100. Xuyên suốt những trang viết này, tôi mặc định rằng ai nấy đều hiểu Tiểu thuyết là gì; cũng như ông Mill, trong cuốn Kinh tế Chính trị học của mình, đã mặc định rằng ai nấy đều hiểu của cải là gì vậy. Giả định ấy thật tiện lợi cho ông Mill, và ông cứ khăng khăng bám lấy nó. Nhưng riêng phần mình, tôi vốn chẳng quen bàn luận dông dài—ngay cả đến độ như trường hợp này—mà lại không đoan chắc rằng độc giả hiểu thấu điều mình đang nói; và quả thực đã đến lúc chúng ta phải đồng thuận với nhau về khái niệm sơ khởi: Tiểu thuyết là gì.

Đó là một tạo vật giả định, hư cấu, nhân tạo, siêu nhiên, được nặn óc dựng thành. Trước hết, nó buộc phải hội tụ đủ những điều ấy. Hiện thân tuyệt hảo nhất của nó lại mang tính tạo hình thực tiễn hơn cả—một chiếc bình gốm Hy Lạp. Một vật thể có hai mặt để chiêm ngưỡng, hai quai để cầm nắm, một đáy để đứng vững, và một miệng để rót ra; bất kỳ tác phẩm hư cấu chân chính nào cũng vậy, dù cho nó còn mang thêm những phẩm tính gì đi nữa. Nó phải được bố cục nghiêm cẩn, chuốt dáng mượt mà, cân bằng đối xứng, cầm nắm vừa tay, và có vành miệng mềm mại để rót dầu cùng rượu. Sau cùng, nó được điểm xuyết thanh nhã bằng những hình tượng vĩnh cửu—

Chàng sẽ mãi yêu thương, và nàng muôn thuở kiều diễm.

101. Một tác phẩm bằng đất sét dưới bàn tay người thợ gốm, được nhào nặn theo ý muốn tốt lành của người thợ ấy, hẳn phải khác xa một "bản đúc khuôn". Đúc từ đời sống có lẽ cũng rất thú vị; với một số người, đúc từ cái chết có khi còn thú vị hơn;—song phần lớn tiểu thuyết hiện đại lại giống như những mẫu vật lấy từ Lyme Regis, chỉ là những dấu vết xương xẩu in hằn trong bùn lầy.

"Bố cục nghiêm cẩn"—tôi xin nhấn mạnh lại từng điều kiện một—nó phải vững vàng như mê cung Memphis hay pháo đài của người Norman thuở nào. Một sự phức tạp đầy những bất ngờ tinh tế; một lối đi kín đáo ẩn giấu những dụng ý chuẩn xác, không một phiến đá nào thừa thãi, chẳng một câu chữ hay tình tiết nào bị bỏ hoang.

"Chuốt dáng mượt mà"—vòng quay của Số phận xoay vần cùng nó trong sự êm ru thoăn thoắt; tựa như cõi thế, câu chuyện của nó bừng lên như rạng đông, khép lại tựa hoàng hôn, và mỗi giờ khắc đều tỏa rạng thứ ánh sáng dịu ngọt riêng mình.

"Cân bằng đối xứng"—hai mặt thiện ác phân minh rạch ròi. Các nhân vật vận động theo quy luật uy nghiêm của ánh sáng và bóng tối.

"Cầm nắm vừa tay"—sao cho khi nâng niu cẩn trọng, ta có thể dễ dàng ôm trọn lấy nó cùng mọi điều nó chứa đựng; một vật báu trao vào tay để từ nay gắn bó nâng niu. Đó phải là thứ có thể thấu cảm, chứ không phải một khối đồ sộ đến mức cả hai tay chẳng thể ôm xuể; phải vững vàng trong tay, chứ không phải một đống sỏi lộn xộn mà ta chỉ nhặt được từng viên một.

"Vành miệng mềm mại"—ngập tràn ân tình và niềm an ủi: câu thơ của Keats quả thực là thông điệp bất diệt của nó—"Chàng sẽ mãi yêu thương, và nàng muôn thuở kiều diễm." Mọi tác phẩm hư cấu tuyệt mỹ đều thuộc về Đức Mẹ, dù là Nữ thần đồng trinh thành Athens hay xứ Judea—vẫn luôn mang tinh thần Pan-Athenaic.

Và mọi tác phẩm hư cấu nhơ bẩn đều là tội khi quân đối với Đức Mẹ và thiên chức phụ nữ. Bởi lẽ sáng tạo vĩ đại nhất của mỗi kiếp người chính là nhào nặn nên Tình yêu của đời mình, với sự cẩn trọng, trí tưởng tượng, lòng kiên trì và vẻ toàn bích từ lúc bắt đầu cho đến khi kết thúc câu chuyện; đó là bức tượng hộ mệnh cho mỗi tâm hồn. Do đó, mọi sáng tạo nghệ thuật đích thực đều hướng tới cái đẹp, đây là quy luật giản đơn và thực tiễn về nó. Mọi điều ghê tởm đều hoặc là xuẩn ngốc, bệnh hoạn, hoặc là những cơn cuồng loạn viếng thăm, hay sự ô uế của dịch bệnh.

102. Lấy chiếc bình Hy Lạp thời kỳ đỉnh cao làm biểu tượng cho văn chương hư cấu thanh cao: còn về thứ ô trọc, bạn có thể tìm thấy trong đại sảnh của bảo tàng Louvre, nơi ngập tràn những món đồ kim hoàn xa xỉ của thế kỷ mười sáu, với vô vàn hình mẫu hoàn hảo: những gã Nhân dương khắc bằng đá ngoạn xà, quái vật Gorgon bện bằng vàng, các Nữ thần Phục thù với đôi mắt bằng hồng ngọc, lũ Scylla mang vảy ngọc trai; những kỳ công vô giá trị đến cùng cực, sự độc ác ngu xuẩn khôn cùng; khoái lạc thỏa thuê đến mức đần độn, dục vọng bị khích động tới phát điên, chẳng có đối tượng nào cho tư tưởng, thị giác hay trí tưởng tượng ngoài nỗi kinh hoàng, sự tàn phế, méo mó, đồi bại, nỗi đau đớn của chiến tranh, sự trơ trẽn của nỗi nhục nhã, và sự khốn cùng của Thần Chết.

Sự thật là việc chạm trổ hoặc uốn nắn một con rắn—hay thứ gì đó trông giống rắn—trên kim loại rất dễ dàng, và việc tạc móng guốc cùng sừng của nhân dương đòi hỏi quá ít tay nghề so với việc khắc họa bàn chân hay vầng trán con người; điều đó đã ảnh hưởng lớn đến việc chọn đề tài của những tay thợ rèn bất tài. Tương tự như vậy, sự tràn lan của những câu chuyện xấu xa hay xấu xí trong đại bộ phận nền văn học hiện đại không hẳn là dấu hiệu của thói dâm dật thời đại, mà đúng hơn là của sự ngu muội, dẫu rằng hai điều này tác động qua lại lẫn nhau; và làn khói từ vũng lầy lưu huỳnh cuối cùng lan tỏa khắp bầu không khí các đô thị của chúng ta, đến nỗi kẻ nào không bị nó làm cho tha hóa thì ít nhất cũng bị nó biến thành mụ mẫm.

103. Hôm qua, ngày cuối cùng của tháng Tám, tôi nhận được từ Hội Mỹ thuật một tập gồm hai mươi bức vẽ nguệch ngoạc đen trắng; lời tựa hùng hồn cho tôi hay tác giả của chúng là một "Michelangelo của ruộng đồng", và rằng những chàng mục đồng cùng các cô gái chăn cừu của ông có phẩm giá cùng vẻ uy nghi chẳng kém gì các nhà tiên tri và nữ phù thủy vùng Sistine.

Lướt qua loạt tác phẩm gây kinh ngạc này, tôi bắt gặp một bức đặc biệt tiêu biểu và lột tả sâu sắc cách vẽ tranh cũng như viết tiểu thuyết thời nay—mang tên "Kéo phân" hay cụ thể hơn là "Bác nông dân gánh phân về", vẽ cảnh lưng của một người đàn ông, hay ít nhất là lưng áo gi-lê, quần dài và chiếc mũ của ông ta dưới ánh sáng chan hòa, cùng một vệt ố nhỏ nơi đáng lẽ là khuôn mặt, với một nét cào nhỏ nơi sống mũi kéo dài thành một kẽ nứt của thanh gỗ phía hậu cảnh.

Xem xét cuốn sách kỹ hơn với hy vọng tìm ra chút lý do hợp lẽ cho việc xuất bản những tác phẩm này của Hội, tôi nhận thấy "Michelangelo của ruộng đồng" này quả thực có thiên bẩm không hề tầm thường, và câu chuyện đời đầy cay đắng của ông chứa đựng những bài học vô cùng kỳ thú về hoàn cảnh của Trí tưởng tượng và Nghệ thuật thời hiện đại.

104. Trước hết, tôi biết ông là một nông dân vùng Bretagne; con đỡ đầu của bà nội, được rửa tội trong niềm hy vọng tốt lành và mang tên Jean theo tên cha, cùng tên François theo Thánh xứ Assisi, vị thánh bảo trợ của mẹ đỡ đầu. Ông lớn lên dưới sự chăm sóc và dẫn dắt của bà cùng người bác, Linh mục Charles; sự đứng đắn, cần mẫn và nghiêm túc của những người giám hộ này chính là ảnh hưởng lớn nhất trong cuộc đời ông, khắc họa nên nét tính cách nổi bật của ông. Gia đình Millet sống một cuộc đời gần như gia trưởng trong sự mộc mạc và chăm chỉ không hề lay chuyển; và cậu bé lớn lên giữa bầu không khí lao động, chân thành và sùng đạo. Cậu được nuôi dưỡng bằng Kinh Thánh và cuốn đại thư của tự nhiên.... Mỗi sáng thức giấc, cậu nghe tiếng bò rống và chim hót; suốt ngày đùa vui giữa "cảnh sắc và âm thanh của đồng quê bao la; và chìm vào giấc ngủ với tiếng rì rầm của xa quay sợi bên tai cùng ký ức về buổi kinh chiều trong tim.... Cậu học tiếng Latin từ linh mục xứ đạo và bác Charles; sớm say mê Virgil, và khi mới bước vào tuổi thiếu niên đã theo cha ra đồng, rồi từ đó, như bổn phận của người con trai cả trong một gia đình đông đúc, nai lưng ghép cành, cày xới, gieo hạt, gặt hái, phát cỏ, xén lông cừu, trồng trọt và gánh vác mọi bổn phận của nhà nông. Trong lúc đó, cậu bắt đầu vẽ... sao chép mọi thứ nhìn thấy, tạo ra không chỉ những bức phác thảo mà cả các tác phẩm bố cục hoàn chỉnh; cho đến khi cha cậu quyết định cho cậu thôi làm nông để đi học vẽ."

105. Toàn bộ câu chuyện thời niên thiếu của chàng trai được tác giả phần mở đầu và bình luận thuật lại như thể kỳ vọng độc giả phổ thông sẽ thừa nhận lối giáo dục ấy mang lại nhiều ích lợi:—rằng sự giản đơn và mộ đạo là những trạng thái tinh thần lành mạnh; rằng các linh mục xứ và bác bề trên không phải là những kẻ phản trắc hay vùi dập sự ngây thơ của tuổi trẻ—rằng việc đọc Kinh Thánh mang lại nhiều điều bổ ích, và có điều gì đó an ủi vỗ về—nếu không muốn nói là hữu ích—trong âm vang lời nguyện cầu ban tối. Tôi cũng xin tiện thể nhận xét rằng, nền giáo dục của ông cho đến lúc ấy chính là điều mà suốt mười năm qua tôi đã mô tả là lý tưởng nhất cho bất kỳ ai muốn sống một cuộc đời lương thiện và Kitô giáo: (lời khuyên của tôi về việc nông dân nên học tiếng Latin, khoảng bốn năm năm trước, từng là đề tài giễu cợt trên các trang báo Judy và những kẻ tự xưng là bồi dưỡng trí tuệ công chúng tương tự). Thế nhưng, khi người cha quyết định cho con theo nghiệp vẽ, mà nghệ thuật ấy lại hoàn toàn xa lạ với Linh mục Charles cùng cha xứ địa phương (trong sự thiếu hiểu biết ấy, giá như vị Giáo hoàng bất khả ngộ hay biết, ngài và những người chăn dắt mộc mạc ngày nay đang chịu thiệt thòi tai hại ra sao trước thế giới so với những tu sĩ xưa kia vừa biết dùng màu sắc vừa biết dùng ngôn từ để soi sáng)—tâm hồn trẻ thơ mộc mạc ấy liền được gửi lên Paris để trau dồi và hoàn thiện năng khiếu nghệ thuật.

106. Tác giả mở đầu nhận xét: "Nơi trào lưu lãng mạn đang ở thời kỳ cực thịnh."

Hugo đã viết Nhà thờ Đức Bà Paris, Musset cho ra mắt Rolla và Những đêm; Balzac có Bông huệ trong thung; Gautier viết Hài kịch của cái chết; Georges Sand có Léone Léonie; cùng hàng chục cuốn tiểu thuyết hoang dại và hùng hồn khác; và dưới sự dẫn dắt tư tưởng của các tác giả lãng mạn này, bà chủ nhà trọ—người được ông gửi gắm vài đồng franc còm cõi để phát dần khi cần kíp—đã đem lòng si mê ông, rồi khi thấy ông không thể hoặc không muốn đáp lại sự ve vãn của mình, bà ta đã tịch thu toàn bộ số tiền gửi gắm, đẩy ông vào cảnh trắng tay không một xu dính túi. Lời tựa kể tiếp việc ông, do cảm thấy bản thân không dung hợp được với các hình thái của Chủ nghĩa Lãng mạn ấy, đã chuyển sang nghiên cứu về Vô tận và Michelangelo; cách ông học vẽ những hình thể Khỏa thân Hùng tráng; cách ông bắt chước hòa trộn phong cách của Rubens, Ribera, Mantegna và Correggio; cách ông vật lộn suốt đời trong cảnh bị ghẻ lạnh, cùng gia đình chịu đựng mọi nỗi thống khổ của bần hàn; nợ nần người bán thịt, người bán tạp hóa, triền miên đối mặt với nỗi âu lo từ trát đòi nợ và lệnh tịch biên tài sản; và khi bà nội rồi đến mẹ ông lần lượt qua đời, cả hai lần lâm chung ấy ông đều chẳng thể xoay xở nổi tiền tàu xe để đi từ Barbizon về Gruchy.

Do đó, tác phẩm mà Hội Mỹ thuật vừa giới thiệu tới công chúng—bất kể ưu điểm hay khuyết điểm ra sao—phải được coi là sự biểu đạt ảnh hưởng của cái Vô tận và Michelangelo lên một tâm hồn mộc mạc sẵn sàng đón nhận chúng. Ở một dịp khác, tôi có thể sẽ chỉ ra sự tương thích kỳ lạ của nghệ thuật khắc axit hiện đại đối với việc biểu đạt cái Vô tận, thông qua vô số nét cào trên bề mặt mà chẳng thể hiện một hình thù cụ thể nào; và minh họa cho sự uy nghiêm của Michelangelo bằng việc chuộng vẽ lưng và chân người hơn là khuôn mặt của họ.

107. Song tôi nhắc đến cuốn sách trong bài viết này, một phần là vì tâm trí tôi trĩu nặng nỗi buồn về nó và sợ rằng mai này chẳng còn dịp tỏ bày; nhưng phần lớn là vì tác giả phần mở đầu đã đúc kết các cây bút cộm cán của dòng Tiểu thuyết suy đồi chỉ trong một câu duy nhất; và tôi muốn độc giả hãy tự vấn xem tại sao, giữa muôn hình vạn trạng nét hoa mỹ mà nhóm thủ lĩnh văn đàn này đề xuất, lại chẳng có lấy một nét nào được chấp nhận hay đem lại ích lợi gì cho tâm hồn của một thanh niên được dưỡng dục trong thanh sạch và đức tin.

Nếu suy ngẫm, người đọc sẽ thấy rằng trường phái này tách biệt khỏi những người đôi khi được các tác giả gần đây gọi là "cổ điển" không phải ở mục tiêu lãng mạn hay bất kỳ mục tiêu lành mạnh nào khác; mà trước hết là bởi sự Bất tín, và sự vắng bóng hoàn toàn yếu tố tôn giáo đến mức cuối cùng chuyển hóa thành lòng thù hận giới tăng lữ vốn đã trở thành nét đặc trưng của Chủ nghĩa Cộng hòa; thứ đến là bởi vết nhơ uế và căn bệnh hủi của dục vọng thú tính được lý tưởng hóa như một quyền lực thống trị nhân loại, hoặc ít nhất cũng được dùng làm yếu tố lôi cuốn chính trong tiến trình dẫn dắt các câu chuyện. Chính bằng Tội lỗi của Thầy Anthony mà Georges Sand (người xuất sắc nhất trong số họ) đã phủ bóng đen lên toàn bộ diễn biến của một cuốn tiểu thuyết vốn nhằm ca ngợi lối sống giản dị—và qua sự yếu đuối của Consuelo, nữ văn sĩ ấy cho là lẽ tự nhiên khi dùng nó để làm nổi bật sự rực rỡ của một thiên tài âm nhạc kiệt xuất nhất.

Tôi không thể phán xét mức độ mục đích đạo đức, hay niềm xác tín, của bất kỳ tiểu thuyết gia nào khi cầm bút. Nhưng tôi có thể khẳng định chắc chắn rằng, dù mục đích của họ là gì, phương pháp của họ hoàn toàn sai lầm, và việc miêu tả các mầm bệnh của xã hội thành hình tượng chẳng bao giờ mang lại điều gì tốt đẹp cho xã hội cả.

108. Mọi nền văn học lành mạnh và bổ ích đều vạch ra ranh giới giản đơn giữa đúng và sai; mặc định rằng con người có thể có một tinh thần tráng kiện trong một thể xác tráng kiện, và không phí hoài thời giờ vào việc chẩn đoán những cơn sốt hay chứng khó tiêu ở cả hai phương diện; càng không dây dưa vào thứ sốt biểu hiện cho sự buông thả vô độ của bất kỳ dục vọng hay đam mê nào. Sự "nhạt nhẽo" mà nhiều độc giả hiện đại ắt thấy, và vài kẻ ngốc thời nay tự hào đem ra chê bai Scott, phần lớn nằm ở sự thanh khiết tuyệt đối của ông trước mọi yếu tố ghê tởm hay sự kích động của các dục vọng thấp hèn; thế nên những kẻ quen sống trong nếp nghĩ dâm dật của loài Nhân dương sẽ thấy ông nhạt nhẽo chẳng khác nào một bức tranh của Angelico. Sự khác biệt chuẩn xác và sắc bén giữa ông và tay tiểu thuyết gia đường tàu tầm thường là ở chỗ: trong toàn bộ phương pháp quan niệm của ông, chỉ có những nhân vật cao cả mới đáng để miêu tả; và nhân vật ấy trở nên hấp dẫn không phải bởi lỗi lầm của họ, mà bởi những gian truân và biến cố số phận mà họ trải qua; trong khi ở tiểu thuyết đường tàu, độc giả tầm thường lại thấy hứng thú với những nhân vật đê tiện nhất, bởi tác giả đã cẩn thận miêu tả tỉ mỉ những vết chàm, gai góc và mụn nhọt—những nét đê tiện tương đồng với chính bản tính của gã độc giả ấy. Cuốn Bên dòng Floss có lẽ là ví dụ điển hình nhất còn tồn tại về lối khảo cứu bệnh ngoài da này. Trong cuốn sách ấy chẳng có lấy một nhân vật nào có chút tầm quan trọng với bất kỳ ai trên cõi đời này ngoài bản thân họ, hay có phẩm chất nào đáng giá một dòng chữ in để miêu tả. Chẳng thiếu gì những cô gái trên đời, thông minh vừa phải, học hành dở dang và có những mối quan hệ gia đình bất hạnh, mà cuộc đời có ít nhất nhiều điều để kể và đáng thương chẳng kém gì Maggie. Tom là một gã cục cằn thô lỗ nhưng vẫn có mầm mống hướng thiện (và điều tương tự có thể nói về hầu hết mọi người Anh hiện đang vừa phì phèo thuốc lá vừa chen lấn mở đường qua cõi đời xấu xí mà chính những sai lầm của anh ta đã góp phần tạo nên); trong khi các nhân vật còn lại đơn thuần chỉ là rác rưởi quét ra từ một chuyến xe buýt ở Pentonville.

109. Và chúng ta rất cần phải phân biệt thứ văn chương rặt mùi Cockney thị thành này—thứ chỉ phát triển ở các vùng ngoại ô Luân Đôn và cung phụng cho nhu cầu của những dãy nhà gạch tăm tắp mọc lên như ung nhọt gặm nhấm quanh các thị trấn công nghiệp—với nền văn học thực sự lãng mạn của nước Pháp. Georges Sand thường vô luân; nhưng bà luôn luôn đẹp, và trong cuốn tiểu thuyết đặc trưng tôi đã kể tên, Tội lỗi của Thầy Anthony, năm nhân vật chính gồm Hầu tước kỵ sĩ già, người thợ mộc, ngài de Chateaubrun, Gilberte, và người tình nồng nàn khẳng khái, đều mang nét anh hùng và rạng ngời lý tưởng như Đại tá Mannering, Catherine Seyton và Roland Graeme của Scott; trong khi cảnh quan lại phong phú và chân thực với những cảm xúc tích tụ từ nhiều năm sống giữa những hẻm núi đá hoa cương vùng Normandie và bên bờ vịnh biển nước Ý. Nhưng ở trường phái Cockney của Anh, mà đỉnh điểm là George Eliot, các nhân vật lại được nhặt nhạnh từ phía sau quầy hàng và dưới đáy cống rãnh; còn khung cảnh thiên nhiên thì chẳng khác nào chuyến tàu dã ngoại đến Gravesend với tấm vé khứ hồi đi City-road.

110. Tuy nhiên, lý do thứ hai khiến người đọc thất học hoặc hấp thụ nền giáo dục lệch lạc thấy Scott nhạt nhẽo lại nằm sâu hơn nhiều; và việc mổ xẻ nó gắn liền với những câu hỏi vi tế nhất trong Nghệ thuật Tạo hình.

Sự pha trộn giữa vui tươi và u ám trong bố cục của bất kỳ cuốn tiểu thuyết hiện đại nào có tay nghề khá khẩm, có thể ví von một cách chuẩn xác với bộ trang phục chắp vá đính đầy kim sa của vai Hề Harlequin; một thứ trông cũng khá đẹp mắt nếu như thân hình ẩn dưới lớp áo ấy uyển chuyển và linh hoạt. Ít nhân vật trên sân khấu làm tôi thích thú hơn một chàng Hề Harlequin diễn khéo; ngoài ra, nếu chẳng có việc gì hay hơn để làm, tôi vẫn có thể đọc Georges Sand hay Alfred de Musset một cách mãn nguyện, miễn sao câu chuyện có một kết thúc êm đẹp.

Nhưng chúng ta không thể khoác lên nàng Cordelia hay Rosalind những mảnh vải chắp vá hình tam giác lấp lánh kim sa cốt chỉ để cái nhìn thoáng qua bớt phần tẻ nhạt; và lối kể chuyện của Scott tựa như chiếc áo choàng của nàng Zipporah trong nhà nguyện Sistine—chỉ viền vàng và xanh nơi mép áo, và đường thêu ấy ẩn chứa một huyền tích viết bằng những ký tự huyền bí.

Và niềm hứng thú cùng nỗi hân hoan mà ông muốn bạn đọc tìm thấy trong câu chuyện của mình là ở việc lần theo sợi chỉ vàng thỉnh thoảng lại tái hiện có chủ đích—và dõi theo giai điệu của ông khi nó vút lên hết lần này đến lần khác, xuyên suốt nhịp hành tiến kỷ luật và không nhấn nhá của một khúc fugue.

111. Bởi vậy, toàn bộ sức quyến rũ và ý nghĩa của câu chuyện Tu viện phụ thuộc vào mức độ đồng cảm khi ta đối chiếu lần xuất hiện đầu tiên và cuối cùng của một nhân vật, người mà có lẽ trong hai mươi độc giả chẳng mấy ai nhớ là có tên trong danh sách nhân vật—Stawarth Bolton.

Là kẻ không con, trong màn đầu của câu chuyện mở màn, ông ta đã bảo đảm an toàn cho góa phụ nhà Glendinning cùng hai đứa con nhỏ—khi ấy đứa con trai lớn đã cất lời thách thức: "Ta sẽ đánh nhau với ngươi đến chết một khi ta rút được thanh kiếm của cha ta." Đến gần như cảnh cuối cùng, đứa trẻ ấy nay đã thành một chàng trai trưởng thành, chỉ huy một toán lính cầm giáo phụng sự Nhiếp chính vương Murray, đang đứng trên đôi chân mình trong khoảnh khắc lắng dịu đầu tiên sau trận chiến tại Kennaquhair, bên cạnh thi thể của Julian Avenel và Christie, cùng nàng Catherine đang thoi thóp.

Glendinning trong chốc lát quên bẵng hoàn cảnh và phận sự của mình, và chỉ sực tỉnh khi nghe tiếng ngựa giậm vó cùng tiếng hô "Vì Thánh George và nước Anh!" mà binh lính Anh vẫn thường dùng. Số ít binh sĩ của chàng, vì phần lớn những người tản mác đang chờ Murray kéo đến, vẫn ngồi trên lưng ngựa, giương thẳng ngọn giáo, chưa nhận được mệnh lệnh đầu hàng hay kháng cự.

"Đội trưởng của chúng tôi đứng đằng kia," một người lính lên tiếng khi một toán quân Anh hùng hậu tiến lại gần, đó là đội tiên phong của đạo quân Foster.

"Đội trưởng của các ngươi ư! Kiếm vẫn tra trong bao, lại còn đứng dưới đất trước mặt kẻ thù thế kia? Hẳn là một gã lính mới toanh rồi," viên chỉ huy người Anh nói. "Này! Chàng trai trẻ, giấc mộng của ngươi đã tàn chưa, và giờ ngươi chịu trả lời ta xem ngươi sẽ đánh hay chạy?"

"Chẳng đằng nào cả," Halbert Glendinning điềm nhiên đáp.

"Thế thì vứt kiếm xuống mà hàng đi," người lính Anh bảo.

"Chỉ khi nào ta chẳng còn cách nào khác," Halbert đáp lại với thái độ và giọng điệu chừng mực y như trước.

"Ngươi tự chiến đấu cho bản thân, hỡi người bạn, hay ngươi phụng sự cho ai?" viên đội trưởng người Anh gặng hỏi.

"Cho Bá tước Murray cao quý."

"Thế thì ngươi đang phụng sự," người lính phương Nam nói, "tên quý tộc bội phản nhất còn thở trên đời—kẻ tráo trở với cả nước Anh lẫn Scotland."

"Ngươi nói láo," Glendinning bất chấp mọi hậu quả thốt lên.

"Hả! Vừa mới nãy còn nguội tanh mà giờ đã nóng máu thế ư? Ta nói láo hả? Ngươi có dám quyết đấu với ta vì lời lăng mạ đó không?"

"Một chọi một, một chọi hai, hay hai chọi năm, tùy các người," Halbert Glendinning nói; "chỉ cần cho ta một bãi đấu công bằng."

"Ngươi sẽ có được điều đó. Lùi lại, các anh em," người lính Anh quả cảm nói. "Nếu ta ngã xuống, hãy đối xử công bằng với chàng ta, và để chàng ta cùng người của mình tự do rời đi."

"Viên đội trưởng cao quý muôn năm!" binh lính hò reo, sốt ruột xem màn tỉ thí chẳng khác nào chờ xem đấu bò.

"Nhưng ông ấy sẽ chẳng sống thọ đâu," viên trung sĩ nói, "nếu một lão già sáu mươi tuổi như ông ấy cứ hở ra là đánh nhau, có lý do hay không có lý do, với bất kỳ ai ông ấy gặp, nhất là những chàng trai trẻ đáng tuổi con mình. Và kìa, quan trấn thủ cũng tới xem đấu kiếm rồi."

Quả thực, Ngài John Foster cùng một toán kỵ binh đông đảo vừa trờ tới, đúng lúc viên đội trưởng của ông ta—do tuổi tác nên không thể địch nổi một thanh niên cường tráng và nhanh nhẹn như Glendinning—đã bị đánh rơi mất thanh kiếm.

"Nhặt kiếm lên đi, thật xấu hổ quá, lão già Stawarth Bolton," quan trấn thủ người Anh nói; "còn ngươi, chàng trai trẻ, hãy mau về với bạn bè mình đi, đừng có lảng vảng ở đây nữa."

Bất chấp mệnh lệnh dứt khoát ấy, Halbert Glendinning vẫn không nén nổi việc dừng lại đưa mắt nhìn nàng Catherine bất hạnh, người đang nằm đó bất tỉnh trước hiểm nguy và trước sự giẫm đạp của bao nhiêu vó ngựa quanh mình—ánh nhìn thứ hai mách bảo chàng rằng nàng đã vĩnh viễn không còn hay biết gì nữa. Glendinning gần như thấy mừng khi nhận ra nỗi thống khổ tột cùng của kiếp người đã qua đi, và móng guốc của bầy chiến mã mà chàng buộc phải bỏ nàng lại giữa chúng giờ đây chỉ có thể làm tổn hại một thi thể không còn tri giác. Chàng đón lấy đứa bé từ tay nàng, thoáng chút ngượng ngùng trước những tràng cười vang lên tứ phía khi thấy một tráng sĩ giáp trụ đầy mình trong tình cảnh ấy lại nhận lấy một gánh nặng lạ lùng và vướng víu dường kia.

"Vác súng... à quên, vác trẻ con lên vai!" một tay lính hỏa mai la lớn.

"Bồng trẻ con!" một tay lính giáo hùa theo.

"Im đi, lũ súc sinh!" Stawarth Bolton quát, "và hãy biết tôn trọng tính người ở kẻ khác, nếu chính các ngươi chẳng có lấy một chút. Ta tha thứ cho cậu trai này vì đã làm bẽ mặt mái đầu bạc của ta, khi ta thấy cậu ta chăm sóc cho sinh linh bé bỏng bơ vơ ấy, thứ mà các ngươi hẳn đã giẫm đạp lên như thể các ngươi do bầy sói cái đẻ ra chứ chẳng phải do đàn bà sinh thành."

Đứa trẻ được cứu sống ấy chính là người thừa kế của dòng họ Avenel, và sự phức tạp cùng tính định mệnh của từng chi tiết, từng lời thoại trong phân cảnh này—kết nối mọi manh mối cốt truyện của cả hai pho tiểu thuyết lãng mạn vào một thời khắc then chốt, tựa như khối đá đỉnh vòm kiểu Gothic thu gom toàn bộ các đường gờ của cột trụ—chỉ có thể được cảm nhận trọn vẹn bởi một độc giả hết sức chăm chú; cũng như (để tiếp tục dùng hình ảnh so sánh ngay trên mảnh đất của Scott) những vòng liễu hóa đá trên các đường chạm trổ ở Tu viện Melrose chỉ có thể được nhận ra mối bện bởi những đôi mắt sắc sảo nhất. Những mắt lưới ấy lại được chính tay bậc thầy thu gom lại hai mươi năm sau, khi đứa trẻ nằm trong vòng tay Halbert năm nào cúi xuống cởi mũ giáp cho chàng, giữa lúc người hiệp sĩ sa cơ nằm bất tỉnh trên chiến trường Carberry Hill.

112. Song còn có một phương pháp khác, thậm chí còn kín đáo hơn trong cách xây dựng cốt truyện của Scott, một phương pháp mà ông đã dồn hết tâm lực, trông đợi nhiều sự đồng cảm từ người đọc, nhưng chắc chắn chẳng thể tìm thấy nơi một môn sinh thời hiện đại. Mục đích đạo đức bao trùm toàn bộ tác phẩm, điều mà ông đã khẳng định trong lời tựa cho ấn bản đầu tiên của Waverley, luôn gắn liền với sự khảo sát tỉ mỉ nhất về tác động của tôn giáo chân chính và giả tạo đối với hành vi con người;—đề tài ấy luôn được ông chạm tới bằng ngón tay nhẹ nhàng nhất và nghệ thuật kín đáo nhất, dựa trên sự am tường tính cách người Scotland và cõi lòng con người mà không một ai đương thời sánh kịp, đến nỗi mục đích của ông thoạt tiên thường trôi qua mắt người ta một cách vô hình hệt như những xúc cảm thầm kín của những con người đang sống; và chính tôi cũng phải kinh ngạc, mỗi khi chọn lấy một phần tác phẩm của ông để nghiền ngẫm, nhận ra có biết bao điểm tinh tế trước đây mình từng bỏ sót hoặc coi thường.

113. Các nhóm nhân vật có hành vi bị chi phối rõ rệt bởi niềm tin tôn giáo trong tiểu thuyết của Scott có thể được xếp đặt đại thể, như trong cõi thực, thành các nhóm sau đây:

1. Nhóm thấp kém nhất gồm những kẻ tuy tin vào các chân lý phổ quát của tôn giáo Phúc âm, nhưng lại uốn nắn chúng theo dục vọng của mình, và do sự suy đồi ngày một tăng tiến, chúng có thể làm bất kỳ tội ác hay hành vi bạo lực nào. Tôi sẽ không đưa nhóm này vào bài nghiên cứu hiện tại. Trumbull (Redgauntlet), Trusty Tomkyns (Woodstock), Burley (Old Mortality) là ba hình mẫu tiêu biểu.

2. Bậc tiếp theo gồm những người có đức tin đủ vững vàng và chân thật để ngăn họ khỏi những hành vi mà họ nhận thức rõ là tội lỗi, song thói ích kỷ tự nhiên lại khiến họ không thể hiểu được đạo đức của Kinh Thánh vượt quá một giới hạn nhất định; và năng lực tư duy khiếm khuyết khiến họ dễ bị bẻ cong theo nhiều hướng bởi tư lợi hoặc những cám dỗ nhỏ nhen.

Fairservice. Blattergowl. Kettledrummle. Gifted Gilfillan.

3. Hạng thứ ba gồm những người bản tính công bằng và lương thiện, nhưng ít lòng trắc ẩn lại thừa tính kiêu hãnh; nơi họ, tôn giáo tuy nâng đỡ những đức hạnh tốt đẹp nhất trong sâu thẳm tâm hồn, song lại đẩy lên bề mặt tất cả những thói hư tật xấu tệ hại nhất, biến họ thành những kẻ hay săm soi chỉ trích, phiền toái và thường gây ra những tai họa khôn lường.

Richie Moniplies. Davie Deans. Mause Hedrigg.

4. Mẫu người cuồng nhiệt, hướng tới nỗ lực truyền giáo, và thường là tử vì đạo.

Warden trong Tu viện. Đại tá Gardiner. Ephraim Macbriar. Joshua Geddes.

5. Hạng cao quý nhất, chu toàn bổn phận mỗi ngày; luôn dịu dàng, tuyệt đối kiên định, là niềm an ủi và chỗ dựa vững chắc cho mọi người xung quanh; bao dung với mọi lỗi lầm của con người, và nhẫn nhịn không chút oán hờn trước mọi áp bức thế gian.

Rachel Geddes. Jeanie Deans. Bessie Maclure trong Old Mortality—Nữ hoàng của tất cả bọn họ.

114. Trong bài viết này, tôi chỉ xin độc giả kiên nhẫn để tôi hoàn thành một lời hứa từ lâu, đó là chỉ ra sự đối lập về tác động của một đức tin tôn giáo hoàn toàn giống nhau nơi hai con người có địa vị thấp kém, đại diện một cách hoàn hảo cho những mẫu người phổ biến nhất ở Scotland thuộc hạng thứ hai và thứ ba được phân định ở trên: Andrew Fairservice (Rob Roy) và Richie Moniplies (Nigel).

Tên của cả hai người đều hàm ý sự dối trá theo cách này hay cách khác—Fairservice, tức là kẻ chỉ phụng sự ngay thật bề ngoài; Moniplies, tức là kẻ có nhiều ngóc ngách, quanh co và lối thoát hiểm. Tên các nhân vật của Scott tự thân chúng đã "nhiều tầng nếp" đến mức cần phải lần tìm kỹ lưỡng chẳng kém gì tên của Shakespeare; và vì gốc rễ của chúng thuần túy là tiếng Scotland, mà ít người lại có sẵn một cuốn từ điển phương ngữ Scotland bên mình, hoặc có thì cũng chẳng buồn dùng, nên các tiểu thuyết của ông thường được đọc mà không hề tra chìa khóa đầu tiên để mở vào tác phẩm. Bản thân tôi mãi gần đây mới biết gốc gác tên gọi Dandie Dinmont—"Dinmont" là con cừu hai tuổi; và càng ít biết về tên Moniplies, cái tên mà xưa nay tôi vẫn bằng lòng đón nhận theo cách diễn giải của Bác George Heriot: "Gã này mang tên chẳng sai chút nào—áo choàng của hắn có nhiều hơn một nếp gấp." (Nigel, tập 1, tr. 72). Theo nghĩa nguyên thủy, đó là từ tiếng Scotland chỉ món lòng bò, bởi Moniplies vốn là con trai một người đồ tể.

115. Vậy thì cả hai đều xảo quyệt ở mức độ cao—nhưng Fairservice chỉ mưu lợi cho bản thân, còn Moniplies mưu lợi cho cả mình lẫn bạn; thậm chí trong những việc hệ trọng, anh ta còn nghĩ cho bạn trước. Nhưng một trong những nguyên tắc đạo đức hàng đầu của Scott là sự xảo quyệt sẽ chẳng bao giờ thành công, trừ phi nó được sử dụng dứt khoát để chống lại kẻ thù bởi một con người có bản chất hoàn toàn bộc trực và chân thật; như cách Roland đối phó với Phu nhân Lochleven, hay Mysie Happer đối phó với Dan xứ Howlet-hirst; còn sự xảo quyệt ăn sâu vào tính cách thì luôn luôn chuốc lấy thất bại: Scott không bao giờ chấp nhận một người hùng kiểu Odysseus.

Bởi vậy, mưu mẹo của Fairservice luôn luôn thất bại thảm hại; còn mưu mẹo của Moniplies thì thành bại tùy thuộc chính xác vào mức độ vị kỷ của nó: thất bại hoàn toàn trong vụ thỉnh nguyện thư—("Tôi đoan chắc mình nắm trọn phần phải và chịu trọn phần rủi," tập 1, tr. 73)—thất bại một phần trong vụ chuỗi vòng cổ. Điều này cuối cùng chính anh ta cũng tự mãn thừa nhận:—

"Tôi nghĩ anh cứ để mặc tôi," Nigel nói trong cảnh chia tay của họ (tập 1, tr. 286), "hành động theo phán đoán của riêng mình thì hơn."

"Tốt hơn nhiều là không nên thế," Richie đáp; "tốt hơn nhiều là không nên. Tất cả chúng ta đều là những sinh linh yếu đuối, và ai nấy đều có thể phán xét cho người khác sáng suốt hơn việc của chính mình. Còn về phần tôi—ngay cả bản thân tôi—tôi luôn thấy mình cẩn trọng hơn nhiều trong những việc làm vì thiếu gia, so với những gì tôi có thể toan tính cho lợi ích của riêng mình—điều mà tôi quả thực luôn gác lại phía sau, như bổn phận tôi phải thế."

"Ta tin là ngươi đã làm vậy," Lãnh chúa Nigel đáp, "bởi ta luôn thấy ngươi là kẻ chân thành và trung nghĩa."

Và thành công cuối cùng của anh ta hoàn toàn nhờ vào lòng dũng cảm và sự trung thành, chứ không phải nhờ sự xảo quyệt.

Bên cạnh sự tinh khôn ấy, cả hai người đều có năng lực thấu suốt đáng kể vào những điểm yếu trong tính cách con người; song Fairservice chỉ nhìn thấy những khiếm khuyết bề nổi và chẳng hề tôn trọng bất kỳ phẩm tính cao quý nào; trong khi Richie dõi theo sự suy đồi dần dần về nhân cách và thanh danh của chủ nhân bằng một nỗi buồn tha thiết.

"Thưa thiếu gia," Richie nói, "nói thẳng ra thì ân sủng của Chúa còn quý hơn tiền vàng, và dẫu đây có là những lời trăn trối của tôi," anh ta cất cao giọng, "tôi vẫn xin nói rằng người đang lầm đường lạc lối, đang từ bỏ những nẻo đường mà người cha đáng kính của người từng bước đi; và hơn thế nữa, người đang—xin người thứ lỗi cho—lao đầu vào chỗ chết một cách nhục nhã, bởi người đang bị chính những kẻ dẫn dắt người vào những ngõ ngách hỗn loạn này cười nhạo sau lưng" (tập 1, tr. 282).

116. Điểm thứ ba, hãy lưu ý rằng sự sắc sảo của Moniplies—dẫu như đã nói, nhìn vào lỗi lầm nhiều hơn là ưu điểm—nhưng nhờ bén rễ từ bản tính chân thật của chính anh ta, nên không gì đánh lừa nổi. Chẳng một kẻ bất lương nào có thể qua mặt anh ta dù chỉ trong chớp mắt; và anh ta nhìn thấu mọi âm mưu của kẻ thù Lãnh chúa Glenvarloch ngay từ đầu; trong khi Fairservice, dù đủ khôn ngoan để nhận ra sự dại dột của người tốt, lại hoàn toàn bất lực trước những kẻ gian manh, và bị lừa tới ba lần bởi chính những người bạn do mình lựa chọn—lần đầu bởi viên thư ký luật sư Touthope (tập 2, tr. 21), lần hai bởi kẻ đạo đức giả MacVittie, và cuối cùng bởi người bạn Laurie sùng đạo Trưởng lão trung kiên của gã.

Ở những nét tính cách sơ khởi này, hai người họ phân biệt nhau rất rõ ràng; song ở nét tính cách tiếp theo, đòi hỏi sự phân tích sâu hơn, những điểm khác biệt lại vi tế hơn nhiều. Cả hai người, ở mức độ gần như tương đương, đều mang thói thích làm hoặc nói những điều gây chọc tức, bằng cách đi ngược lại hoàn toàn mong muốn của người đang giao tiếp với mình—một cố tật vốn có nơi mặt gai góc của những người Scotland thất học; nhưng ở Andrew, thói quen ấy bị kiềm chế bởi lòng vụ lợi, nên chỉ sau lưng chủ nhân ta mới nghe được ý kiến thực của gã về chàng; và chỉ khi gã mất bình tĩnh thì thói chọc tức cố hữu mới bộc lộ ra—(hãy xem chuyến cưỡi ngựa trong đêm vào Scotland).

Trái lại, Moniplies chẳng bao giờ mở miệng mà không ngợi khen người chủ vắng mặt; nhưng anh ta lại hả hê khi làm bẽ mặt chủ trong cuộc đối thoại trực tiếp: vậy mà anh ta chẳng bao giờ nuông chiều cái tính khí dễ thương ấy trừ phi với một thiện ý thực sự, và hoàn toàn ý thức rõ điều mình đang làm. Mặt khác, Fairservice dần rơi vào một định mệnh vô thức của những sai lầm và sự khiêu khích muôn hình vạn trạng; và cuối cùng gây ra toàn bộ thảm họa của câu chuyện bằng cách mang nến vào phòng dù đã được lệnh phải ở dưới lầu.

117. Tiếp theo, chúng ta phải nhớ rằng với Scott, Chân thật và Dũng cảm là một. Ông có phần đánh giá quá cao lòng dũng cảm mang tính bản năng—coi đó là nền tảng của mọi đức hạnh khác—theo chính lời ông: "Không có lòng dũng cảm thì không thể có sự chân thật, và không có sự chân thật thì chẳng thể có đức hạnh." Tuy nhiên, đôi khi ông vẫn để cho các nhân vật phản diện của mình sở hữu phần nền tảng ấy mà không có cấu trúc thượng tầng bên trên, và vì thế Rashleigh, Dalgarno, Balfour, Varney cùng những kẻ thuộc hạng người đó cần phải được phân biệt rạch ròi với những người hùng lầm lạc của ông, như Marmion, Bertram, Christie xứ Clinthill, hay Nanty Ewart, những người mà lòng trung nghĩa luôn là sức mạnh cốt lõi trong tính cách, còn những lỗi lầm trong đời là do đam mê nhất thời hoặc số phận nghiệt ngã đưa đẩy. Về tiêu chuẩn người hùng này, Scott khác biệt căn bản với Byron, người mà trong mắt ông ta, chỉ cần lòng dũng cảm thuần túy đi kèm với tình cảm mãnh liệt là đủ để ngưỡng mộ; trong khi Bertram, và thậm chí cả Marmion, dù trung thành với tổ quốc, cũng chỉ đáng để xót thương—chứ không đáng tôn vinh. Song cả Scott lẫn Byron đều không bao giờ dành lấy một chút khoan hồng cho kẻ hèn nhát; và sự khác biệt sau cùng giữa Fairservice và Moniplies, điều định đoạt số phận của họ dưới ngòi bút Scott, chính là khoảng cách giữa lòng dũng cảm và sự hèn nhát. Fairservice bị đuổi ra cửa bếp, bặt vô âm tín từ đó, trong khi Richie thăng tiến thành Hiệp sĩ Richie xứ Castle-Collop—độc giả lúc ấy có thể cho rằng đó là nhờ ân sủng quá đỗi hời hợt từ phía Nhà vua; điều mà thực ra Scott ở chừng mực nào đó cũng có ngụ ý;—nhưng nét lố bịch và thói quanh co thường thấy trong cung cách của Richie khiến chúng ta quên mất rằng lời nói cay nghiệt của anh ta luôn có những đòn đánh sấm sét yểm trợ vững vàng mỗi khi cần thiết. Lần đầu tiên anh ta xuất hiện trước mắt chúng ta (tập 1, tr. 33) là do tính nóng nảy đã lấn át sự cẩn trọng của anh ta:—

"Tôi tự nhủ, 'Bọn chúng đông quá, mình chẳng nên dây vào; nhưng cứ để ta tóm được các người ở Công viên Barford, hay dưới chân con hẻm xem, ta sẽ bắt vài đứa phải hát giọng khác.' Thế rồi, một lão thợ gốm cà nhắc quỷ quái cứ nhảy bổ ra chắn đường tôi và chìa ra một cái hũ sành, bảo là để đựng thứ thuốc mỡ Scotland của tôi, thế là tôi xô lão một cái, cũng là lẽ tự nhiên thôi, và lão già lảo đảo ngã nhào vào đống hũ sành của chính mình, làm vỡ tan cả hai chục cái. Thế là tiếng hò hét om sòm nổi lên"—

trong khi ở hồi kết của các sự kiện (tập 2, tr. 365), anh ta cưới được vợ nhờ một trận giáp lá cà, mà sự đánh giá lạnh lùng và nghiêm nghị của anh ta về giá trị của trận đánh ấy, khi đáp lời chàng Hiệp sĩ Đền tạm vui tính, là một trong những câu nói vĩ đại đánh dấu dòng cảm xúc ngầm kép của Scott về chiến tranh, bất chấp việc ông say mê tinh thần anh hùng của nó.

"Hoan hô, Richie," Lowestoffe kêu lên, "chà, anh bạn, Tội lỗi nằm đơ ra đó như một con bò bị đập chết, và Cổ họng Bất công bị cắt phăng như cổ một con bê vậy."

"Tôi không hiểu sao ngài lại xỉa xói xuất thân của tôi, Thầy Lowestoffe à," Richie đáp lại với vẻ hết sức bình thản; "nhưng tôi có thể nói cho ngài hay, lò mổ không phải là nơi tồi để rèn luyện người ta làm công việc này đâu."

118. Đó là những bản tính bẩm sinh căn cốt của hai con người ấy, hoàn toàn độc lập với đức tin tôn giáo của họ; giờ đây chúng ta phải xem xét đức tin Trưởng lão mang hình thái nào nơi mỗi người, và nó có tác động ra sao tới lương tâm của họ.

Ở Richie, đức tin ấy chẳng có nhiều việc phải làm; bởi lương tâm anh ta, từ sâu thẳm, vốn đã ngay thẳng và trong sáng. Tôn giáo không đòi hỏi anh ta điều gì mà anh ta không sẵn sàng làm ngay, hoặc chưa từng làm như một thói quen; và nó cũng chẳng cấm đoán điều gì mà anh ta lại không nỡ từ bỏ. Anh ta không cầu xin tôn giáo tha thứ cho những lỗi lầm đã biết; anh ta không tìm kiếm sự thoái thác nơi câu chữ để vi phạm tinh thần của nó. Vì thế chúng ta hầu như không nhận ra sức mạnh sống động của tôn giáo nơi anh ta, trừ những khoảnh khắc xúc động sâu sắc và cần phải cất lên lời.

"Vì vậy, nếu bức thư không giúp gì được cho anh trước người nhận, anh có thể tin rằng Trời cao đã gửi nó đến cho tôi, người rất mực kính trọng người viết—hơn nữa, tôi cũng có đủ lòng trắc ẩn và sự lương thiện như một con người cần có để kiếm miếng cơm manh áo, và tôi sẵn lòng giúp đỡ bất kỳ sinh linh khốn khổ nào là bạn của bạn tôi."

Cũng vậy, trong nỗi niềm sâu sắc khi anh ta quở trách sự thờ ơ của chủ nhân đã đẩy người học việc tội nghiệp vào cảnh diệt vong—

"Tôi xin thề, với tư cách một con người chân chính, khi nhìn thấy sinh linh tội nghiệp ấy bước qua sảnh quán ăn—nơi bị cả Chúa lẫn người nguyền rủa (xin Trời tha tội vì tôi đã buông lời thề thốt)—với hàm răng nghiến chặt, đôi tay nắm lại, và chiếc mũ kéo sụp xuống trán...." Anh ta dừng lại một lát, nhìn chằm chằm vào mặt chủ.

—và một lần nữa khi cứu chính chàng trai khốn khổ ấy giữa lúc cậu ta lao ra đường tìm đến sự hủy diệt sau cùng "với trái tim bốc hỏa và đôi mắt vằn tia máu":

"Sao ngươi lại cản đường ta?" cậu ta hung hăng hỏi.

"Bởi vì đó là con đường xấu, Cậu Jenkin à," Richie đáp.

"Thôi nào, đừng có giật mình thế chứ, anh bạn; anh thấy đấy, người ta nhận ra anh rồi. Khốn khổ thay! Đến nỗi con trai của một người lương thiện mà sống đến mức phải giật mình khi nghe người ta gọi đúng tên mình."

"Ta xin ngươi hãy tử tế để ta đi," Jenkin nói. "Ta đang ở vào cái tâm trạng có thể gây nguy hiểm cho chính mình, hoặc cho bất kỳ ai đấy."

"Tôi xin chịu mọi rủi ro," người Scotland nói, "miễn là cậu chịu đi cùng tôi. Cậu chính là chàng trai duy nhất trên cõi đời này mà tôi muốn gặp nhất lúc này."

"Còn ngươi," Vincent đáp, "hay bất kỳ tên đồng hương ăn mày nào của ngươi, là thứ cuối cùng ta muốn thấy trên đời. Lũ Scots các ngươi lúc nào cũng ngọt nhạt mà giả dối."

"Về sự nghèo khó của chúng tôi, hỡi người bạn," Richie đáp, "đó là do ý Trời định đoạt; nhưng về sự giả dối, tôi sẽ chứng minh cho cậu thấy rằng một người Scotland mang một trái tim trung kiên và chân thành với bạn bè chẳng kém bất kỳ trái tim nào từng đập dưới manh áo chẽn của người Anh."

119. Qua những đoạn văn này và những đoạn tương tự, người ta sẽ thấy dường như tôi đã có phần bất công với Richie khi xếp anh ta vào nhóm những tín đồ ít lòng trắc ẩn! Trước mọi nỗi thống khổ có thực, lòng thương cảm của anh ta trỗi dậy tức thì; song chính thứ tôn giáo giáo điều lại lập tức biến thành nguyên nhân khiến anh ta đánh mất lòng bác ái.

"Vị mục sư đằng kia có phong thái khác hẳn Thầy Rollock đầy uy quyền, hay Cha David Black xứ North Leith, và những bậc tương tự. Khốn khổ thay, thưa thiếu gia, ai mà biết được liệu những lời cầu nguyện như lũ người phương Nam đọc ra từ cuốn sách lễ đen sì ba hoa cổ lỗ kia, có công hiệu mời gọi ma quỷ chẳng kém gì một lời cầu nguyện nóng bỏng chân thành từ đáy lòng có thể xua đuổi chúng đi; tựa như ác quỷ từng bị mùi gan cá xua đuổi khỏi phòng tân hôn của nàng Sara, con gái ông Raguel vậy!"

Khung cảnh xuất hiện lời thoại này là một trong những trường đoạn hoàn hảo nhất của Scott, thể hiện nghệ thuật bậc thầy khi cho thấy sự yếu đuối của thói câu nệ mê tín nơi Richie tăng lên tới mức nào khi anh ta đang trong cơn ngà ngà say!

Mặt khác, cũng cần ghi nhận một điểm đáng khen ngợi của anh ta: là một người đọc Kinh Thánh chăm chú và sâu sắc, anh ta trích dẫn cả phần Thứ kinh. Gifted Gilfillan thì không được như vậy:—

"Nhưng nếu ngài chịu xét đến trường hợp của Tobit—!"

"Tobit ư!" Gilfillan nổi giận đùng đùng thốt lên; "cả Tobit lẫn con chó của ông ta đều hoàn toàn là thứ tà giáo và ngụy thư, chẳng ai ngoài một tín đồ Giám mục hay một kẻ theo Giáo hoàng lại đi viện dẫn chúng ra cả. Tôi e là mình đã nhìn lầm anh rồi, người bạn à."

Gilfillan và Fairservice giống hệt nhau, và cả hai đều khác biệt với Moniplies ở tính giáo điều bài ngoại đầy khinh miệt—thứ thực sự là mầm bệnh đặc trưng của giáo phái Phúc âm hạ lưu ở khắp mọi nơi, và là tai ương tồi tệ nhất của những tâm hồn hẹp hòi chỉ chăm chăm vào sự tuyên xưng cuồng nhiệt của mình. Ngược lại, ở Blattergowl, đúng như cái tên của ông ta ám chỉ, sự truyền giảng giáo lý đã biến thành trò nói nhảm, huyên thuyên hay lảm nhảm—một tràng sáo rỗng được nói ra theo thói quen khi thực hiện chức phận mục sư, chứ bản thân ông ta chẳng hề có chút quan tâm cá nhân hay bè phái nào trong đó.

"Ông ấy nói những lời thật hay ho về bổn phận phục tùng ý muốn của Thiên Chúa—thật đúng là như vậy"; nhưng trong hoàn cảnh bình thường, tâm trí ông ta chỉ dán chặt vào bổng lộc và đặc quyền từ địa vị của mình. Tuy nhiên, Scott chỉ ra điều này mà không hề gay gắt, coi đó là một trong những điểm yếu của một giáo hội quốc lập; đối với nguyên tắc chung của giáo hội ấy, cũng như đối với mọi luật pháp quân chủ và thiết chế đã được xác lập khác, ông hoàn toàn phục tùng và thường dành nhiều thiện cảm (hãy xem đoạn miêu tả ngày Chủ nhật của Đại tá Mannering ở Edinburgh), thế nên Blattergowl, khi bước xuống khỏi bục giảng, không hề trốn tránh phận sự mục vụ nghiêm túc của mình, mà mang lại niềm an ủi thực sự bằng sự hiện diện và những lời khuyên răn tại túp lều của gia đình Mucklebackit.

Mặt khác, đối với mọi thành phần ly khai và bất phục tùng (trừ mẫu người như Roderick Dhu), Scott dốc toàn lực để bài xích; và theo đó, Andrew cùng Gilfillan được khắc họa nghiêm khắc và khinh bỉ hơn Blattergowl rất nhiều.

120. Tuy nhiên, ở cả ba người, độc giả chớ vội nghi ngờ dù chỉ trong thoáng chốc điều mà người ta thường gọi là "đạo đức giả". Tôn giáo của họ không phải là chiếc mặt nạ ngụy trang hay thói làm bộ làm tịch. Nơi tất cả bọn họ, đó là một đức tin thâm căn cố đế và ruột thịt, tác hại do sự sai lạc của nó gây ra tỉ lệ thuận với sự chân thành của chính nó (so sánh Ariadne Florentina, đoạn 87); và mặc dù bởi thói hèn nhát, thói ăn cắp vặt cùng sự giảo hoạt đê tiện, Fairservice hoàn toàn thuộc về một đẳng cấp người khác biệt so với Moniplies—nhưng xét về nguyên tắc tôn giáo bất di bất dịch và nhận thức ban sơ về hành vi đạo đức, gã lại giống hệt anh ta. Vì vậy, khi trong cơn kinh hoàng tột độ, gã lần đầu tiên nói với chủ nhân bằng tất cả sự chân thành, người ta có thể thoáng nghĩ rằng đó là một bài thuyết giáo của Moniplies dành cho Nigel.

"Ôi, Cậu Frank ơi, mọi trò điên rồ của bác cậu và những trò xốc nổi của các anh em họ cậu chẳng là gì so với chuyện này đâu! Cứ việc cạn chén trăm phần trăm như Ngài Hildebrand; cứ bắt đầu buổi sáng phước lành bằng mấy hớp rượu mạnh như Công tử Percy; cứ chạy rông theo lũ đàn bà như Công tử John; cứ cờ bạc như Richard; cứ dắt linh hồn về cho Giáo hoàng và ma quỷ như Rashleigh; cứ chè chén, chửi bới, phá ngày Sabát và làm theo lệnh Giáo hoàng như tất cả bọn họ gộp lại—nhưng lạy Chúa nhân từ! hãy biết giữ lấy dòng máu trẻ trung của cậu, và đừng có bén mảng lại gần Rob Roy."

Tôi đã nói, người ta có thể thoáng nghĩ đó là bài thuyết giáo của Moniplies dành cho Nigel. Nhưng không thể nghĩ thế quá hai khoảnh khắc, nếu chúng ta thực sự biết suy ngẫm. Ta chẳng thể tìm đâu ra một đoạn văn cô đọng hơn để bộc lộ toàn bộ tính cách của Andrew; cũng như không có đoạn nào đặc trưng hơn cho Scott về độ chuẩn xác có tính toán và sự vận dụng kỹ lưỡng từng câu chữ.

121. Trước hết hãy quan sát, lời quở trách của Richie, được trích dẫn ở trên, hướng tâm trí Nigel ngay lập tức vào phẩm giá cao quý của người cha. Nhưng lời của Andrew dành cho Frank lại hướng ngay vào những trò điên rồ của người bác và các anh em họ.

Thứ hai, cốt lõi bài học của Andrew là—"hãy làm bất cứ điều gì đê tiện, miễn sao giữ được mạng sống của mình." Nhưng bài học của Richie lại được tóm gọn trong câu "ân sủng của Chúa còn quý hơn tiền vàng."

Thứ ba, Richie ít khi để tâm đến giáo điều, trừ những lúc say xỉn, mà luôn nhìn vào hành vi; trong khi Andrew chốt lại danh mục tội lỗi của mình bằng "làm theo lệnh Giáo hoàng" và phá ngày Sabát; những định nghĩa về tội không thể tha thứ này chính là sự phi lý tệ hại nhất trong mọi thói xấu xa của người Scotland cho tới tận giờ này—mọi sự đều được tha thứ cho những kẻ đi nhà thờ vào Chủ nhật và nguyền rủa Giáo hoàng. Scott không bao giờ rời mắt khỏi vết nhơ kỳ lạ này của tôn giáo Trưởng lão, và những lời cuối cùng của Andrew Fairservice là:—

"Thằng Laurie khốn nạn! Dám phản bội một người bạn già từng hát chung một cuốn thánh ca với hắn vào mỗi ngày Sabát suốt hai mươi năm trời,"

và bi kịch trong những lời cuối cùng này của gã, cùng việc gã bị xua đuổi khỏi mái nhà hạnh phúc xưa kia—"một cây lê jargonelle ở một đầu túp lều, một con lạch nhỏ và một khoảnh vườn hoa rộng một rood phía trước, một mảnh vườn rau phía sau, và một bãi quây nuôi bò" (tập 8, tr. 6, ấn bản năm 1830) chỉ có thể được thấu hiểu tường tận bằng cách đọc chương sách mà gã trích dẫn vào buổi tối Sabát cuối cùng gã trải qua ở nơi ấy—Chương 5 sách Nehemiah.

122. Bởi vì—và tôi phải nhắc đi nhắc lại điều này với độc giả hiện đại, những người đang sống trong một thế giới đầy sự giả tạo và luôn nghi ngờ thói "đạo đức giả" nơi mọi sinh linh họ nhìn thấy—tai ương thực sự của lòng mộ đạo Phúc âm hạ lưu này là ở chỗ nó không phải là đạo đức giả; cả Andrew lẫn Laurie đều thực lòng mong đợi nhận được ân sủng của Thiên Chúa nhờ việc hát thánh ca vào Chủ nhật, bất kể trong tuần họ có giở những trò đê tiện gì đi nữa. Trong vở kịch nổi tiếng thời nay mang tên Trường học, nhân vật tôn giáo duy nhất là một viên giám thị bẩn thỉu và hiểm độc, thoạt đầu xuất hiện với cảnh đang đọc cuốn Suy niệm của Hervey, rồi vứt toẹt cuốn sách đi ngay khi vừa khuất mắt mọi người. Nhưng khi Andrew bị Frank bắt gặp đang "đậu như một pho tượng bên dãy tổ ong trong tư thế chiêm niệm sùng kính, một mắt dõi theo cử động của những cư dân nhỏ bé hay cáu kỉnh, còn mắt kia dán vào cuốn sách kinh", xin độc giả đa nghi hãy lưu ý cho rằng, người làm vườn mộ đạo ấy hoàn toàn không hề hay biết Frank đang tiến lại gần, cũng chẳng có mưu tính gì với chàng, và gã chẳng hề đọc sách hay làm bộ làm tịch cốt để gây ấn tượng với bất kỳ ai. Gã chỉ đang làm theo thói quen thường nhật của mình, và cuốn sách kinh của gã đã được dùng nhiều đến mức "sự ma sát liên tục đã mài mòn các góc cạnh, biến nó thành hình bầu dục"; sức hấp dẫn của nó đối với Andrew gồm hai điều—thứ nhất, nó chứa đựng giáo lý hợp với tâm ý gã; thứ hai, thứ giáo lý đúng đắn ấy lại được diễn giải dưới những hình ảnh ẩn dụ rất đượm mùi nghề nghiệp của gã. "Tôi chỉ đang tranh thủ đọc một đoạn trong cuốn 'Đóa hoa ngát hương gieo trên đống phân trần thế' của Thầy John Quackleben khả kính" (xin hãy tiện thể lưu ý sự sáng tạo dễ dàng, tức thì và tinh tế của Scott về tên tác giả và tựa sách); và quả là một câu hỏi vô cùng kỳ thú khi xem xét xem những "đoạn đọc" êm dịu ấy trong sách của Quackleben, cùng những bài thực hành tôn giáo tương tự có tính chất tương dung với việc làm ăn trần tục (so sánh với Luckie Macleary, "đôi mắt dán vào cuốn 'Khúc quanh số phận' của Boston, trong khi tâm trí lại mải tính toán hóa đơn thanh toán"—Waverley, tập 1, tr. 112)—thực sự đã biến đổi tính cách dân tộc ở Scotland theo hướng tốt hơn hay xấu đi; hoặc giả nếu không làm thay đổi căn bản, thì ít nhất cũng làm cho nó thêm phần trang nghiêm và củng cố những điều tốt đẹp mà nó có thể dung chứa. Người vú nuôi Scotland của tôi, được mô tả trong Fors Clavigera tháng Tư năm 1873, tôi tin chắc rằng bà vẫn sẽ trung thành và giàu tình cảm như thế dù chẳng có tủ sách thần học Thanh giáo nhỏ bé của mình; và những lỗi lầm nhỏ nhặt của bà, theo như tôi thấy, cũng chẳng hề thuyên giảm nhờ những lời răn dạy trong đó; song tôi không thể không tin rằng sự chịu đựng không một lời oán thán của bà trước căn bệnh đau đớn nhất, cùng tính khí điềm đạm trước những hiểu lầm không hiếm gặp từ những người bà hết mực yêu thương và phụng sự, phần lớn được nâng đỡ nhờ đức tin và niềm hy vọng Kitô giáo mà bà đã tiếp nhận được, dẫu bà chẳng mấy khi mở miệng nói về điều đó.

123. Tuy nhiên, thời trẻ tôi từng biết một tín đồ Minh ước thực thụ trong nhà người dì Scotland của mình, người mà cùng với Mause Hedrigg và David Deans, có lẽ tôi sẽ có dịp bàn thêm trong bài viết tới. Nhưng hiện tại tôi chỉ có thể viết cẩn trọng về những gì liên quan trực tiếp đến công việc trước mắt: và phải xin độc giả lượng thứ cho sự chắp vá vội vàng những tư liệu mà trước cơn bạo bệnh mùa xuân năm ngoái, tôi từng dự định sẽ xử lý thấu đáo hơn nhiều. Những người bạn đang lo lắng cho thanh danh "nhà văn" của tôi có lẽ sẽ vui lòng nhớ lại rằng một câu văn trong cuốn Các họa sĩ hiện đại thường được chính tay tôi viết đi viết lại bốn năm lần, và cân nhắc từng chữ suốt có lẽ một giờ đồng hồ—thậm chí cả một buổi sáng—trước khi được chuyển tới nhà in. Giờ đây, hiếm khi tôi có thể tập trung tâm trí vào một câu văn, hay một ý nghĩ, suốt năm phút trong sự tĩnh lặng của buổi sớm mai, mà không có một bức điện tín ập đến báo tin rằng ai đó muốn hân hạnh ghé thăm vào lúc mười một giờ, và có hai shilling tiền cước đang chờ thanh toán.