự Trời cao—chứ chẳng phải gượng ép chảy qua những đường dẫn từ một bể chứa ủ dột—để làm mềm lòng dân chúng của ngài, đón nhận Điều Răn Mới: hãy Yêu thương lẫn nhau. Có như vậy, quanh ngôi giáo đường của thành phố ngài, luật lệ của thương nhân mới công minh, và quả cân của họ mới chuẩn xác; bàn của kẻ đổi tiền mới không bị lật nhào, và ghế của kẻ cho vay lấy lãi mới không bị đập tan.

Và nguyện xin Sự Bình An cùng Lòng Thương Xót giáng trên hết thảy những ai bước đi theo quy tắc này, và trên dân Israel của Đức Chúa Trời.

173. Với bức thư trên đây, chắc chắn phải khép lại—trong lúc này, nếu không muốn nói là vĩnh viễn—những dòng ghi chú của riêng tôi về một chủ đề mà sức lực tôi chẳng còn kham nổi sức ép cùng nỗi xót xa; song có thể sau này tôi sẽ thu thập lại, thành một hình thức cô đọng hơn, vô số những dẫn chiếu xác đáng vốn đã nằm rải rác khắp các trang Fors Clavigera: và họa may sẽ tái bản cho Hội Thánh George bản tóm lược tuyệt hảo về các thẩm quyền giáo hội lẫn thế tục của Anh quốc về chủ đề này, do John Blaxton, nhà thuyết giáo Lời Chúa tại Osmington xứ Dorsetshire thu thập, được John Norton in dưới nhan đề "Kẻ cho vay lấy lãi nước Anh," và được Francis Bowman phát hành tại Oxford năm 1631. Một tài liệu thậm chí còn quý giá hơn nữa ghi lại cuộc đấu tranh dữ dội của thói cho vay lấy lãi để giành giật sự sống giữa các tín hữu Cơ Đốc, cùng sự kháng cự đối với nó của thành Venice và chàng "Anthony" của nàng, sẽ được tìm thấy trong tập đối thoại "della Usura" của Messer Speron Sperone (Aldus, tại Vinegia, MDXIII.), nối tiếp bởi cuộc đối thoại "del Cathaio" giữa "Portia, người trinh nữ cô độc, niềm khát khao và lương thực, sự sống và cái chết của bất kỳ ai quen biết nàng," cùng người tình Moresini, vốn là ngọn nguồn của tất cả những gì kiều diễm nhất trong vở Người lái buôn thành Venice. Những độc giả muốn tìm kiếm sự chỉ dẫn hiện đại và mang tính khoa học hơn có thể tham khảo bản toát yếu tài tình về sự đắc thắng của thói cho vay lấy lãi, do Tiến sĩ Andrew Dickson White, Hiệu trưởng Đại học Cornell biên soạn ("The Warfare of Science," H. S. King & Co., 1877), trong đó thắng lợi của nguyên lý khoa học hiện đại vĩ đại rằng hai với hai là năm, được truy nguyên đầy hoan hỷ tới sự lật đổ sau cùng đối với Thánh Chrysostom, Thánh Jerome, Thánh Bernard, Thánh Thomas Aquinas, Luther, và Bossuet, nhờ "sự thiết lập của gia tộc Torlonia tại Rome." Người ta khó lòng tìm thấy một tập hợp bằng chứng đanh thép đè bẹp đối phương nào tốt hơn tập tài liệu này do chính một kẻ nghịch lập nên; một tiếng nói khác từ nước Mỹ, bớt phần cáu kỉnh và khoa trương nhưng tha thiết hơn, cuốn "Usury the Giant Sin of the Age" của Edward Palmer (Perth Amboy, 1865), cũng nên được đọc cùng với nó. Trong lúc này, thực chất lời giảng dạy của Giáo hội Anh quốc thuở trước, trong bài thuyết giáo vĩ đại chống lại thói cho vay lấy lãi của Giám mục Jewell, có lẽ sẽ không vô ích nếu chiếm thêm một trang của tờ Contemporary Review:—

174. "Cho vay lấy lãi là một kiểu cho vay tiền bạc, hoặc ngô lúa, dầu ăn, rượu nho, hay bất kỳ thứ gì khác, mà theo đó, dựa trên giao ước và mặc cả, ta nhận lại toàn bộ số gốc đã trao, kèm theo một khoản dôi ra, cho việc sử dụng và chiếm dụng món đồ ấy; ví như ta cho vay 100 bảng, và giao ước để nhận lại 105 bảng, hay bất kỳ số tiền nào khác lớn hơn số ta đã cho vay: đó chính là điều chúng ta gọi là cho vay lấy lãi: một kiểu giao dịch mà chưa từng có người lương thiện hay người đạo đức nào sử dụng. Một kiểu giao dịch mà muôn người từng biết kính sợ sự phán xét của Đức Chúa Trời xưa nay luôn ghê tởm và lên án. Đó là mối lợi nhơ bẩn, là công việc của bóng tối, là một quái thai của tự nhiên: sự sụp đổ của các vương quốc hùng cường, sự diệt vong của các Quốc gia phồn thịnh, sự suy tàn của các thành thị giàu có, tai ương của thế gian, và nỗi khốn cùng của nhân dân: đó là trộm cắp, là sát hại anh em mình, là sự rủa sả của Đức Chúa Trời, và sự nguyền rủa của muôn dân. Đó chính là Cho vay lấy lãi. Cứ nhìn những dấu hiệu và vết tích này ắt các ngươi sẽ nhận ra nó. Bởi bất cứ nơi nào nó ngự trị, hết thảy những tai họa ấy đều ập tới.

"Nạn cho vay lấy lãi bắt nguồn từ đâu? Rất dễ thấy. Từ chính nơi phát sinh trộm cắp, sát nhân, gian dâm, các dịch bệnh cùng sự hủy diệt giống nòi. Tất cả những điều này đều là công việc của ma quỷ, và công việc của xác thịt. Đấng Christ phán cùng những kẻ Pharisee rằng, Các ngươi ra từ cha mình là ma quỷ, và các ngươi muốn làm theo dục vọng của cha các ngươi. Ta cũng có thể nói thật lòng với kẻ cho vay lấy lãi y như vậy, Ngươi ra từ cha ngươi là ma quỷ, và ngươi muốn làm theo dục vọng của cha ngươi, và vì thế ngươi hoan hỷ trong các công việc của nó. Ma quỷ đã nhập vào lòng Judas, và gieo vào hắn lòng tham lam, tính hám lợi này, khiến hắn bằng lòng bán đứng Thầy mình. Trái tim của Judas là cửa tiệm, còn ma quỷ là viên cai thợ làm việc trong đó. Kẻ nào nôn nóng làm giàu ắt sa vào chước cám dỗ và bẫy rập, cùng muôn vàn dục vọng ngu muội và độc hại, dìm đắm con người trong sự hư mất và diệt vong. Vì lòng tham tiền bạc là cội rễ của mọi điều ác. Và Thánh John phán rằng, Kẻ nào phạm tội là thuộc về Ma quỷ, 1 Giăng 3:8. Như vậy ta thấy rõ ràng ma quỷ chính là kẻ gieo mầm, và là cha đẻ của thói cho vay lấy lãi.

"Hoa quả của thói cho vay lấy lãi là chi? Thưa rằng: 1. Nó tháo rời nút thắt và tình bằng hữu của nhân loại. 2. Nó làm chai đá lòng dạ con người. 3. Nó biến con người thành tàn nhẫn phi nhân tính, cướp đi lòng bác ái cùng tình thương yêu dành cho những bạn hữu chí thân nhất. 4. Nó sinh ra cảnh khốn cùng và chọc giận cơn thịnh nộ của Đức Chúa Trời từ trời cao giáng xuống. 5. Nó gặm mòn kẻ giàu, nó nuốt chửng người nghèo, nó gây ra phá sản và hủy hoại biết bao chủ gia đình. 6. Những kẻ thuê mướn bần cùng bị bức bách phải trốn chui trốn lủi, vợ con họ bị bỏ rơi bơ vơ, con cái họ tuyệt vọng và bị đẩy vào cảnh ngửa tay ăn mày miếng bánh, tất cả chỉ vì lối hành xử vô thương bất nhân của kẻ cho vay lấy lãi tham tàn.

175. "Kẻ cho vay lấy lãi luôn thầm mong mọi người khác đều lâm vào cảnh túng thiếu đặng phải tìm đến gõ cửa vay mượn hắn; mong cho thiên hạ bại vong, để riêng hắn được hưởng mối lợi. Vì thế các bậc tiền bối của chúng ta xưa kia vô cùng ghê tởm cái nghề này, xem kẻ cho vay lấy lãi là kẻ không xứng đáng được sống chung trong cộng đồng những người Cơ Đốc. Họ chẳng cho phép kẻ cho vay lấy lãi được làm chứng trước Pháp đình. Họ chẳng để hắn lập Chúc thư đặng đem tài sản phân phát theo di nguyện. Khi một kẻ cho vay lấy lãi chết đi, họ chẳng cho phép chôn cất hắn nơi nghĩa trang dành riêng cho các tín hữu Cơ Đốc. Họ ghê tởm nhường ấy cái thói tước đoạt và lừa dối anh em mình một cách tàn nhẫn.

"Nhưng việc chi ta phải nói về các Giáo phụ thời cổ đại? Chưa từng có tôn giáo nào, môn phái nào, đẳng cấp nào, chức vị hay nghề nghiệp nào của con người mà lại không ghét bỏ nó. Giới triết gia, người Hy Lạp, người La Mã, các luật gia, các nhà thần học, tín đồ Công giáo, những kẻ dị giáo; mọi ngôn ngữ và mọi quốc gia xưa nay đều coi kẻ cho vay lấy lãi nguy hiểm chẳng kém gì phường trộm đạo. Chính lẽ tự nhiên cũng chứng minh điều đó. Nếu sỏi đá biết cất tiếng, chúng cũng sẽ đồng thanh nói vậy. Song có kẻ lại bảo không phải mọi hình thức cho vay lấy lãi đều bị ngăn cấm. Có thể có những trường hợp việc lấy lãi là hợp tình hợp lý và công bằng, và về điểm này họ nói đủ thứ điều mà trí xảo có thể nghĩ ra hòng tô vẽ cho một ngẫu tượng nhơ nhớp xấu xa, và che đậy cho bản thân giữa sự gian ác rành rành hiển hiện. Bất kể Đức Chúa Trời phán dạy điều chi, họ vẫn bảo thứ cho vay lấy lãi này hay thứ kia, được làm theo cách này hay cách nọ, đâu có bị cấm đoán. Nó làm lợi cho Xã hội, nó cứu giúp muôn người, bằng không người nghèo ắt phải chết rũ, chẳng ai chịu cho họ mượn. Cũng bằng thứ lý lẽ ngụy biện ấy, có những kẻ đứng ra bênh vực cho trộm cắp và giết người; họ bảo, hẳn phải có vài trường hợp việc sát hại hay trộm cắp là hợp pháp; bởi Đức Chúa Trời từng truyền cho người Do Thái tước đoạt của cải người Ai Cập, và bảo Abraham hiến tế chính con trai mình là Isaac. Trong những trường hợp ấy, sự cướp bóc và việc giết con là hợp pháp. Họ nói thế đấy. Cũng bằng thứ lý lẽ tương tự, một vài đồng bào của chúng ta ra sức nuôi tì thiếp, kỹ nữ, cùng các nhà thổ, và đứng lên bảo vệ những lầu xanh công khai. Họ bảo (rằng) chúng đem lại lợi ích cho xứ sở, chúng giữ đàn ông tránh khỏi những mối phiền toái nguy hiểm hơn; dẹp bỏ chúng đi thì sự thể chỉ càng tệ hại. Dẫu Đức Chúa Trời phán rằng, trong vòng con gái Israel sẽ chẳng có đứa nào làm điếm, và trong vòng con trai Israel cũng chẳng có kẻ nào làm điếm đực: thế nhưng những kẻ này vẫn nói không phải mọi thói tà dâm đều bị cấm đoán. Rằng trong những trường hợp này trường hợp nọ, việc chấp nhận nó chẳng có gì là sai trái cả."

"Như Samuel từng phán cùng Saul, ta cũng có thể phán cùng kẻ cho vay lấy lãi, Ngươi đã bày đặt ra đủ mọi trường hợp cùng các cớ ngụy trang để che giấu nỗi hổ thẹn của mình, nhưng Đức Chúa Trời nào có bận tâm tới những trường hợp của ngươi? Ngài nào có màng tới những lý lẽ của ngươi? Đức Giê-hô-va ắt đẹp lòng hơn nếu khi nghe thấy tiếng Ngài, ngươi biết đường vâng phục. Bởi mưu chước của ngươi là chi trước lời răn dạy và luật lệ của Đức Chúa Trời? Thật là một sự ngông cuồng táo tợn biết bao khi một phàm nhân phải chết lại dám hạch sách các điều răn của Đức Chúa Trời hằng sống? Và dám đem sự thông tuệ thiên thượng của Ngài đặt lên bàn cân với thói ngu xuẩn của loài người? Khi Đức Chúa Trời phán rằng, Ngươi chớ lấy lãi, thì ngươi là tạo vật nào của Đức Chúa Trời mà dám thu tiền lãi? Khi Đức Chúa Trời phán đó là điều bất hợp pháp, thì ngươi là ai, hỡi con người sâu bọ kia, mà dám bảo rằng nó hợp pháp? Đây chính là dấu hiệu của một tâm can tuyệt vọng trụy lạc. Lời Thánh Paul phán quả đã ứng nghiệm nơi ngươi, rằng lòng ham tiền bạc là cội rễ của mọi điều ác. Ngươi đã đắm mình phụng sự Ma-môn gian ác đến nỗi chẳng còn màng chi tới việc thực thi ý muốn của Đức Chúa Trời."

Nền thần học của Nước Anh Cổ xưa đến đây là hết. Xin mượn đạo luật trầm tĩnh, được thốt lên bốn trăm năm trước Công nguyên, để khép lại trang viết này: α μἡ κατἑθον, μἡ ανἑλη—vật gì ngươi không đặt xuống, chớ có cầm lên.