Ardeuil [nói với phu nhân Vagret] Tôi hy vọng bà tha lỗi cho tôi vì đến quá muộn. Tôi bị giữ lại mãi cho đến lúc này.

Madame Vagret. Tôi càng sẵn lòng tha lỗi cho cậu hơn khi nghe nói hôm nay cậu đã đạt được một thành công khiến tất cả các luật sư trong hạt phải ghen tị đấy.

Ardeuil bị bỏ lại một mình.

La Bouzole [chạm vào vai cậu] Cậu thanh niên—nào, lại ngồi cạnh tôi đi—coi như nể tôi nhé. Cậu có nhận ra rằng chỉ cần thêm vài phiên tòa như hôm nay nữa thôi là cậu sẽ bị gạch tên khỏi danh sách hành nghề đấy không?

Ardeuil. Cháu không thể bị gạch tên vì—

La Bouzole. Cho quái quỷ ấy chứ—chẳng ai tự chuốc lấy điều tốt đẹp gì bằng cách tỏ ra khác người cả.

Ardeuil. Khác người! Nhưng chính ngài cũng—Chà, các cuộc thảo luận là bí mật, nhưng dẫu vậy cháu thừa biết ngài đại diện cho sự độc lập và lòng tốt trong Tòa án này.

La Bouzole. Phải, dạo gần đây tôi tự cho phép mình hưởng cái sự xa xỉ đó.

Ardeuil. Dạo gần đây?

La Bouzole. Đúng vậy, đúng vậy, bạn trẻ của tôi, mới được một thời gian ngắn. Bởi vì trong một thời gian ngắn vừa qua, tôi đã được chữa khỏi cái căn bệnh biến rất nhiều kẻ lương thiện thành những thẩm phán tồi. Căn bệnh đó chính là cơn sốt thăng tiến. Hãy nhìn những kẻ kia kìa. Nếu chúng không bị lây nhiễm cái vi-rút này, chúng hẳn đã là những quý ông công minh, nhân hậu, thay vì là những vị thẩm phán tàn nhẫn và luồn cúi.

Ardeuil. Ngài phóng đại rồi, thưa ngài. Nền tư pháp Pháp không phải là—

La Bouzole. Nó không ăn hối lộ—đó là sự thật. Trong số bốn ngàn thẩm phán của chúng ta, có lẽ cậu sẽ[Tr 240] không tìm thấy lấy một người—cậu nghe rõ chứ, lấy một người thôi—ngay cả trong số những người nghèo khó và vô danh nhất—chịu nhận tiền hối lộ để bóp méo phán quyết của mình. Đó là niềm vinh quang của nền tư pháp nước nhà và cũng là phẩm hạnh đặc biệt của nó. Nhưng rất nhiều thẩm phán của chúng ta sẵn sàng tỏ ra chiều chuộng—thậm chí nhượng bộ—khi vấn đề là làm sao để lấy lòng một cử tri có thế lực, hoặc một nghị sĩ, hay vị bộ trưởng nắm quyền phân bổ các chức vụ và ân huệ. Phổ thông đầu phiếu vừa là vị thần vừa là tên bạo chúa của vị thẩm phán. Cho nên cậu nói đúng—và tôi không sai.

Ardeuil. Không gì có thể tước đoạt đi sự độc lập của chúng ta.

La Bouzole. Điều đó đúng. Nhưng như Monsieur de Tocqueville từng nhận xét, chúng ta hoàn toàn có thể đem nó ra làm vật hi sinh.

Ardeuil. Ngài là một kẻ yếm thế. Vẫn có những vị thẩm phán mà không một lời hứa hẹn nào kiểu như—

La Bouzole. Đúng, có chứ. Đó là những người không túng thiếu hoặc không có tham vọng. Vâng, có những con người vô danh hiến dâng cả cuộc đời cho nghề nghiệp và chẳng bao giờ đòi hỏi bất cứ điều gì cho riêng mình. Nhưng cậu cứ tin lời tôi đi, họ chỉ là những ngoại lệ, và Tòa án Mauleon của chúng ta, nơi mà chính cậu cũng đã thấy, đại diện cho mức độ trung bình về đạo đức tư pháp của chúng ta. Cậu nghĩ tôi phóng đại ư? Thôi được! Giả sử rằng trên toàn nước Pháp chỉ có năm mươi tòa án thế này. Giả sử chỉ có hai mươi—giả sử chỉ có đúng một tòa. Thì đó vẫn là quá nhiều một tòa rồi! Này bạn trẻ, cậu có suy nghĩ thế nào về giới thẩm phán vậy?

Ardeuil. Nó làm cháu sợ hãi.

La Bouzole. Cậu nói thật chứ?

Ardeuil. Chắc chắn rồi.

La Bouzole. Thế thì sao cậu lại làm thẩm phán dự khuyết?

Ardeuil. Chẳng phải do cháu tự chọn! Gia đình đẩy cháu vào con đường nghề nghiệp này.[Tr 241]

La Bouzole. Đúng vậy. Người ta coi nghề thẩm phán như một sự nghiệp. Nghĩa là, từ giây phút bước chân vào đó, cậu chỉ có duy nhất một mục đích—để tiến thân. [Khoảng lặng]

Ardeuil. Tuy nhiên, đó vẫn sẽ là một điều cao cả—thực thi công lý đi kèm với lòng khoan dung.

La Bouzole. Phải—đáng lẽ nó phải thế. [Khoảng lặng] Cậu có muốn nghe lời khuyên của một kẻ đã làm thẩm phán hạng ba suốt bốn mươi năm nay không?

Ardeuil. Cháu rất trân trọng điều đó.

La Bouzole. Hãy nộp đơn từ chức. Cậu đã nhầm nghề rồi. Cậu mặc sai áo rồi đấy. Kẻ nào cố gắng đem những tư tưởng cậu vừa bày tỏ ra thực tiễn thì phải mặc áo thầy tu.

Ardeuil [như đang tự nói với chính mình] Vâng—nhưng để làm được điều đó, người ta phải có một trái tim thuần khiết—một trái tim rộng mở trước đức tin.

Bunerat [người đang đứng cùng những người khác] Giá mà chúng ta có được may mắn là một nghị sĩ của tỉnh nhà làm Bộ trưởng Tư pháp! Chỉ trong một tuần thôi cũng được!

La Bouzole [nói với Ardeuil] Đấy, con trai ạ, đó mới là thứ người ta phải bận tâm suy nghĩ.

Đầy tớ [bước vào] Thưa lệnh ngài Chánh án Tòa án Đại hình. [Đưa cho Vagret một bức thư]

Vagret. Cậu ấy không đến à?

Madame Vagret [sau khi đọc thư] Cậu ấy không đến.

Bunerat. Tôi hầu như cũng chẳng mong cậu ấy đến.

Madame Vagret. Cậu ấy bảo bị chứng đau nửa đầu thần kinh. Cậu ấy đã đi chuyến tàu 6 giờ 49 phút rồi.

Mouzon. Thật là một điều có ý nghĩa!

Madame Bunerat. Thật không còn cách nào thể hiện sự bất bình của mình rõ ràng hơn thế nữa.

Bunerat. Lại còn ba vụ trắng án nữa chứ!

Madame Bunerat. Giá mà là vấn đề của những luật sư lừng danh! Đằng này lại là mấy tay luật sư mớiú ớ!

Bunerat. Chẳng ra cái thá gì![Tr 242]

Madame Vagret [nói với con gái] Con gái tội nghiệp của mẹ! Bản báo cáo của cậu ta sẽ ra sao đây?

Bertha. Báo cáo nào hả mẹ?

Madame Vagret. Con không biết sao? Vào cuối mỗi kỳ họp, Chánh án đều phải nộp một bản báo cáo lên Bộ trưởng—Ồ, thân gửi bà Bunerat yêu quý!

[Ba người phụ nữ ngồi xuống phía cuối sân khấu]

Mouzon. Ba vụ trắng án—và vụ án mạng Irissary. Một thành tích thật đáng buồn! Chúng ta đang lâm vào một rắc rối lớn đây.

Bunerat. Các anh biết đấy, thưa Vagret thân mến, tôi là người ăn ngay nói thẳng. Tôi chẳng úp mở gì sất. Khi đi săn lợn lòi, tôi cứ lao thẳng vào nó. Tôi nói thẳng thừng—ai cũng có thể biết được trong đầu tôi nghĩ gì. Tôi là con nhà nông dân, chính cống là thế, và tôi chẳng việc gì phải giấu giếm. Chà, có vẻ như Đoàn luật sư của các anh—tôi thừa nhận, dĩ nhiên là anh lãnh đạo nó với sự liêm chính và trung thực đáng nể—nhưng có vẻ như—tôi nên nói thế nào nhỉ?—rằng nó đang trở nên yếu kém đi. Mouzon, anh hẳn sẽ nhớ, cũng đã nói điều tương tự khi anh ấy tra cứu các số liệu thống kê.

Mouzon. Quả thực đây là một năm rất tồi tệ.

Bunerat. Anh biết đấy, vấn đề là làm sao để trở thành một ngoại lệ so với quy định chung—làm sao để Tòa án của chúng ta được nâng lên hạng cao hơn. Chà, Mauleon sẽ chẳng thể được nâng từ hạng ba lên hạng hai nếu số lượng các vụ án cứ giảm đi như thế này.

Mouzon. Chúng ta sẽ phải chứng minh rằng chúng ta cực kỳ bận rộn.

Bunerat. Và rất nhiều vụ án mà anh đã dàn xếp ổn thỏa hoàn toàn có thể trở thành đối tượng của việc truy tố.

Mouzon. Cứ ngẫm mà xem, năm nay chúng ta đã tuyên những bản án tù ít hơn năm ngoái tổng cộng một trăm mười tám năm!

Bunerat. Và dẫu vậy Tòa án đâu có làm gì sai trái. Chúng ta bảo vệ lợi ích của xã hội với sự cảnh giác cao độ nhất.[Tr 243]

Mouzon. Nhưng trước khi có thể trừng phạt thì anh phải giao bị cáo cho chúng tôi chứ.

Vagret. Gần đây tôi đã ban hành những chỉ thị nghiêm ngặt nhất liên quan đến việc trấn áp các tội danh buôn lậu, vốn rất phổ biến ở các vùng này.

Bunerat. Chà, thế thì cũng đỡ được phần nào. Anh hiểu quan điểm mà chúng tôi đang theo đuổi chứ. Đó là vấn đề an toàn công cộng, bạn thân mến ạ.

Mouzon. Chúng ta đang bị tụt lại phía sau so với các Tòa án cùng cấp khác. Này, tôi đã tính toán các con số rồi đây. [Anh ta lấy một tờ giấy từ trong ví da ra và vô tình làm rơi những tờ giấy khác, La Bouzole liền nhặt lên] Tôi thấy—

La Bouzole. Anh đang làm rơi giấy tờ kìa, Mouzon. Đây có phải của anh không—cái phong bì này này? [Anh ta đọc] "Monsieur Benoît, Sĩ quan Hải quân, Khách sạn Railway, Bordeaux." Mùi hương thơm thật đấy—

Mouzon [hốt hoảng, giật lấy bức thư từ tay La Bouzole] Vâng—một bức thư của người bạn tôi.

La Bouzole. Còn cái này? Vụ án mạng Irissary?

Mouzon. À, vâng—đó là—tôi định giải thích—đó là— ồ, vụ án mạng Irissary, vâng—đó là bản dịch mà Bunerat đưa cho tôi về bài báo xuất hiện trên tờ Eskual Herria ngày hôm nay. Nó cực kỳ khó chịu. Họ nói Mauleon là một loại Tòa án hình phạt—giống như một thứ ngục hình Biribi trong ngành tư pháp vậy.

Vagret. Nhưng rốt cuộc, tôi đâu thể tự bị ra một kẻ sát nhân cho các anh chỉ vì tên gã này quá cứng đầu chịu để bị bắt! Delorme đã gửi bản nhân dạng mà họ cung cấp cho chúng ta đến văn phòng của tất cả các thẩm phán rồi.

Mouzon. Delorme! Tôi có nên nói cho anh nghe tôi nghĩ gì không? Chà, đồng nghiệp Delorme của chúng ta đang sai lầm khi cứ bám lấy cái ý tưởng rằng tên tội phạm là một kẻ lang thang.

Vagret. Nhưng lại có một nhân chứng cơ mà.

Mouzon. Nhân chứng đó đang nói dối, hoặc hắn ta nhớ nhầm.[Tr 244]

Bunerat. Một nhân chứng đã nhìn thấy những kẻ digan rời khỏi nhà nạn nhân vào sáng hôm đó.

Mouzon. Tôi nhắc lại, nhân chứng đang nói dối, hoặc hắn ta nhầm lẫn.

Vagret. Tại sao lại thế?

Mouzon. Tôi chắc chắn như vậy.

Bunerat. Tại sao?

Mouzon. Bởi vì tôi chắc chắn kẻ sát nhân không phải là một tên digan.

Vagret. Nhưng hãy giải thích xem nào—

Mouzon. Chẳng ích gì đâu, bạn thân mến. Tôi biết rõ bổn phận của mình đối với đồng nghiệp Delorme đến mức không muốn cố chấp tranh cãi. Tôi đã nói quá nhiều rồi đấy.

Vagret. Đâu có sao.

Bunerat. Hoàn toàn không sao cả.

Mouzon. Chính bằng sự tế nhị lớn nhất, tôi đã cảnh báo đồng nghiệp Delorme—cậu ấy đã quá nhã ý khi tham khảo ý kiến của tôi và cho tôi xem từng ngày những thông tin mà cậu ấy thu thập được—tôi đã cảnh báo cậu ấy rằng cậu ấy đang đi nhầm đường. Cậu ấy chẳng chịu nghe ai; cứ khăng khăng đi tìm tên lang thang của mình. Chà, cứ để cậu ta tìm đi! Có tới năm mươi ngàn kẻ lang thang ở nước Pháp cơ mà. Rốt cuộc thì có lẽ tôi đã sai. Dẫu vậy tôi vẫn sẽ cảm thấy bất ngờ, bởi vì tại những thành phố lớn nơi tôi từng làm thẩm phán, và nơi tôi phải đối mặt, không phải chỉ thỉnh thoảng, mà có thể nói là mỗi ngày, với những khó khăn loại này, tôi đã tích lũy được một số kinh nghiệm nhất định trong các vụ án hình sự và một mức độ tinh tường nhất định.

Vagret. Rõ ràng là thế. Còn về phần Delorme, đây là lần đầu tiên cậu ấy phải thụ lý một vụ án mạng lớn như vậy.

Mouzon. Trong vụ án về người phụ nữ xinh đẹp ở Toulouse, tại Bordeaux, một vụ án từng gây rùm beng một thời, chính tôi là kẻ đã buộc bị cáo phải khai nhận dẫn ả ta lên máy chém.

Bunerat [với vẻ ngưỡng mộ] Thật thế á?[Tr 245]

Vagret. Bạn thân mến, tôi khẩn khoản đề nghị anh—và nếu tôi cứ nài nỉ, đó là vì tôi có lý do để làm thế—giữa chúng ta với nhau, xin anh vui lòng cho biết cơ sở nào để anh đưa ra nhận định đó.

Mouzon. Chà, tôi không muốn giấu nghề đâu—tôi sẽ nói cho các anh biết.

Bunerat. Chúng tôi đang lắng nghe đây.

Mouzon. Hãy nhớ lại các sự kiện xem. Trong một ngôi nhà cô lập như hầu hết những ngôi nhà xứ Basque của chúng ta, người ta phát hiện vào một buổi sáng nọ, một cụ già tám mươi bảy tuổi bị sát hại trên giường. Những người đầy tớ ngủ ở tòa nhà bên cạnh chẳng nghe thấy gì cả. Chó không sủa. Quả thực có vụ cướp, nhưng tên tội phạm không chỉ dừng lại ở việc lấy đi tiền mặt; hắn còn đánh cắp cả giấy tờ gia đình nữa. Hãy ghi nhớ điểm đó. Và tôi sẽ kéo sự chú ý của các anh đến một chi tiết khác. Hôm trước trời đã đổ mưa. Trong vườn người ta phát hiện những dấu chân lập tức được cho là của tên sát nhân, hắn đi giày rách đến mức ngón chân cái của bàn chân phải lòi cả ra ngoài. Monsieur Delorme cứ thế lần theo dấu vết; hắn thu được một manh chứng khích lệ tinh thần hắn, và hắn tuyên bố kẻ sát nhân là một tên lang thang. Tôi nói đây là một sai lầm. Kẻ sát nhân không phải là kẻ lang thang. Giờ thì ngôi nhà nơi xảy ra tội ác là một ngôi nhà biệt lập, và chúng ta biết rằng trong vòng bán kính từ sáu đến mười dặm chẳng có lấy một tên lang thang nào đi ăn xin trước khi án mạng xảy ra. Thế nên tên lang thang này, giả sử có đi nữa, hẳn đã ăn uống tại hiện trường vụ án, trước hoặc sau khi ra tay sát hại. Đằng này chẳng tìm thấy dấu vết nào cho phép chúng ta suy đoán rằng hắn đã làm một việc đại loại như thế. Vậy nên—đây là một kẻ đến nơi trong trạng thái kiệt sức. Hắn đi xin ăn; hắn bị từ chối. Sau đó hắn ẩn nấp, và khi màn đêm buông xuống, hắn cướp của và giết người. Bánh mì, rượu và thức ăn khác có sẵn ngay gần đó; thế nhưng hắn cứ lẩn đi mà chẳng thèm động đến. Liệu điều này có hợp lý không? Không. Đừng có bảo tôi rằng hắn bị động động nên hoảng hốt bỏ chạy; điều đó không đúng; chính nhân chứng của họ tuyên bố đã nhìn thấy hắn vào buổi sáng, cách ngôi nhà chỉ vài thước, trong khi vụ án mạng xảy ra trước nửa đêm. Nếu Monsieur Delorme, ngoài những phẩm chất xuất chúng của mình ra, có thêm chút ít kinh nghiệm về những vụ án dạng này, cậu ta sẽ nhận ra rằng những chai lọ rỗng, những chiếc cốc bẩn, và mảnh vụn thức ăn bỏ lại trên bàn chính là thứ, có thể nói như vậy, ký hiệu độc quyền mà tên tội phạm lang thang để lại tại hiện trường gây án của hắn.

Bunerat. Đúng thế; chi tiết đó tôi quá quen thuộc.

La Bouzole [thì thầm với Ardeuil] Tên đó sẵn sàng đẩy một người lên đoạn đầu đài chỉ để ra vẻ mình uyên bác.

Vagret. Nói nữa đi—nói tiếp đi.

Mouzon. Lẽ ra Monsieur Delorme cũng phải biết điều này: trong cuộc đời của kẻ lang thang có một nhu cầu đứng thứ hai sau đói khát—đó là nhu cầu về giày dép. Điều này đúng đến mức đôi khi người ta biết chúng lợi dụng nhu cầu này làm cái cớ để đòi kháng án, bởi vì chuyến đi tới Tòa án phúc thẩm thường được thực hiện bằng bộ hành, thế nên cơ quan công quyền buộc phải cấp giày, và vì những đôi giày này hầu như chẳng bị mòn đi là bao trong thời gian tạm giam, nên chúng vẫn còn rất mới khi rời nhà tù. Giờ thì cái kẻ được cho là lang thang ấy lại có bàn chân kích cỡ gần như y hệt nạn nhân của hắn. Hắn có—chính các anh đã nói với chúng ta—những đôi giày đang trong tình trạng rất tồi tàn. Chà, thưa các quý ông, tên lang thang đi giày rách rưới này lại không hề lấy những đôi giày tốt và bền có sẵn trong nhà! Tôi xin nói thêm một điều nữa. Nếu tội ác do một kẻ tha hương qua đường—một kẻ ăn mày chuyên nghiệp—thực hiện, các anh có giải thích được tại sao tên sát nhân kỳ lạ này lại đi theo con đường chạy qua trước mặt nhà nạn nhân—con đường mà hắn chẳng thể tìm thấy nguồn tiếp tế nào—con đường mà các nhà cửa chỉ mọc lên cách quãng hai hoặc ba dặm—trong khi ngay gần đó,[Tr 247] lại có một con đường khác chạy qua các làng mạc và đi ngang qua vô số trang trại, nơi có truyền thống chưa bao giờ từ chối sự lưu trú đối với một kẻ như hắn không? Thêm một lời nữa. Tại sao tên lang thang này lại đi ăn cắp những giấy tờ gia đình vốn sẽ tố cáo hắn là tội phạm ngay lần đầu tiên hắn chạm trán với cảnh sát? Không, thưa các quý ông, tên tội phạm không phải là một kẻ lang thang. Nếu các anh muốn tìm ra hắn, các anh đừng đi tìm một kẻ lang thang vất vưởng dọc đường cái quan; các anh phải tìm trong số những người họ hàng, con nợ hoặc bạn bè, những kẻ có quyền lợi gắn liền với cái chết của nạn nhân.

Vagret. Điều này rất đúng.

Bunerat. Tôi phải gọi đó là sự logic tuyệt vời và cực kỳ minh bạch.

Mouzon. Tin tôi đi, vấn đề rất đơn giản. Nếu tôi được giao thụ lý việc điều tra, tôi đảm bảo rằng trong vòng ba ngày tên tội phạm sẽ bị xích tay tống giam.

Vagret. Chà, đồng nghiệp thân mến của tôi, tôi có một tin tức dành cho anh đây. Monsieur Delorme, vì sức khỏe rất kém, đã trả lại hồ sơ vụ án cho tôi vào chiều nay, và nó sẽ được giao cho anh. Từ nay việc điều tra sơ bộ vụ án mạng Irissary sẽ nằm trong tay anh.

Mouzon. Tôi chỉ xin nói rằng tôi chấp nhận. Bổn phận của tôi là tuân theo mệnh lệnh. Tôi không rút lại bất kỳ điều gì mình đã nói; trong vòng ba ngày tên sát nhân sẽ bị bắt giữ.

Bunerat. Hoan hô!

Vagret. Tôi cảm ơn anh vì lời hứa đó thay mặt cho tất cả những người liên quan. Tôi tuyên bố rằng anh đã giúp chúng tôi trút bỏ được một gánh nặng lo âu lớn. [Nói với vợ] Này mình. Monsieur Mouzon đang đảm nhận việc điều tra sơ bộ, và anh ấy hứa hẹn với chúng ta kết quả trước khi ba ngày trôi qua.

Madame Vagret. Chúng tôi sẽ rất biết ơn, Monsieur Mouzon.

Madame Bunerat. Ồ, cảm ơn anh nhiều lắm!

Vagret. Bertha! Hãy bảo người ta dọn bữa tối đi—và[Tr 248] mang lên chai rượu Irrouleguy cũ đó nhé! Tôi sẽ nâng ly chúc mừng thành công của anh, bạn thân mến ạ.

Đầy tớ. Bữa tối đã dọn xong.

Các quý ông mời các quý bà choàng tay mình để chuẩn bị bước vào dùng bữa tối.

[Tr 249]