Bà Vagret. Có chuyện gì thế anh?

Vagret. Không có gì đâu.

Bà Vagret. Sao lại không? Trông anh ủ dột đến thế—trong khi anh vừa đạt được một thành công rực rỡ, chắc chắn sẽ mở rộng đường công danh.

Vagret. Chính thành công đó mới làm anh lo sợ.

Bà Vagret. Làm anh lo sợ ư?

Vagret. Phải, anh sợ—

Bà Vagret. Anh sợ điều gì cơ chứ?

Vagret. Sợ rằng mình đã đi quá giới hạn.

Bà Vagret. Quá giới hạn! Tên sát nhân đó chẳng phải có đền tội mười lần cũng xứng đáng sao?

Vagret [sau một khoảng lặng] Chính bản thân em, em có hoàn toàn chắc chắn hắn là kẻ sát nhân không?

Bà Vagret. Chắc chắn chứ.

Vagret [thì thầm] Còn anh—rất tiếc là—

Bà Vagret. Anh sao?

Vagret. Anh… anh cũng không biết nữa. Anh chẳng còn biết tin vào điều gì.

Bà Vagret. Trời phật ơi!

Vagret. Một điều đáng sợ đã xảy ra với anh ngay trong lúc đọc bản cáo trạng. Trong khi anh—với tư cách Công tố viên Nhà nước, người buộc tội chính thức—đang thực thi công vụ, thì một con người khác bên trong anh lại đang xem xét vụ án một cách thản nhiên, lạnh lùng. Một tiếng nói nội tâm cứ liên tục trách móc anh gay gắt, rồi gieo vào tâm trí anh một sự hoài nghi mỗi lúc một lớn dần. Một sự dằn xé đau đớn, tàn nhẫn đã diễn ra trong tâm trí anh. Bởi vậy, khi sắp kết thúc bài phát biểu, anh mới bị xúc động mạnh như lời Quan tòa nhận xét; và khi anh đòi án tử hình, giọng anh mới thều thào không cất nổi thành lời. Lúc ấy, cuộc đấu tranh nội tâm trong anh đã đi đến hồi kết; lương tâm anh sắp sửa chiến thắng, nên anh phải vội vã hoàn thành bài phát biểu vì sợ rằng nếu chậm trễ, lương tâm sẽ tự cất tiếng nói trái với ý muốn của anh. Đến khi thấy luật sư bào chữa vẫn ngồi yên, không chịu đứng dậy phát biểu tiếp để nói với hội đồng thẩm phán những điều mà anh rất muốn ông ta nói—lúc đó, anh mới thực sự hoảng sợ chính bản thân mình. Anh sợ những việc mình làm, những lời mình nói và những hậu quả khủng khiếp của chúng, nên anh đã tìm cách kéo dài thời gian.

Bà Vagret. Nhưng anh yêu à, anh đã làm tròn trách nhiệm của mình rồi; còn việc luật bào chữa không làm tròn trách nhiệm của ông ta thì đâu có liên quan gì đến anh.

Vagret. Lần nào cũng chỉ một câu trả lời như vậy. Nếu là một người trung thực, khi phiên tòa bắt đầu lại, anh phải bộc bạch với hội đồng thẩm phán những nghi vấn đang dằn xé lòng mình. Anh phải giải thích vì sao mình lại hoài nghi; anh phải thu hút sự chú ý của họ vào một điểm mà anh đã cố tình giấu đi, chỉ vì anh đinh ninh luật sư bào chữa sẽ đưa điểm đó ra.

Bà Vagret. Anh biết đấy, anh yêu, em luôn trân trọng những trăn trở của anh, nhưng xin cho phép em được nói thật: người tuyên Etchepare có tội hay vô tội không phải là anh, mà là hội đồng thẩm phán. Nếu có ai phải áy náy băn khoăn, thì đó phải là Luật sư Plaçat chứ không phải anh—

Vagret. Nhưng anh mới là đại diện cho công lý!

Bà Vagret. Tên bị cáo này đứng trước tòa với đầy tiền án tiền sự, cùng một chuỗi chứng cứ đè bẹp không thể chối cãi kết tội hắn. Hắn được ai bào chữa chứ? Bởi một trong những nhân vật kiệt xuất nhất của giới luật sư, một người nổi tiếng cả về tâm lẫn tài và khả năng hùng biện. Anh chỉ trình bày các thực tế trước hội đồng thẩm phán. Nếu họ đồng ý với anh, em không thấy trách nhiệm của một thẩm phán ở đây bị ảnh hưởng chỗ nào.

Vagret. Anh không bận tâm đến trách nhiệm của một thẩm phán—mà là trách nhiệm của một con người đang bị vấy bẩn! Không! Không thể thế được! Anh không có quyền làm vậy. Anh nói cho em biết, vụ án này có một chuỗi chi tiết chưa từng ai nhắc đến, và chính bản chất của chúng khiến anh tin rằng bị cáo vô tội.

Bà Vagret. Nhưng—những chi tiết đó—sao đến tận bây giờ anh mới biết?

Vagret [cúi gục đầu] Em tưởng là đến tận bây giờ anh mới biết sao? Trời ơi! Liệu anh có đủ can đảm để thú nhận với em mọi chuyện không? Anh đâu phải kẻ nham hiểm, đúng không em? Anh không bao giờ muốn ai phải đau khổ vì sai lầm của mình—nhưng… ôi, anh thấy hổ thẹn khi phải thừa nhận điều này, phải nói thành lời, dù là khi tự thú nhận với chính mình! Chuyện là, khi nghiên cứu hồ sơ vụ án, ngay từ đầu anh đã đinh ninh Etchepare là kẻ phạm tội. Đến mức mỗi khi một lập luận có lợi cho hắn nảy ra trong đầu, anh liền gạt phắt đi với một cái nhún vai bĩu môi. Còn về những chi tiết anh vừa nói—những chi tiết làm dấy lên sự hoài nghi trong anh—mới đầu anh chỉ đơn thuần tìm cách chứng minh những chi tiết đó là sai sự thật. Anh chỉ bòn rút từ lời khai của nhân chứng những gì có thể phủ nhận tính chân thực của chúng và loại bỏ tất cả phần còn lại, với một sự gian dối tàn nhẫn đến đáng sợ. Để rồi cuối cùng, nhằm xua tan những áy áy cuối cùng, anh tự nói với mình hệt như em vừa nói: "Đó là việc của bên bào chữa, không phải việc của mình!" Em nghe đi, rồi sẽ thấy cái nghề tư pháp này nó bóp méo bản chất con người ta đến mức nào, biến chúng ta thành những kẻ bất công và tàn nhẫn ra sao. Ban đầu, anh còn cảm thấy hả hê khi thấy Quan tòa trong lúc đối chất đã không hề làm sáng tỏ chuỗi chi tiết nhỏ nhặt này. Đó là cái máu nghề nghiệp đang lên tiếng trong anh đấy, em hiểu không? Ôi, chúng ta mới khốn nạn và đớn hèn làm sao, khốn nạn làm sao!

Bà Vagret. Biết đâu hội đồng thẩm phán sẽ không kết tội hắn thì sao?

Vagret. Họ sẽ kết tội hắn.

Bà Vagret. Hoặc họ có thể xem xét các tình tiết giảm nhẹ.

Vagret. Không đâu. Anh đã khẩn thiết thỉnh cầu họ đừng làm thế rồi. Anh đã chẳng rất hăng hái đó sao? Chẳng rất gay gắt đó sao?

Bà Vagret. Đúng thế thật. Nhưng sao anh lại đọc bản cáo trạng một cách gay gắt, đầy hận thù đến vậy?

Vagret. Ôi, tại sao, tại sao ư? Ngay từ trước khi phiên tòa diễn ra, mọi người đều đã mặc định bị cáo là kẻ thủ ác! Rồi mọi chuyện cứ thế cuốn anh đi, làm anh choáng ngợp—cái cách mà người ta bàn tán ấy. Anh là người phát ngôn cho nhân loại, anh phải trấn an dân chúng trong vùng, anh phải trả lại sự bình yên cho gia đình nạn nhân, và biết bao nhiêu điều đao to búa lớn khác! Thế nên—anh cảm thấy mình phải thể hiện cho xứng đáng với vai trò được giao phó. Bản cáo trạng đầu tiên của anh tương đối chừng mực—nhưng khi thấy vị luật sư lừng danh kia làm hội đồng thẩm phán phải rơi lệ, anh lại nghĩ mình thế là tiêu rồi; anh cảm thấy bản án sắp tuột khỏi tay mình. Trái với thói quen thường ngày, anh đã đáp trả. Khi đứng dậy lần thứ hai, anh giống như một kẻ đang quyết đấu vừa nhìn thấy viễn cảnh thất bại của chính mình, và vì thế hắn chiến đấu bằng tất cả sự tuyệt vọng. Kể từ khoảnh khắc đó, Etchepare coi như không còn tồn tại nữa. Anh không còn bận tâm đến việc bảo vệ xã hội hay giữ vững lời buộc tội của mình; anh đang quyết đấu với viên luật sư bào chữa; đó là một cuộc đọ sức giữa các diễn giả, một cuộc tranh tài của những kịch sĩ; anh phải là người chiến thắng bằng mọi giá. Anh phải thuyết phục hội đồng thẩm phán, phải nắm lại quyền kiểm soát, phải vắt bằng được hai tiếng "có tội" trong bản án. Anh nói cho em biết, Etchepare chẳng còn ý nghĩa gì nữa; người quan trọng duy nhất lúc đó là anh, là lòng hư vinh, là danh tiếng, là danh dự và tương lai của anh. Thật nhục nhã, anh nói thật đấy, nhục nhã vô cùng. Bằng mọi giá, anh muốn ngăn chặn án trắng mà anh cảm thấy chắc chắn sẽ xảy ra. Và vì quá sợ thất bại, anh đã dùng đến mọi lý lẽ, cả tốt lẫn xấu, thậm chí còn diễn tả cho các thẩm phán đang hoảng sợ thấy cảnh nhà cửa của chính họ bị phóng hỏa, người thân ruột thịt của họ bị sát hại. Anh còn nói về sự trừng phạt của Chúa trời sẽ đổ xuống đầu những vị thẩm phán nương tay. Tất cả những điều đó anh làm trong sự ngộ nhận—hay đúng hơn là trong vô thức, trong một bộc phát bốc đồng, trong một cơn giận dữ trút vào viên luật sư bào chữa, kẻ mà vào thời điểm đó anh căm thù bằng tất cả sức lực của mình. Thành công đến với anh còn lớn hơn mong đợi; hội đồng thẩm phán đã sẵn sàng nghe theo anh; còn anh, em yêu à, anh đã thản nhiên nhận những lời chúc tụng, anh đã bắt những bàn tay giơ ra với mình. Bộ mặt thật của một thẩm phán là thế đấy!

Bà Vagret. Đừng dằn dỗi nữa anh. Có lẽ trên khắp nước Pháp này, chẳng có đến mười người xử sự khác anh đâu.

Vagret. Em nói đúng. Chỉ có điều—nếu suy ngẫm kỹ—chính điều đó mới thật đáng sợ làm sao.

Lục sự [bước vào] Thưa Ngài Công tố, Quan tòa đang hỏi khi nào phiên tòa có thể tiếp tục.

Vagret. Ngay bây giờ.

Bà Vagret. Anh định làm gì?

Vagret. Làm tròn bổn phận của một người trung thực. [Ông sửa sang lại trang phục, chuẩn bị bước ra]