Bối cảnh: Xưởng của Thérèse tại xưởng đóng sách của hai ông Féliat và Guéret ở Evreux. Khắp nơi bày la liệt các vật liệu đóng sách: mẫu trang trí, dụng cụ và lụa là. Một cánh cửa kính bên phải mở thông ra xưởng chung của nữ công nhân, còn bên trái là cửa dẫn vào một phòng làm việc nhỏ. Ở chính giữa, phía cuối phòng, kê một chiếc bàn vẽ lớn; xung quanh đặt vài giá vẽ. Có một vài chiếc ghế và một chiếc tủ nhỏ. Trên tường treo các bảng niêm yết nội dung Luật Lao động Nhà máy. Phía cuối phòng có một cánh cửa.

Trời tháng Mười.

Ông Guéret và ông Féliat bước vào với vẻ đầy kích động.

Guéret. Tôi nói cho anh hay, công nhân của Duriot sắp đình công đến nơi rồi.

Féliat. Còn tôi xin hỏi anh, chuyện đó thì dính dáng gì đến tôi?

Guéret. Thợ bên ta cũng sẽ làm y như vậy.

Féliat. Ồ không, họ sẽ không làm thế đâu.

Guéret. Rồi anh cứ chờ mà xem.

Féliat. Thợ nhà Duriot đang nổi trận lôi đình với đám phụ nữ vì chuyện xảy ra hồi năm ngoái.

Guéret. Họ bảo phụ nữ là kẻ thù trong việc làm ăn kinh doanh.

Féliat. Cứ để mặc họ gajp nhấm điều đó đi.

Guéret. Họ muốn Duriot sa thải toàn bộ nữ công nhân.

Féliat. Và tôi đã giải thích cho anh lý do rồi. Ở đây chẳng có mối đe dọa nào như thế cả.

Guéret. Anh nghĩ vậy sao? Ừ thì, rồi anh sẽ thấy.

Féliat. Chúng ta cứ chờ xem sao.

Guéret. Anh chỉ chịu khuất phục sau khi chúng đập phá hai hoặc ba cỗ máy của anh giống như đã làm với xưởng Duriot, hay thậm chí gây ra chuyện gì tồi tệ hơn thế nữa.

Féliat. Anh Guéret thân mến, tôi chỉ phải trả cho nữ công nhân một xu đối với mỗi việc mà tôi phải trả nam công nhân tới ba xu. Và chừng nào tôi còn có thể tiết kiệm được mười xu cho mỗi sản phẩm, tôi sẽ vẫn tiếp tục làm thế.

Guéret. Rồi anh sẽ phải hối hận đấy. Nếu tôi ở vị trí của anh—[Ông khựng lại]

Féliat. Nào, thế anh sẽ làm gì nếu ở vào vị trí của tôi?

Guéret. Tôi sẽ làm gì á?

Féliat. Đúng vậy, anh sẽ làm gì?

Guéret. Tôi chẳng cần mất nhiều thời gian suy nghĩ đâu. Tôi thà chặt một ngón tay để giữ lấy bàn tay, tôi sẽ đuổi cổ toàn bộ đám phụ nữ vào ngày mai.

Féliat. Anh điên rồi. Anh lúc nào cũng phản đối việc tôi thuê phụ nữ làm việc, và tôi thừa biết lý do tại sao.

Guéret. Nào, vậy hãy nghe anh nói xem lý do đó là gì nào.

Féliat. Anh muốn biết chứ gì. Vâng, bởi vì anh đã ghen tị với Thérèse kể từ khi cô ấy đến đây sáu tháng trước.

Guéret. Ồ, tôi xin anh đấy!

Féliat. Đúng là thế đấy; chị gái tôi không thể nào chịu đựng nổi cô ấy.

Guéret. Marguerite—

Féliat. Anh thừa biết chị ấy thậm chí còn chẳng thèm nhìn mặt Thérèse khi cô ấy từ Paris xuống đây; và nếu Thérèse có được việc làm ở đây, thì đó là bất chấp sự phản đối của Marguerite. Tôi đã khôn ngoan hơn anh trong chuyện này. Lòng dũng cảm của cô gái ấy đã thuyết phục được tôi. Cô ấy là một người can đảm và thông minh. Ồ, tôi không có ý tự nhận mình khôn ngoan hơn thực tế đâu. Tôi nhận cô ấy một phần vì thương hại, và tôi nghĩ cô ấy có thể vẽ giúp tôi vài mẫu trang trí; tôi chỉ mong đợi có thế thôi. Nhưng cô ấy có nghị lực và tinh thần chủ động. Cô ấy đã tự tay tổ chức hai phòng làm việc, và giờ đây cô ấy đã thu vén mọi thứ vào nền nếp bằng cách đứng ra lập ra cái Nghiệp đoàn này.

Guéret. Nghiệp đoàn Mái Ghẹ.

Féliat. Gì cơ?

Guéret. Đó là cách lũ đàn ông gọi Nghiệp đoàn của cô ta đấy. Anh mà được nghe những điều họ bàn tán về nó thì rõ.

Féliat. Chà, muôn năm Nghiệp đoàn Mái Ghẹ! Con mái nào đến lúc cần thì cũng can đảm hết.

Guéret. Nói nghiêm túc đấy, chính cái Nghiệp đoàn này đã khiến đám đàn ông tức tối. Họ cảm thấy nó rất nguy hiểm.

Féliat. Được thôi. Tôi sẽ sẵn sàng đối phó với họ.

Thérèse bước vào.

Guéret. Tôi đi thăm dò xem tình hình bên ngoài ra sao đây.

Féliat. Ừ, anh đi đi.

Ông Guéret đi ra.

Thérèse. Em vừa đi gặp người thợ làm dụng cụ mạ gáy sách về. Ông ấy bảo hoàn toàn có thể làm một dụng cụ dựa trên bản vẽ của em với chi phí không đắt hơn cái cũ đâu. [Đang tìm một tờ giấy và tìm thấy nó trên bàn] Đây là bản vẽ ạ. Anh thấy đấy, em đã tính đến sự tiết kiệm, nhưng không vì thế mà hy sinh tính tiện dụng. Rốt cuộc, nó chỉ là một bản sao từ mẫu của Grolier, chỉ sửa lại đôi chút thôi.

Féliat. Rất tốt, nhưng giá thành của nó sẽ là bao nhiêu?

Thérèse. Anh đoán xem là bao nhiêu.

Féliat. Để tôi tự tính xem nào. [Anh vừa tính toán trong lúc những sự việc sau diễn ra]

Thérèse. Công đoạn dập giấy sẽ không dùng búa nữa, mà dùng máy cán; việc cưa gáy và bọc bìa sẽ tiến hành như bình thường.

Féliat [sau khi đã tính xong] Hai franc bốn mươi su.

Thérèse [đầy đắc ý] Một franc bảy mươi su. Anh đã tính toán dựa trên mức lương của thợ nam. Nhưng nếu anh đồng ý, em sẽ mở một phòng làm việc mới dành cho phụ nữ ở xưởng cũ. Lucienne có thể quản lý nó. Em có thể để Madame Princeteau thay thế vị trí hiện tại của Lucienne, và em sẽ cho ra lò sản phẩm đúng với mức giá em vừa nêu.

Féliat. Nhưng thế thì tuyệt quá chứ lỵ. Tôi giao phó hoàn toàn cho cô tự quyết đấy.

Thérèse. Cảm ơn anh, Monsieur Féliat.

Féliat. Cô nghĩ đám thợ nam sẽ đón nhận chuyện này thế nào? Cô biết đấy, năm ngoái, trước khi cô đến đây, một cuộc đình công của công nhân đã bị đập tan bởi chính những nữ công nhân nhận làm phần việc mà đám nam nhân đang đòi tăng lương—lại còn nhận làm với mức tiền công thấp hơn nữa. Kể từ dạo đó, đám đàn ông vô cùng căm ghét phụ nữ. Cha đỡ đầu của cô đang lo lắng về chuyện này đấy.

Thérèse. Ôi, cứ để mặc em lo, em không sợ đâu.

Féliat. Làm tốt lắm. Tôi thích sự can đảm. Cứ tiến hành đi. Tôi thật quá may mắn khi chiêu mộ được cô về đây.

Thérèse. Em mới là người phải biết ơn anh vì đã tin tưởng ở em. [Lucienne xuất hiện ở cánh cửa bên phải. Cô đang nói chuyện với một nữ công nhân đứng khuất bóng, trong lúc cuộc trò chuyện sau đây tiếp diễn] Và anh thật tốt bụng biết bao khi đã tạo công ăn việc làm cho tội nghiệp Lucienne. Khi nghĩ lại xem anh đã cứu cô ấy khỏi hoàn cảnh nào! Cô ấy thực sự mang ơn cứu mạng của anh. Ít ra thì cô ấy mang ơn anh vì nhờ có anh mà cô ấy đang được sống một cuộc đời lương thiện.

Féliat. Chà, bù lại thì tôi được giảm mười phần trăm chi phí chung cơ mà. [Đổi giọng] Vậy là thống nhất thế nhé? Cô cứ tiến hành đi chứ?

Thérèse. Vâng, thưa anh.

Féliat. Tôi đi ban hành những chỉ thị cần thiết đây. [Ông bước ra]

Thérèse. Mọi chuyện trôi chảy rồi. Xong xuôi cả. Anh ấy đồng ý rồi! Em sắp có phòng làm việc mới, và chị sẽ là người đứng đầu nó đấy, Lucienne.

Lucienne. Ôi, tuyệt vời quá! Cuối cùng thì ở đây chị cũng thực sự có chút trọng lượng rồi. [Một tiếng thở dài nhẹ nhõm dài] Ôi trời ơi, chị hạnh phúc biết bao. Chị chưa bao giờ nghĩ mình lại có thể thấy thích thú với cái mùi của một xưởng đóng sách đến thế. [Hít hà] Mùi keo dán, mùi lòng trắng trứng, và mùi da thuộc cũ; thật là đáng yêu làm sao! Ôi Thérèse, những gì em đã làm khi đưa chị đến đây! Những gì chị nợ em! Đó chính là ý nghĩa của việc một người phụ nữ được tự do; nó có nghĩa là một người phụ nữ tự kiếm sống bằng đôi bàn tay của mình.

Thérèse. Ôi, chị nói đúng lắm! Chẳng phải tuyệt vời lắm sao, Lucienne, mười người phụ nữ khốn khổ được cứu giúp, nhờ có xưởng làm việc mới của chúng ta đấy. Em đã gặp nữ quản công bên xưởng Duriot. Bất cứ lúc nào cũng có thể có năm mươi phụ nữ ở đó mất việc làm. Hiện tại em chỉ có thể nhận mười người, và em đã buộc phải lựa chọn. Thật là kinh khủng! Ba mươi người trong số đó đang thoi thóp bên bờ vực chết đói. Em đã chọn những trường hợp ngặt nghèo nhất: những bà cô già lỡ thì, những cô gái có con nhỏ, những người bị chồng ruồng bỏ, và những góa phụ. Bất kỳ ai trong số họ, nếu không có em, hẳn đã chết đói hoặc sa chân vào con đường trụy lạc rồi. Từng có lúc em muốn viết sách và thực hiện những giấc mơ của mình qua con đường đó. Giờ đây em có thể thực hiện chúng thông qua công việc. Em ước gì Caroline Legrand có thể biết được những gì em đang làm. Chính cô ấy là người đã giúp em vượt qua được cái kiêu hãnh ngốc nghếch của mình để đến đây xin việc.

Lucienne. Caroline Legrand thân mến! Nếu không có cô ấy! Nếu không có em! [Đổi giọng] Đố em biết sáng nay chuyện gì đã xảy ra với chị đấy?

Thérèse [cười vang] Lại một chuyến ghé thăm nữa ư! Chị khéo làm em ghen tị đấy nhé!

Lucienne. Em có lý do để ghen đấy. Suốt tuần qua, ông lão tuyệt vời đó ngày nào cũng đến mang theo một cuốn sách để chị đóng. Chị đã van xin ông ấy đừng nhọc công như vậy nữa, và bảo rằng nếu ông ấy có thêm việc cho chúng ta làm, chúng ta có thể sai người đến tận nhà ông ấy lấy sách. Đố em hôm nay ông ấy làm gì đấy?

Thérèse. Em chịu thua đấy.

Lucienne. Ông ấy cầu hôn chị.

Thérèse. Chị yêu của em! Thế rồi sao nữa?

Lucienne. À thì, chị bảo với ông ấy rằng chị đã kết hôn nhưng hiện đang ly thân với chồng.

Thérèse. Vẫn còn có cái gọi là ly hôn mà chị.

Lucienne. Cô nàng hư hỏng này! Đó chính xác là những gì ông ấy đã nói. Chị bảo với ông ấy rằng trải nghiệm hôn nhân đầu đời của chị chẳng lấy gì làm ngọt ngào để mà dại dột chuốc lấy rủi ro lần thứ hai. Thế rồi ông ấy ngỏ lời xin chị làm tình nhân của ông ấy.

Thérèse. Nỗi bất bình của Lucienne!

Lucienne. Không đâu! Chị thực sự không tài nào giận nổi. Ông ấy ngỏ ý muốn sang tên một phần gia sản cho chị một cách ngây ngô đến nỗi chị hoàn toàn mất hết cả sự phòng thủ. Chị chỉ nhẹ nhàng nói với ông ấy rằng chị có khả năng tự kiếm sống, nên chị không việc gì phải đem thân ra bán.

Thérèse. Và thế là ông ấy bỏ đi sao?

Lucienne. Và thế là ông ấy bỏ đi.

Thérèse [bỗng giật mình] Có phải tiếng chuông vừa điểm ba giờ đúng không chị?

Lucienne. Đúng vậy, nhưng có gì đâu mà phải ngạc nhiên dữ thế.

Thérèse. Với chị thì có lẽ không. Nhưng em đã tự nhủ sẽ không nghĩ về một chuyện nào đó cho đến đúng ba giờ. Và em đã giữ đúng lời hứa—hầu như là vậy—dù chẳng dễ dàng gì. Chà, chị yêu ạ, ba giờ chiều hôm nay là một khoảnh khắc vô cùng thiêng liêng trong đời em.

Lucienne. Thật thế không hả em?

Thérèse. Vâng, thật đấy. Lucienne, em hạnh phúc quá. Em không hiểu vì sao mình lại xứng đáng được hưởng hạnh phúc nhường này.

Lucienne. Lạy Chúa tôi, năm phút vừa qua đã xảy ra chuyện gì thế hả?

Thérèse. Để em kể cho chị nghe. Một tiếng đồng hồ trước, René đã đặt chân đến Evreux. Anh ấy vừa ở Tunis trở về. Trở về trong vinh quang và thành đạt. Và bây giờ—

Vincent, một nam công nhân, bước vào.

Vincent. Chào cô Thérèse. Tôi muốn nói chuyện với cô một lát, vì chính cô là người tuyển dụng—

Thérèse. Không tuyển thợ nam đâu nhé.

Vincent. Tôi biết chứ. Nhưng chuyện này là về một người phụ nữ, về vợ tôi cơ.

Thérèse [cộc lốc] Vợ anh á? Nhưng tôi không cần vợ anh.

Vincent. Tôi nghe nói cô đang tuyển thêm thợ mà.

Thérèse. Đúng vậy, nhưng tôi tuyển chọn họ rất kỹ càng. Trước hết tôi nhận những người đang cần việc làm hoặc những người không được gia đình chu cấp.

Vincent. Cô nói rất phải—nhưng tôi đâu có đòi hỏi cô phải trả mụ già nhà tôi nhiều tiền lắm đâu—không bằng mức của đàn ông đâu.

Thérèse. Sao lại không, nếu cô ấy làm cùng một khối lượng công việc?

Vincent [với vẻ bề trên của đàn ông] À thì, thứ nhất, bả chỉ là đàn bà; thêm nữa, nếu cô không húp được chút nước béo nào từ đó, đời nào cô thèm nhận bả vào thay thế một người đàn ông.

Thérèse. Nhưng bản thân anh đang nhận được mức lương rất hậu hĩnh ở đây cơ mà. Anh có thể sống được mà không cần phải ép vợ mình đi làm kiếm tiền chứ bộ.

Vincent. Dù sao đi nữa, mấy đồng xu lẻ của bả cũng đủ tiền cho tôi hút thuốc lá rồi.

Lucienne [cười] Thôi nào, anh có hút ác liệt đến thế đâu cơ chứ.

Vincent. Hơn nữa, nó sẽ giúp miếng bánh mì có thêm chút bơ phết chứ sao.

Thérèse. Nhưng vợ anh sẽ cướp đi chỗ làm của một người phụ nữ khác, người mà thậm chí còn chẳng có nổi một miếng bánh mì khô để ăn ấy chứ.

Vincent. Ồ, nếu cứ bận tâm mãi đến nỗi khổ của người khác, thì có mà lo đến hết ngày!

Thérèse. Bây giờ anh có bỏ qua cho tôi nếu tôi tọc mạch một chút vào chuyện không hẳn là của mình không?

Vincent. Ồ, cứ nói đi, cô chẳng làm tôi bực mình đâu.

Thérèse. Anh thường làm gì khi tan giờ làm ở xưởng? Anh lui tới quán rượu phải không?

Vincent [mất kiên nhẫn, trở nên hung hăng và thô lỗ] Cô chơi trò đó đấy phỏng! Cô tưởng tôi là dạng sâu rượu chính hiệu chắc. Quá đáng lắm rồi đấy nhé. Cô cứ việc đi hỏi thăm khắp các quán rượu quanh đây xem. Thề có chúa, đôi khi suốt cả tuần liền tôi chẳng giọt men nào ngoài nước lã đấy nhé! Cô tìm ra được ai từng thấy tôi say mèm bất tỉnh nhân sự bao giờ chưa—hả? Tôi là một trong những gã đứng đắn đấy, rõ chưa. Sáng ra tôi làm một ngụm lai rai,[Nhảy trang 90] giống như mọi gã đàn ông đích thực khác, để xua tan sương mù; rồi trước bữa trưa tôi làm một ly Vermouth, và một ngụm rượu mạnh sau đó, cốt để tra dầu mỡ cho cỗ máy cơ thể hoạt động trơn tru thôi—và chỉ có bấy nhiêu thôi đấy. Tất nhiên trước bữa tối thì thế nào chả phải nốc một ly Pernod để kích thích vị giác; còn nếu sau bữa tối mà tôi có đi hút thuốc và làm vài chén, thì ấy là vì muốn có chút bầu bạn vui vẻ thôi mà.

Thérèse [người vừa hí hoáy ghi chép những con số bằng bút chì trong lúc anh ta đang nói] Chà, thế là mỗi ngày anh ném đi một franc có thể tiết kiệm được rồi đấy.

Vincent. Một franc á.

Thérèse [đưa tờ giấy cho anh ta] Anh cộng lại mà xem.

Vincent [có chút bối rối] Thôi, tôi tin cô đấy. Tôi vốn dúa dắt mấy khoản tính toán lắm.

Thérèse. Với số một franc đó, anh hoàn toàn có thể phết thêm một lớp bơ thật dày lên từng khoanh bánh mì rồi đấy.

Vincent. Chà, nghe này, tôi đang muốn sắm một chiếc xe đạp.

Thérèse. Để làm gì? Nhà anh cách đây có năm phút đi bộ cơ mà.

Vincent. Vâng, nhưng tôi muốn lượn lờ đây đó vào các ngày Chủ nhật chứ.

Thérèse. Có một điều này anh chưa nghĩ đến. Anh có hai đứa con nhỏ. Ai sẽ chăm sóc chúng nếu vợ anh đến đây làm việc?

Vincent. Cô đừng có mà lo bò trắng răng. Sáng nào cô chả tống tụi nó bẩn thỉu đến nhà trẻ rồi tối lại đón về sạch sẽ tinh tươm.

Thérèse. Thế còn ai sẽ là người chuẩn bị bữa tối?

Vincent [ngây ngô] Thì mụ già nhà tôi khi đi làm về chứ ai.

Thérèse. Trong lúc anh đang nhấm nháp ly rượu của mình chứ gì?

Vincent [với giọng điệu cũ] Ồ, vâng; tôi sẽ không giục bả quá vội đâu mà lo.

Thérèse. Ai sẽ vá víu quần áo cho anh?

Vincent. Thì mụ già nhà tôi chứ ai vào đây nữa.

Thérèse. Vào lúc nào chứ?[Nhảy trang 91]

Vincent. Vào các ngày Chủ nhật.

Thérèse. Trong lúc anh đang ì ạch đạp xe đi dạo phè phỡn ư?

Vincent. Vâng; thế lại đổi gió cho bả ấy chứ sao. Với lại tối đến tôi sẽ dẫn bả theo xem tôi đánh bi-a. [Đổi giọng] Mọi chuyện chốt lại thế là xong xuôi cả rồi chứ hả?

Thérèse. Nằm mơ đi anh, còn lâu nhé.

Vincent. Sao lại không cơ chứ? Chẳng phải cô sắp mở phòng làm việc mới hay sao?

Thérèse. Vợ anh không cần thiết phải đi làm.

Vincent. Chuyện đó thì dính dáng gì đến cô? Cô vẫn đang tuyển những người khác cơ mà.

Thérèse. Những người khác đang túng quẫn.

Vincent. Tôi mặc kệ chứ. Lẽ ra cô phải ưu tiên nhận vợ của mấy thằng đàn ông đang làm việc ở đây trước chứ.

Thérèse. Tất cả những gì tôi có thể làm là nhắc đến tên cô ấy trong buổi họp sắp tới của Nghiệp đoàn chúng tôi.

Vincent. Ồ, dẹp cái Nghiệp đoàn mả mẹ nhà cô đi—thực sự là một thứ phiền phức hết chỗ nói!

Thérèse. Nghiệp đoàn lúc nào chẳng là sự phiền phức đối với một ai đó.

Vincent. Thế cô sẽ xin Nghiệp đoàn đừng nhận mụ già nhà tôi chứ gì?

Thérèse. Tôi chắc chắn sẽ làm thế.

Vincent [với giọng điệu đe dọa] Được lắm. Mọi chuyện ở đây vốn dĩ yên bình hơn rất nhiều trước khi cô đặt chân từ Paris tới đây đấy, biết chưa.

Thérèse [điềm tĩnh] Tôi rất tiếc vì điều đó.

Vincent. Và mọi thứ sẽ lại yên bình trở về đúng nghĩa khi cô cuốn xéo về nơi xuất phát của mình.

Thérèse. Chuyện đó sẽ còn lâu mới xảy ra đấy.

Vincent. Tôi đéo chắc về điều đó đâu nhé! Chào cô.

Thérèse. Chào anh.

Anh ta bước ra ngoài.

Lucienne. Em vừa gây thêm một kẻ thù rồi đấy, cô em ạ.

[Nhảy trang 92]

Thérèse. Em chẳng màng miễn là em có thể ngăn chặn cảnh phụ nữ bị đày đọa ra sức làm việc chỉ để gánh vác thói lười biếng và nghiện ngập của những ông chồng.

Féliat và Guéret bước vào. Lucienne đi ra ngoài.

Féliat. Này cô, nếu ở đây xảy ra một cuộc đình công, cô có thể tin tưởng vào đám nữ công nhân của mình không?

Thérèse. Em dám chắc là có.

Féliat. Cô có chắc là không ai trong số họ sẽ đâm sau lưng cô không?

Thérèse. Có thể có hai hoặc ba người phụ nữ có gia đình sẽ làm vậy nếu các ông chồng của họ đe dọa.

Féliat. Cô hãy thử tìm hiểu chuyện đó một cách kín đáo xem sao nhé?

Thérèse. Vâng, chắc chắn rồi ạ. [Cô cử động định bước đi]

Féliat. Này cô, có vẻ như Duriot vừa nhận được sự viếng thăm của hai đại biểu thuộc Ban Chấp hành Trung ương ở Paris cử xuống để phản đối việc tuyển dụng nữ công nhân. Tôi e rằng chúng ta sắp gặp rắc rối to đến nơi rồi.

Thérèse. Điều kiện ở đây rất khác biệt so với bên xưởng Duriot mà anh.

Féliat. Dù thế nào đi nữa, cứ tìm hiểu kỹ mọi chuyện đi.

Thérèse. Vâng, em làm ngay đây ạ. [Cô bước về phía cửa]

Féliat. Dù có chuyện gì xảy ra đi nữa, chúng ta cũng phải giao cho được lô hàng đi Brazil đó. Tiến độ tới đâu rồi?

Thérèse. Chúng ta sẽ hoàn tất mọi thứ trong ba ngày tới. Giờ em đi dò la vụ kia đây.

[Cô bước ra]

Féliat. Tốt.

Guéret. Ba ngày thì chả phải tận thế đâu. Tôi nghĩ mình có thể hứa với anh giữ chân đám thợ nam trong khoảng thời gian đó.

Féliat. Nếu tình thế bắt buộc, chúng ta có thể nhượng bộ họ một chút xíu.

Guéret. Tôi sẽ làm mọi thứ có thể.[Nhảy trang 93]

Féliat. Ừ. Còn nếu họ quá quắt đòi hỏi cao, chúng ta cứ việc sa thải, và đám phụ nữ sẽ hoàn thành nốt đống hàng giùm chúng ta. [Có tiếng gõ cửa] Vào đi.

René bước vào.

Guéret. Ồ kìa!

Féliat. René!

Guéret. Cậu hay hồn ma của cậu thế này?

Féliat. Cậu từ xó nào chui ra thế hả? Cả trăm năm nay chẳng ai còn nghe chút tăm tích gì về cậu nữa.

René. Thôi nào, mới có sáu tháng thôi chứ mấy, với lại mấy người cũng có đôi chút tin tức về tôi còn gì.

Féliat. Cậu vừa từ đâu tới thế?

René. Từ Tunis.

Guéret. Và cậu mò tới đây làm gì?

René. Tôi sẽ kể cho hai bác nghe mọi chuyện. Tôi muốn có một cuộc nói chuyện tử tế với hai bác.

Féliat. Nào, chúng tôi đang lắng nghe đây.

Guéret. Trông cậu có vẻ nghiêm túc gớm nhỉ.

René. Đây là một vấn đề cực kỳ nghiêm trọng.

Féliat. Đừng có làm vẻ bi kịch hóa thế chứ. Cậu đang đứng đây bình an vô sự đấy thôi; với lại cậu có mất đồng xu cát-xét nào đâu vì có xu nào trong túi đâu mà mất.

René. Tôi đến đây để cưới Thérèse.

Guéret. Chà, phải thừa nhận là cậu chẳng thèm vòng vo tam quốc tẹo nào nhỉ.

Féliat. Nhưng cậu phải nói điều đó với chính gia đình cậu chứ lỵ. Quỷ tha ma bắt—! Thérèse chẳng có nhiều tiền hơn so với hồi một năm trước đâu. Cho nên—

René. Tôi sẽ cưới cô ấy dẫu họ có phản đối đi nữa.

Guéret. Chà, chuyện đó thì chúng tôi không dính dáng gì rồi.

René. Vâng, nhưng tôi không muốn cưới cô ấy bất chấp sự phản đối của hai bác.

Féliat. Hay bất chấp chính ý nguyện của cô ấy chứ.

René. Tôi dám chắc là cô ấy sẽ không nói lời từ chối đâu.

Féliat. Nhưng cách đây đúng một năm hai người đã long trọng tuyên bố đường ai nấy đi; cả hai đều đồng ý rằng mọi chuyện đã chấm dứt mà.[Nhảy trang 94]

René. Chẳng có gì chấm dứt cả. Một năm về trước tôi chỉ là một tên ngốc.

Guéret. Trở lại vấn đề chính đi nào.

Féliat. Thế còn bây giờ cậu là cái thá gì?

René. Ít ra thì giờ đây tôi không còn là kẻ vô tích sự nữa. Tôi không còn là một cậu nhóc suốt ngày phải tuân răm rắp theo lệnh người khác chỉ vì hoàn toàn bất lực chẳng tự lo nổi cho bản thân.

Féliat. Cậu tìm được việc làm rồi à?

René. Tôi đang làm trong ngành phân bón hóa học.

Féliat. Quỷ tha ma bắt, cậu làm quái gì trong ngành phân bón thế hả?

René. Đại diện thương mại.

Féliat. Ý cậu là sao?

René. Là một tay nhân viên tiếp thị lưu động, đúng như lời ba tôi đã thốt lên với vẻ đầy khinh miệt đấy.

Guéret. Chà, chắc chắn là ông cụ nhà cậu chẳng bao giờ mong chờ một tương lai như thế khi cho cậu theo học luật sư cả.

René. Nếu làm luật sư có lẽ tôi phải mất đến chục năm mới tự kiếm nổi miếng ăn—chắc là vậy. Khi buộc phải từ bỏ ý định cưới Thérèse, tôi mới ngộ ra mình vô dụng nhường nào. Nhờ có cô ấy mà tôi tìm lại được chính mình. Cô ấy đã truyền cho tôi một phần dũng khí của bản thân cô ấy. Cô ấy đánh thức lòng tự trọng trong tôi. Hơn nữa, kể từ lúc đó tôi đã có thứ để phấn đấu, có mục đích sống, và tôi dường như hiểu được lý do vì sao mình tồn tại trên cõi đời này. Tôi đã làm việc và đọc rất nhiều sách; hãng của tôi đã chú ý đến tôi; họ cử tôi đi Tunis. Tôi đã xin họ cho thôi làm công việc giấy tờ văn phòng để tự mình xông pha thử sức. Ở bên đó tôi đã tạo được mối quan hệ với ba hãng nhỏ. Tôi nhận tiêu thụ hàng hóa cho họ. Tôi kiếm được bốn trăm franc một tháng. Năm tới tôi dự định sẽ mở một chi nhánh nhỏ tại khu vực này để tự sản xuất phân bón siêu lân. Từ nay cho đến lúc đó tôi sẽ đi khắp vùng này để tìm kiếm khách hàng; và vợ tôi—và Thérèse—sẽ tiếp tục công việc của cô ấy ở đây, nếu hai bác sẵn lòng giữ cô ấy lại.

Guéret. Uầy! Thật đáng tiếc cho một cử nhân luật từ bỏ nghề nghiệp chỉ để trở thành một thanh niên có thể huyên thuyên tràng giang đại hải không cần thở thế kia![Nhảy trang 95]

Féliat [với René] Cậu đã kể hết những chuyện đó cho gia đình nghe chưa?

René. Rồi ạ. Họ chẳng lấy làm tự hào gì về công việc làm ăn của tôi đâu. Và sau khi từ chối cho tôi cưới Thérèse vì cô ấy không có tiền, giờ đây họ lại cấm cản vì cô ấy tự lao động kiếm sống. Đối với họ, việc làm giám đốc một xưởng đóng sách, dẫu là xưởng của bác đi nữa, vẫn chưa đủ tầm vóc quý phái.

Féliat. Chà, cậu bạn trẻ ạ, cách đây một năm chắc chắn là cậu không đời nào dám đương đầu với những chuyện thế này đâu. Thế cậu muốn chúng tôi giúp gì nào? Thérèse đâu cần sự đồng ý của chúng tôi mới được kết hôn; và cậu cũng vậy.

Trong lúc ông Féliat đang nói chuyện, bà cụ Bougne đã bước vào từ cánh cửa bên phải. Bà là một nữ công nhân già nghèo khổ, đi lại khó khăn, phải tỳ người vào một cây chổi dường như chưa bao giờ rời tay. Bà đeo một chùm chìa khóa lủng lẳng bên thắt lưng; chiếc tạp dề được xắn ngược lên tạo thành một thứ túi khoang để bà nhặt nhạnh những mẩu giấy vụn và rác rơi vãi trên sàn nhà. René ngạc nhiên nhìn bà.

Féliat. Cậu đang nhìn mẹ Bougne đấy à. Chào mẹ Bougne nhé.

Mẹ Bougne. Chào Monsieur Féliat.

Féliat. Khi nào thì Ủy ban Nghiệp đoàn của các bà họp thế?

Mẹ Bougne. Thưa vào ngày thứ Tư, Monsieur Féliat ạ.

Féliat. Bà sẽ không bỏ buổi họp nào chứ?

Mẹ Bougne. Từ trước tới giờ tôi chưa từng vắng mặt buổi nào cả, Monsieur Féliat.

Féliat. Thế mới phải chứ. [Bà đi ra phía cửa sau trong lúc những diễn biến tiếp theo xảy ra. Ông Féliat quay sang nói với René] Chúng tôi gọi mẹ Bougne là Bộ trưởng Bộ Nội vụ, bởi vì bà ấy luôn cố gắng giữ cho nơi này được ngăn nắp sạch sẽ. Bà ấy đã làm thợ dệt gần Rouen từ khi mới lên tám tuổi; rồi phiêu dạt dạt dẹo trôi dạt đến tận đây.

René. Và bà ấy là ủy viên Ban Chấp hành Nghiệp đoàn ư?[Nhảy trang 96]

Guéret. Đúng vậy, bà ấy là ủy viên đấy. Thérèse đã khăng khăng đòi như thế. Khi Thérèse thành lập Nghiệp đoàn Lao động Phụ nữ ở đây, cô ấy đã có một ý tưởng tuyệt vời là kết nạp cả người đàn bà tội nghiệp khốn khổ, bị tàn phá bởi nghèo đói và lao động cực nhọc này vào hàng ngũ. Thérèse nhà chúng ta thỉnh thoảng hay có những ý tưởng quái đản như thế đấy. [Đổi giọng] Nhưng chuyện làm ăn vẫn là trên hết. Cậu muốn chúng tôi giúp gì cho cậu nào?

René. Tôi đến đây để nhờ hai bác hai việc. Việc thứ nhất là cố gắng tác động để gia đình tôi xuôi lòng.

Féliat. Chà, ta sẽ thử xem sao. Nhưng ta thừa biết tính ba cậu rồi. Ông cụ còn bảo thủ hơn cả ta nữa. Ta đời nào lay chuyển nổi dù chỉ một mảy may cái đầu óc của ông ấy đâu. Thế còn việc thứ hai?

René. Tôi muốn có một cuộc nói chuyện riêng với Thérèse trước sự chứng kiến của hai bác.

Féliat. Trước sự chứng kiến của chúng tôi á! Nghe đây cậu bạn trẻ. Sự hiện diện của chúng tôi sẽ hữu ích hơn nhiều nếu đặt đúng chỗ ở các phòng làm việc đấy. Chúng tôi đang bận tối tăm mặt mày đây này. Cậu xông vào đúng ngay cái thời điểm dầu sôi lửa bỏng giữa công nhân và chủ xưởng thế này. Hơn nữa, nói thật với cậu nhé, tôi thừa biết cậu muốn nói gì với Thérèse rồi. Tôi sẽ bảo cô ấy ra đây với cậu. Và này, đừng có giữ cô ấy lâu quá đấy, vì cô ấy cũng đang bận ngập đầu ngập cổ cơ mà. [Với Guéret] Anh đi gọi điện cho xưởng Duriot đi nhé?

Guéret [nhìn đồng hồ] Được chứ, biết đâu lại có tin tức gì mới. [Ông đi ra]

Féliat [với René] Còn tôi sẽ bảo Thérèse ra đây với cậu.

Ông bước ra ngoài, để lại René thui thủi một mình trong chốc lát. Rồi Thérèse bước vào. Họ lặng lẽ bước về phía nhau.

Thérèse. Anh khỏe chứ, René?

René. Em thế nào, Thérèse?

Họ bắt tay nhau, rồi thả mình theo cảm xúc, ôm chầm lấy nhau đầy dịu dàng và say đắm.

Thérèse [với giọng khẽ khàng] Thôi đủ rồi anh; đừng thế nữa anh René yêu quý. [Cô nhẹ nhàng gỡ tay anh ra] Đừng thế nữa. Chúng ta nói chuyện đi. Anh đã gặp gia đình chưa?[Nhảy trang 97]

René. Rồi em.

Thérèse. Thế nào anh?

René. Chà, Thérèse, họ sẽ không đến dự đám cưới của chúng ta đâu.

Thérèse. Họ vẫn từ chối ban ân huệ đó sao?

René. Chúng ta có thể tự lo mà không cần đến họ.

Thérèse. Nhưng họ nhất quyết từ chối đúng không anh?

René. Đúng vậy. Tha lỗi cho anh nhé, người yêu dấu của anh, vì đã đòi hỏi em chỉ nhận lấy mỗi mình anh. Em có đủ yêu anh để đơn giản làm đám cưới với anh mà chẳng cần họ hàng thân thích nào bên cạnh, vì anh sẵn sàng từ bỏ gia đình vì em không?

Thérèse. Anh yêu dấu ạ, chúng ta không được làm thế; chúng ta phải chờ đợi thôi.

René. Không, anh sẽ không chờ đợi nữa đâu. Anh không muốn đánh mất khoảng thời gian đẹp đẽ nhất trong cuộc đời, và những năm tháng hạnh phúc, chỉ vì những định kiến mà anh hoàn toàn không tin tưởng. Em có nhớ những gì em từng nói với anh vào đêm chúng ta diễn vở Barberine không? Lúc đó em thật tuyệt vời làm sao. Em đã nói rằng: "Hãy cưới em đi anh, bất chấp sự nghèo khó của em." [Cô cử động định ngăn anh lại] Ồ, cứ để anh nói—xin em hãy để anh nói hết! Lúc đó anh chỉ là một kẻ hèn mọn yếu nhược, anh sợ hãi trước tương lai mù mịt. Nhưng chính em đã vực anh dậy và truyền động lực cho anh. Nếu bây giờ anh là một người đàn ông thực thụ, thì anh hoàn toàn mang ơn em. Nhờ có em mà anh thấu hiểu được cảm giác tuyệt vời nhường nào khi biết đặt niềm tin vào bản thân, khi biết đấu tranh, hy vọng và gặt hái thành công. Giờ đây anh có thể đến bên em và tuyên bố rằng: "Anh đã là người đàn ông mà em hằng mong muốn, chúng ta hãy cưới nhau và chung sống thôi." Ôi, sống chung với nhau, bên nhau! Nghe thật tuyệt diệu làm sao! Em có nhớ cách đây rất lâu em từng nói thế nào không: "Chúng ta hãy cùng nhau chinh phục vị thế của mình trên thế giới này đi"?

Thérèse. Ôi, René! René! Chúng ta buộc phải chờ đợi thôi anh!

René. Tại sao chứ? Tại sao cứ phải chờ đợi cơ chứ? Em có lý do gì chính đáng để từ chối làm cái việc mà một năm trước chính em đã giục anh làm không? Em không tin tưởng anh nữa à?

Thérèse. Ồ có chứ, có chứ. Không phải vì chuyện đó đâu![Nhảy trang 98]

René. Thế thì là vì cái gì? Thérèse, em đang làm anh sợ đấy. Cứ như thể em đang giấu giếm anh điều gì vậy.

Thérèse. Không, không. Làm gì có chuyện đó!

René. Có phải là—ồ, có phải vì em không còn yêu anh nhiều như trước nữa không?

Thérèse. Ồ René, không, không đâu. Đừng bao giờ nghĩ quẩn như thế.

René. Nhưng em đang không thành thật với anh. Em đang giấu giếm điều gì đó.

Thérèse. Đừng gặng hỏi em nữa mà.

René. Thérèse!

Thérèse. Ôi, xin anh đừng gặng hỏi nữa!

René. Này em, em thừa biết điều đó là không thể mà. Giữa anh và em làm sao lại có những bí mật được cơ chứ? Anh và em là kiểu người luôn sống thẳng thắn với nhau. Anh phải có phần gánh vác trong mọi nỗi niềm bất hạnh của em chứ.

Thérèse. Vậy thì, em buộc phải nói ra vậy. Đó là chuyện về ba mẹ anh. Ôi, em ước gì mình không phải thốt ra điều này. René, trong suốt thời gian anh vắng nhà, gia đình anh đã đối xử với em vô cùng tồi tệ. Ba anh đã đến tận đây tìm gặp em. Ông ấy muốn em phải thề độc là sẽ không bao giờ gặp lại anh nữa—không bao giờ nữa. Dĩ nhiên là em không đời nào đồng ý. Khi em từ chối khuất phục, ông ấy bảo rằng đó là vì sự toan tính thực dụng ích kỷ. Ông ấy nói: "Nếu nó không thừa kế gia tài của tao, đời nào mày bám riết lấy nó như đỉa đói thế này." Ông ấy dám thốt ra những lời đó với em đấy, René—cha của anh, người mà em vẫn luôn hằng kính trọng và yêu quý. Ông ấy lại có thể nghĩ về em như vậy đấy. Và rồi em đã thề với ông ấy, và em đã thề với chính bản thân mình, rằng em sẽ không bao giờ cưới anh, không bao giờ, nếu không có sự đồng ý của ông ấy. Em không thể để bản thân bị nghi kỵ như thế được. Anh hiểu chứ, phải không? Em càng nghèo khó bao nhiêu, thì lòng tự trọng của em lại càng phải cao bấy nhiêu. [Cô bật khóc nức nở] Anh yêu ơi—anh yêu của em! Em bất hạnh quá! Em đau khổ đến cùng cực thế này đây!

René. Em yêu của anh! [Anh ôm hôn cô]

Thérèse. Thôi đi anh, René! Em không kìm được nên mới phải nói ra cho anh biết thôi. Nhưng anh hiểu chứ, người yêu dấu của em, rằng chúng ta buộc phải kiên nhẫn chờ đợi cho đến khi ông ấy hiểu rõ về em hơn.

René [quả quyết] Không. Chúng ta sẽ không chờ đợi thêm gì nữa hết.

Thérèse. Em sẽ không bao giờ nuốt lời.

René. Em muốn chúng ta phải chờ đợi điều gì cơ chứ? Một sự đổi thay trong suy nghĩ mà có lẽ chẳng bao giờ xảy ra đâu. Rồi tuổi trẻ của chúng ta sẽ trôi qua, chúng ta sẽ tự tay hủy hoại cuộc đời mình. Em muốn đẩy anh trở lại Paris một mình trong cô độc và đau khổ, để trải qua những buổi tối dài dằng dặc chìm đắm trong im lặng nghĩ về em và dằn vặt vì không được ở bên em, trong lúc chính em, ở nơi này, cũng đang chịu đựng nỗi đớn đau hệt như vậy, trong cùng một sự cô đơn ấy. Trong khi chúng ta yêu nhau tha thiết, và việc thay đổi nhân đôi nỗi bất hạnh thành nhân đôi niềm vui sướng hoàn toàn nằm trong tầm tay chúng ta. [Đổi giọng] Anh không thể chịu đựng thêm được nữa đâu, Thérèse. Anh đã yêu em suốt hai năm trời, và toàn bộ năm vừa qua anh đã vắt kiệt sức lực cày cuốc để chinh phục cho được em. [Nói nhỏ và đầy khẩn thiết] Anh khao khát có em.

Thérèse. Ồ, im đi anh, xin anh đấy!

René. Anh cần có em. Em là người phụ nữ duy nhất anh yêu trong cuộc đời này. Tình yêu của anh dành cho em chính là sinh mạng của anh. Anh không thể từ bỏ sinh mạng của mình được. Nghe này: Tối nay anh phải có mặt ở Paris rồi; lẽ nào em lại nỡ để anh rời đi với một trái tim tan nát thế này sao?

Thérèse. Anh nghĩ là trái tim em không tan nát chắc?

René. Anh sẽ chẳng bớt đau khổ đi chút nào đâu khi biết rằng em cũng đang phải chịu đựng đau đớn.

Thérèse. Chuyện đó đâu phải do chúng ta hoàn toàn quyết định được.

René. Nó hoàn toàn nằm trong quyền quyết định của chúng ta đấy chứ. Này nhé, nếu người ta từ chối cho chúng ta kết hôn, thì tình yêu chúng ta dành cho nhau hoàn toàn đủ lớn để vượt qua cả cái thủ tục hôn nhân ấy. Thérèse, hãy đi cùng anh!

Thérèse. Ôi, René, René! Anh đang bắt em làm cái quái gì thế này?

René. Em không có chút niềm tin nào vào anh sao? Nhìn anh đi. Em nghĩ anh không thành thật chắc? Em nghĩ anh là một kẻ bất lương sao? Em nghĩ rằng, nếu người ta từ chối ban cho chúng ta một nghi lễ cưới xin nực cười, thì sự gắn kết của chúng ta sẽ bớt bền chặt đi sao? Chính nghi lễ đó mới làm cho nó trở nên thực sự ư? Thérèse, hãy đi cùng anh. Đi ngay tối nay nhé; chúng ta hãy cùng nhau rời đi; hãy yêu nhau đi. Ôi, nếu em yêu anh nhiều như anh yêu em, em đã chẳng mảy may do dự dù chỉ một giây.

Thérèse. Ồ, xin anh đừng nói thế, em lạy anh đấy!

René. Thế ra em không tin tưởng anh thật à?

Thérèse. Em không thể làm thế. Em không thể làm vậy đâu.

René. Cái gì cản trở em chứ? Em hoàn toàn đơn độc một mình, chẳng vướng bận họ hàng thân thích nào. Em chẳng nợ nần ai bất cứ điều gì cả. Sẽ chẳng có ai phải đau khổ vì hành động của em đâu. Em đã dâng hiến một năm cuộc đời mình cho những định kiến ngốc nghếch của xã hội rồi. Em đã tỏ ra tôn trọng chúng đủ nhiều rồi đấy. Thoạt đầu họ cản trở chúng ta kết hôn chỉ vì em nghèo; giờ thì họ lại muốn cản trở vì em đi làm kiếm sống. Nhờ có em mà anh mới có thể tự khẳng định bản thân và giành lại sự tự do. Ba má anh cứ việc giữ khư khư lấy đống tiền của họ đi. Anh chẳng thèm cần đến nó đâu. Đi thôi em.

Thérèse [đẫm lệ] Anh đang tra tấn em đấy. Ôi anh yêu ơi, anh đang đẩy em vào nỗi bất hạnh tột cùng đây này. Em không bao giờ làm thế được đâu, không bao giờ. Đừng giận em nhé. Em yêu anh. Em thề là em yêu anh.

René. Anh yêu em, Thérèse. Anh thề là anh yêu em. Toàn bộ cuộc đời anh là của em. [Anh suy sụp] Đừng làm anh đau khổ thế này nữa. Càng đau khổ, anh lại càng yêu em sâu đậm hơn.

Thérèse. Em không thể làm thế được.

Monsieur Féliat bước vào.

Féliat. Ồ kìa! Có phải cậu muốn gặp cô ấy chỉ để làm cô ấy khóc lóc thảm thiết thế này không? Đó là những gì cậu học được "trong ngành phân bón" đấy à? [Với Thérèse] Thôi nào em yêu, đừng khóc nữa. [Với giọng quở trách đầy ân cần] Cô nữa! Lại là cô đấy à, người mà tôi bắt gặp đang khóc lóc thảm thiết như một nữ sinh tiểu học thế này ư? [Thérèse lau nước mắt] Ồ, tôi hiểu rõ mọi chuyện rồi. Nhưng cuối cùng thì ba cậu ta cũng sẽ xuôi lòng thôi. Còn cậu nữa, René, hãy tỏ ra ra điều có lý đi, đừng có hấp tấp vội vàng mọi chuyện.

René. Nhưng cháu muốn—

Féliat [ngắt lời anh] Không, không, lạy chúa tôi, đừng có lúc này. Chúng ta sẽ bàn về chuyện đó sau. Còn bây giờ chúng ta đang có đống việc khác cần giải quyết đây. Chúng ta đang vướng vào một mớ bòng bong rồi đấy cậu bạn si tình ạ. Chúng ta phải đối mặt với những khó khăn vô cùng nghiêm trọng. Cậu mau lượn đi chỗ khác đi.

Monsieur Guéret bước vào.

Guéret [với Monsieur Féliat] Một trong các đại biểu của Ban Chấp hành Trung ương đang đứng ở bên ngoài kìa.

Féliat. Thế tên côn đồ đó muốn gì?

Guéret [làm hiệu thận trọng và chỉ tay về phía cửa] Hắn muốn nói chuyện với Chủ tịch Nghiệp đoàn Nữ công nhân.

Féliat. Ồ, mời vị đại gia đó vào đây. [Với René] Này cậu bạn, cậu phải xéo đi thôi. Tôi sẽ gặp lại cậu sau.

René. Vâng, lát nữa gặp lại ạ.

Thérèse [nói nhỏ với René] Có mặt ở nhà ga trước giờ tàu chạy nửa tiếng nhé. Em sẽ ra đó tiễn anh.

René bước ra ngoài. Monsieur Guéret dẫn vị đại biểu vào rồi tự mình đi ra.

Féliat. Chào ông. Tôi có thể giúp gì cho ông nào?

Đại biểu. Tôi là đại biểu của Ban Chấp hành Trung ương ở Paris cử xuống.

Féliat. Tôi là Monsieur Féliat, chủ nhân của xưởng này. Tôi xin sẵn sàng phục vụ ông.

Đại biểu. Tôi không muốn nói chuyện với ông. Đây là vấn đề không liên quan gì đến ông cả.

Féliat. Vấn đề không liên quan gì đến tôi cơ á!

Đại biểu. Ít ra là không phải lúc này. Xin vui lòng cho tôi biết tôi có thể tìm gặp người mà tôi cần gặp ở đâu?

Féliat [nổi giận] Tôi—[cố kìm chế bản thân] Cô ấy ở đây. [Ông chỉ về phía Thérèse]

Monsieur Féliat đi ra phía bên phải.

[Nhảy trang 102]

Đại biểu. Thưa cô, tôi đến đây với tư cách là đại diện của Ban Chấp hành Trung ương ở Paris để yêu cầu cô giải thể cái Nghiệp đoàn Nữ công nhân của cô đi.

Thérèse. Ra thế là vì chuyện này.

Đại biểu. Đúng thế đấy.

Thérèse. Nó gây tổn hại gì cho các người cơ chứ?

Đại biểu. Nó làm tăng quá mức sức mạnh đối trọng của các cô chống lại chúng tôi.

Thérèse. Nếu tôi cũng yêu cầu ông giải thể nghiệp đoàn của các ông vì lý do tương tự, ông sẽ trả lời tôi thế nào?

Đại biểu. Nghiệp đoàn của chúng tôi là để chống lại giới chủ; còn nghiệp đoàn của các cô là để chống lại chúng tôi.

Thérèse. Nó chẳng gây tổn hại gì cho các ông cả.

Đại biểu. Nghiệp đoàn của các cô đang hậu thuẫn cho một phong trào mà chúng tôi đã quyết tâm triệt phá.

Thérèse. Phong trào nào cơ chứ?

Đại biểu. Phong trào cạnh tranh của phụ nữ, sự xâm lấn thị trường lao động bằng sức lao động nữ giới.

Thérèse. Một sự xâm lấn có vẻ không nguy hiểm cho lắm nhỉ.

Đại biểu. Các cô nghĩ vậy sao. Nghe đây. Tôi vừa từ Paris xuống đây. Ai đã bán vé tàu cho tôi? Một người phụ nữ. Ai là người tôi nhìn thấy đứng sau quầy ở Bưu điện? Một người phụ nữ. Ai ở đầu dây bên kia đường dây điện thoại? Một người phụ nữ. Tôi phải đi rút tiền; chính một người phụ nữ đã đưa tiền cho tôi ở ngân hàng. Tôi thậm chí còn chưa thèm nhắc đến các nữ bác sĩ và nữ luật sư đâu đấy. Và trong ngành công nghiệp, cũng giống như mọi lĩnh vực khác, phụ nữ đang muốn hất cẳng chúng tôi. Giờ đây phụ nữ thậm chí đã có mặt cả trong các xưởng gia công kim loại rồi. Ai cũng có quyền tự vệ trước sự cạnh tranh. Đang có sự tự vệ từ phía công nhân nam chúng tôi đấy.

Thérèse. Mà chẳng màng mảy may đến hậu quả. Tước đoạt quyền lao động của một người phụ nữ đồng nghĩa với việc đẩy cô ta đến cảnh chết đói hoặc đường phấn son trụy lạc. Các ông không phải là những kẻ cạnh tranh, các ông là kẻ thù thì có.

Đại biểu. Cô nhầm rồi. Chúng tôi chẳng thèm làm kẻ thù của phụ nữ tẹo nào đâu,[Nhảy trang 103] sở dĩ chúng tôi yêu cầu cô dẹp bỏ cái Nghiệp đoàn này là vì chúng tôi đang nói lên chính quyền lợi của các cô đấy chứ.

Thérèse. Bã mía!

Đại biểu. Chúng tôi không muốn phụ nữ phải nhận mức tiền công thấp hơn chúng tôi.

Thérèse. Tôi lạ gì câu nói cửa miệng đó nữa. "Lương ngang nhau cho công việc ngang nhau."

Đại biểu. Điều đó hoàn toàn công bằng mà.

Thérèse. Giới chủ sẽ chẳng đời nào chịu trả mức lương ngang nhau đó đâu.

Đại biểu. Phụ nữ có cách để ép họ phải trả chứ; họ có thể đình công.

Thérèse. Chúng tôi không muốn dùng đến những biện pháp đó.

Đại biểu. Xin lỗi cô nhé, phụ nữ sẽ đồng ý ngay tắp lự ấy chứ. Chính các cô mới là những kẻ ngăn cản họ, thông qua cái Nghiệp đoàn mà cô vừa lập nên đấy thôi. Không phải thế sao?

Thérèse. Đúng là thế. Nhưng ông thừa biết lý do vì sao mà.

Đại biểu. Không, tôi không biết lý do vì sao cả.

Thérèse. Vậy thì tôi sẽ nói cho ông biết tại sao. Đó là bởi vì câu nói đó chỉ có vẻ ngoài công bằng và cao thượng mà thôi. Ông thừa biết rằng, ít nhất là ở đây, ông chủ sẽ chẳng đời nào thuê thêm bất kỳ người phụ nữ nào nữa nếu ông ta buộc phải trả họ mức lương bằng với thợ nam. Và nếu họ đình công, ông ta sẽ thay thế họ bằng đàn ông. Sự quan tâm giả tạo của các ông chẳng qua chỉ là sự đạo đức giả. Thực chất là các ông muốn tống cổ phụ nữ đi cho khuất mắt.

Đại biểu. Vâng, tôi thừa nhận điều đó đấy. Phụ nữ không phải là đối thủ cạnh tranh; họ là kẻ thù. Trong mọi cuộc tranh chấp, thể nào họ cũng đứng về phía giới chủ cho mà xem.

Thérèse. Sao ông lại dám chắc điều đó?

Đại biểu. Họ vẫn luôn làm thế từ trước đến nay, bởi vì bản tính phụ nữ là quen tuân lệnh răm rắp. Họ thấp kém, ngoan ngoãn và dễ bị dọa dẫm.

Thérèse. Sao ông không thốt luôn ra hai từ "hèn mọn" cho rồi?

Đại biểu. Vâng, đúng thế; đa số họ là những kẻ hèn mọn.[Nhảy trang 104]

Thérèse. Nếu họ hèn mọn, thì việc họ phải nhận mức lương thấp hơn là hoàn toàn đúng lẽ phải rồi còn gì.

Đại biểu. Ồ, ý tôi không phải là muốn nói—

Thérèse [ngắt lời anh ta] Nhưng điều đó hoàn toàn không đúng—họ không hề hèn mọn hơn các ông. Nếu họ tin là như vậy, thì đó chỉ là vì những điều bất công và sự nhục nhã mà các ông đã giáng lên đầu họ trong suốt bao thế kỷ qua. Các ông đàn ông luôn biết đoàn kết bảo vệ nhau. Tại sao chúng tôi lại không được phép làm điều tương tự? Nếu các ông lập ra các nghiệp đoàn lao động, tại sao chúng tôi lại không thể? Thực tế mà nói, xét về phương diện lao động, chúng tôi là bình đẳng với các ông. Chúng tôi cần tiền lương; và để chớp lấy những công việc mà chúng tôi đủ khả năng làm, chúng tôi chào bán sức lao động của mình với giá rẻ hơn các ông. Đó chính là sự cạnh tranh; các ông buộc phải tự bảo vệ mình trước điều đó thôi. Nếu các ông không muốn có thêm sự cạnh tranh nữa, hãy nhốt phụ nữ của các ông ở nhà và nuôi nấng họ đi.

Đại biểu. Nhưng đó chính xác là những gì chúng tôi muốn đấy: "Đàn ông chốn công xưởng, đàn bà chốn gia đình."

Thérèse. Nếu người mẹ ngày nay không chịu ở nhà, thì đó là vì người chồng đang cắm mặt ở quán rượu rồi.

Đại biểu. Đàn ông ra quán rượu là bởi vì họ đã quá ngán ngẩm cảnh nhà cửa bề bộn lạnh lẽo, bữa tối chẳng có gì sẵn sàng khi trở về nhà, và thay vì một người vợ, họ chỉ thấy một nữ công nhân xưởng rệu rã kiệt sức.

Thérèse. Ông tưởng phụ nữ thích thú lắm mới phải đâm đầu đi làm chắc? Ông không nghĩ rằng họ thích một cuộc sống yên bình trong chính ngôi nhà của mình hơn sao?

Đại biểu. Thế thì cứ ở lì trong nhà mà sống đi.

Thérèse. Và ai sẽ là người nuôi sống họ đây?

Đại biểu. Chồng của họ chứ ai!

Thérèse. Trước tiên thì họ phải có chồng đã chứ. Thế còn những người không có chồng thì sao—những cô gái lỡ thì, những người góa bụa, những kẻ bị ruồng bỏ? Chẳng lẽ dạy cho họ một nghề thủ công còn hơn là ép họ phải đi làm tình nhân cho kẻ khác sao? Một số người trong số họ muốn rũ bỏ nghĩa vụ phải ngửa tay xin sự bố thí từ đàn ông. Ông không thể nhận ra rằng đối với rất nhiều phụ nữ, lao động đồng nghĩa với sự tự do hay sao? Ông có thể trách cứ gì khi họ đòi hỏi quyền được lao động cơ chứ? Đó mới chính là chiến thắng mà họ đang chiến đấu giành giật lấy đấy.

Đại biểu. Tôi hoàn toàn không chắc chắn rằng chiến thắng đó là một điều đáng mong đợi đâu. Thực sự tôi dám chắc là không. Khi các cô đã thành công trong việc mang lại cho phụ nữ sự độc lập hoàn toàn thông qua lao động cực nhọc; khi các cô tước đoạt con cái khỏi tay họ và tống chúng vào các nhà trẻ; khi các cô cắt đứt họ khỏi các bổn phận gia đình cũng như khỏi mọi niềm vui hạnh phúc gia đình, làm sao cô biết được rằng họ sẽ không quay lưng lại và đòi khôi phục lại cái xiềng xích nô lệ cũ kỹ? Sự yên bình và tĩnh lặng trong chính mái ấm của họ? Quyền được chăm sóc người chồng và nuôi nấng đứa con của chính mình?

Thérèse. Nhưng ông không nhận ra rằng chính điều đó mới là thứ mà đại đa số phụ nữ đang khẩn thiết đòi hỏi vào lúc này hay sao? Chúng tôi cũng muốn phụ nữ ở nhà giống như các ông mong muốn vậy. Nhưng làm thế nào để biến điều đó thành hiện thực đây? Hiện tại số tiền chi cho rượu chè ngang ngửa với tổng số tiền lương trả cho nữ công nhân. Cho nên vấn đề cốt lõi là phải dẹp bỏ nạn nghiện ngập. Nhưng giai cấp tư sản từ chối đối diện trực diện với tệ nạn này bởi vì những phiếu bầu giúp họ duy trì quyền lực lại nằm trong túi của những chủ quán rượu; và các vị lãnh đạo xã hội chủ nghĩa các ông cũng từ chối không kém gì giai cấp tư sản trong việc thực sự giải quyết vấn đề rượu chè bởi vì các ông cũng thèm khát phiếu bầu chẳng kém gì họ. Các ông buộc phải nhìn thẳng vào thực tế thôi. Chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới. Ở mọi quốc gia văn minh, từ thành thị đến nông thôn, từ những kẻ khốn cùng đến người nghèo khó, từ mỗi mái ấm mà người đàn ông đã ruồng bỏ vì chìm đắm trong rượu chè hoặc bỏ mặc trống hoác vì đàn ông không còn đủ can đảm để kết hôn nữa, sẽ xuất hiện một người phụ nữ bước ra từ mái ấm đó và đến ngồi cạnh các ông trong xưởng, trong nhà máy, tại văn phòng, nơi phòng kế toán. Các ông không muốn cô ta làm nội trợ; và vì cô ta từ chối làm gái điếm, cô ta sẽ trở thành một nữ công nhân, một đối thủ cạnh tranh; và rốt cuộc, bởi vì cô ta có nhiều nghị lực hơn các ông, và bởi vì cô ta không phải là kẻ nghiện rượu, cô ta sẽ hất cẳng các ông.[Nhảy trang 106]

Đại biểu [với vẻ thô bạo] Chà, trước khi một tiếng đồng hồ nữa trôi qua, cô sẽ thấy rằng cô ta không đời nào thực hiện được cái trò đó ở đây đâu.

Monsieur Féliat bước vào.

Féliat [với vị đại biểu] Thưa ông, ngàn lần xin lỗi vì đã cắt ngang lời ông, nhưng vì tôi vừa mới tống cổ đồng chí của ông ra khỏi nhà tôi bởi vì y dám lợi dụng việc có mặt ở đây để tiến hành hoạt động tuyên truyền chống lại tôi, thì hà cớ gì ông lại tiếp tục đôi co với người phụ nữ này về một con đường hành động mà cô ấy sẽ chẳng đời nào đồng ý cũng như tôi vậy?

Đại biểu. Được thôi, thưa ông. Tôi sẽ gọi điện về Paris để xin chỉ thị. Chắc là ông sẽ từ chối không cho tôi dùng máy điện thoại chứ gì.

Féliat. Tôi chắc chắn sẽ làm thế đấy.

Đại biểu. Vậy thì tôi sẽ ra Bưu điện, và chỉ trong mười phút thôi—

Féliat. Cứ đi đi, thưa ông, cứ tự nhiên. Nhưng xin chân thành bật mí cho ông biết rằng ông sẽ mất nhiều hơn mười phút mới liên lạc được với Paris đấy nhé.

Đại biểu. Có thể ông sẽ mất nhiều thời gian hơn, chứ tôi thì không. Chào ông. [Vị đại biểu bước ra]

Féliat [với Thérèse] Cái tên thô lỗ bỉ oải! Mọi chuyện đang không mấy suôn sẻ rồi đây. Những gì xảy ra ở xưởng Duriot đã tạo ra một ấn tượng vô cùng tồi tệ ở đây. Tin đồn về việc cô sắp mở một xưởng mới cho nữ công nhân đã bị thổi phồng và bóp méo qua những lời bàn tán thị phi, và đám thợ nam của tôi đã bị tên khốn kia xúi giục đến đây để đe dọa tôi rồi.

Thérèse. Ý anh là sao?

Féliat. Họ đe dọa sẽ đình công và đưa tên tôi vào danh sách đen nếu tôi không từ bỏ ý định đó.

Thérèse. Anh không thể từ bỏ những lợi nhuận chắc chắn rành rành ra đó được.[Nhảy trang 107]

Féliat. Nếu tôi quá cứng nhắc, nó có thể dẫn đến những tổn thất lớn hơn nhiều và cũng chắc chắn không kém.

Thérèse. Nhưng thế thì phải làm sao đây?

Féliat. Tôi đã buộc phải hứa rằng ít nhất là vào lúc này sẽ không có chuyện tuyển thêm bất kỳ nữ công nhân nào nữa.

Thérèse. Ồ!

Féliat. Tôi biết làm thế nào bây giờ?

Monsieur Guéret bước vào.

Féliat [với Guéret] Sao rồi anh?

Guéret. Họ nhất quyết không chịu nghe.

Féliat. Tôi đã linh cảm là họ sẽ không nghe mà. [Với Thérèse] Vẫn chưa hết đâu. Cha đỡ đầu của cô vừa thử tìm cách khác, và tôi được biết là ông ấy đã không thành công. Tôi sẽ phải tước bỏ công đoạn vá gáy khỏi xưởng của cô thôi.

Thérèse. Đám phụ nữ sẽ không đời nào đồng ý chuyện đó đâu.

Guéret. Có lẽ đó sẽ là giải pháp tối ưu nhất cho mớ rắc rối này.

Thérèse [giật mình] Đừng nói thế chứ. Anh không thực lòng nghĩ vậy đâu. Hãy suy nghĩ lại đi!

Guéret. Hơn thế nữa, đám thợ nam từ chối không chịu hoàn thiện nốt phần việc mà phụ nữ đã bắt đầu làm.

Thérèse. Chúng tôi sẽ tự hoàn thiện lấy.

Guéret. Thế thì họ sẽ đình công.

Thérèse. Cứ để họ đình công đi. Monsieur Féliat, anh có thể đứng lên chiến đấu ngay lúc này và tự giành lấy các điều kiện có lợi cho mình. Đúng vào thời điểm này chúng ta chỉ có một đơn hàng vô cùng cấp bách. Nếu đám thợ nam đình công, em có thể tìm phụ nữ để thay thế họ. Ngày nào em cũng phải từ chối những người muốn xin vào làm.

Guéret [bỗng thốt lên] Tôi có một ý này.

Thérèse. Gì thế ạ?

Guéret. Tôi thừa hiểu đám thợ nhà tôi; họ không phải là những tay gã tồi tệ.

Thérèse. Nữ công nhân của tôi là những người phụ nữ tuyệt vời.

Guéret. Dĩ nhiên rồi. Thực tế là lúc này chúng ta đang đối mặt, không phải là cuộc chiến giữa thợ và chủ, mà là cuộc chiến giữa nam công nhân và nữ công nhân. Đám đàn ông có nghiệp đoàn của họ, và phụ nữ có nghiệp đoàn của riêng mình. Cả hai nghiệp đoàn đều có một Chủ tịch và hai Phó Chủ tịch. Cả hai đều có văn phòng riêng. Chúng ta phải tổ chức một cuộc họp giữa đôi bên ngay tại đây lập tức, trong một bầu không khí thân thiện, cảm thông, trước khi tất cả kịp nổi nóng kích động lẫn nhau; và hãy để họ tìm ra lối thoát nào đó làm vừa lòng tất cả.[Nhảy trang 108]

Féliat. Nhưng này anh bạn, nếu anh gom họ lại với nhau, họ sẽ lao vào cấu xé nát mặt nhau cho mà xem.

Guéret. Ồ, chúng tôi thừa biết anh chẳng tin giai cấp lao động có chút khôn ngoan nào rồi.

Féliat [nghiến răng] Tôi không tin đấy. Tôi đã làm chủ xưởng quá lâu rồi cơ mà.

Thérèse [với Monsieur Féliat] Sao không thử theo gợi ý của cha đỡ đầu nhỉ? Anh có mất gì đâu nào?

Féliat. Tôi chẳng ngại gì. Nhưng cá nhân tôi sẽ không nhúng tay vào chuyện này đâu.

Guéret. Tôi cũng vậy.

Thérèse. Để em đi xem Berthe và Constance có ở đây không. [Với Guéret] Anh đi gọi đám thợ nam vào đi. [Cô đi ra phía bên trái]

Guéret. Tôi xin lấy danh dự bảo đảm rằng, nếu có bất kỳ lối thoát khả dĩ nào, đây chính là cơ hội duy nhất để tìm ra nó.

Féliat. Được thôi, đi gọi họ đi.

Guéret bước ra. Thérèse đi vào cùng với Berthe và Constance. Họ mặc những chiếc tạp dề lớn và giắt kéo bên thắt lưng. Berthe là một phụ nữ mập mạp, bình thường. Constance thì cao gầy và xấu xí.

Berthe [lễ phép] Chào Monsieur Féliat ạ.

Constance [hệt như vậy] Chào Monsieur Féliat ạ.

Thérèse. Em muốn Berthe và Constance tự mình nói cho các anh nghe xem liệu có thể tin tưởng dựa vào họ trong trường hợp thợ nam đình công hay không.

Constance. Ồ vâng, thưa Monsieur Féliat. Chúng tôi sẵn sàng làm bất cứ điều gì anh muốn.

Berthe. Ôi Monsieur Féliat, xin đừng đuổi chúng tôi đi mà!

Constance [năn nỉ] Ồ Monsieur Féliat, anh sẽ không đuổi chúng tôi đi đâu, đúng không?

Berthe. Chúng tôi thực sự rất cần công việc này mà thưa anh.

Constance. Đó là sự thật trước chúa đấy ạ.

Féliat. Tôi sẽ làm mọi thứ có thể về phần mình, nhưng tất cả phụ thuộc vào chính các cô và đám thợ nam đấy. Cố gắng đạt được tiếng nói chung nào đó đi.

Constance. Vâng, thưa anh.

Berthe [hạ thấp giọng] Nếu anh không thể trả công chúng tôi nhiều bằng thế cho việc vá gáy, chúng tôi không ngại nhận ít đi một chút đâu. Anh sẽ giữ kín chuyện đó chứ ạ?

Féliat. Để tôi xem xét đã.

Girard, Charpin, Deschaume và Vincent bước vào.

Công nhân [rất lịch sự và đồng thanh] Chào các cô các sếp nhé.

Féliat. Anh trai tôi đã giải thích cho các cậu lý do tại sao ông ấy yêu cầu các cậu đến gặp đại diện của Nghiệp đoàn Nữ công nhân để cố gắng đạt được tiếng nói chung chưa?

Girard. Rồi ạ, thưa Monsieur Féliat.

Charpin. Tụi tôi chỉ cần có thế thôi. Cả thảy đều là bạn bè cả mà.

Deschaume. Chuẩn không cần chỉnh luôn chiến hữu ơi!

Féliat. Vậy tôi xin phép đi đây. Cố gắng giữ cái đầu lạnh nhé.

Tất cả [đồng thanh] Ôi vâng ạ. Chắc chắn rồi thưa sếp. Sếp cứ yên tâm không phải lo.

Féliat bước ra. Nhóm công nhân nam và nữ ở lại bắt tay nhau khắp lượt nhưng chẳng lấy gì làm nhã nhặn hay thân mật cho cam.

Charpin. Nào, có ai muốn ngồi xuống không nào?[Nhảy trang 109]

Deschaume [nói về Charpin] Cái thung lười biếng đó chỉ thấy thoải mái khi được đặt mông ngồi thôi.

Charpin. Tao đời nào thèm nhọc công rước họa vào thân cho công cốc đâu, bố khỉ!

Berthe và Constance theo phản xạ đã mang ghế ra cho đám thợ nam, những kẻ thản nhiên nhận lấy chẳng một lời cảm ơn, vốn đã quen được phục vụ tận răng rồi. Khi tất cả đã ngồi xuống, họ nhận ra Thérèse vẫn đang đứng.

Constance [đứng dậy] Xin mời cô ngồi ghế của tôi này, Thérèse.

Thérèse. Không, cảm ơn chị, tôi thích đứng hơn.

Charpin. Tao thấy tụi mình có mặt đủ cả rồi đấy. Có bốn thằng nam tụi mình, nhưng chỉ có ba mụ kia thôi.

Deschaume [thâm ý] Một con mái chưa thèm ló mặt ra kìa.

Charpin [cười khúc khích] Chắc ả ta đang mắc cỡ thẹn thùng chi đây.

Thérèse. Ý các anh là mẹ Bougne chứ gì. Chính các anh, những người thợ, lại đang giễu cợt một bà lão bị tàn phá bởi lao động cực nhọc. Nhưng các anh nói đúng. Bà ấy có lẽ nên có mặt ở đây. Tôi sẽ đi đón bà ấy. Chỉ cần nhìn ngắm bà ấy thôi cũng đủ là một lý lẽ hùng hồn đứng về phía chúng tôi rồi. [Cô đi ra phía bên phải]

Deschaume. Mademoiselle Thérèse chẳng cần phải làm lố lên vì một chuyện cỏn con thế đâu. Bọn tao có bốn người; cho nên bên tụi mày cũng phải có bốn mạng, nhỡ còn phải bỏ phiếu bầu chứ lị.

Thérèse quay trở lại cùng với mẹ Bougne.

Thérèse [với đám thợ] Đưa tôi chiếc ghế nào. [Họ làm theo] Ngồi xuống đi mẹ Bougne. [Nài nỉ] Mẹ Bougne, ngồi xuống đi ạ.

Mẹ Bougne. Ồ, đừng bận tâm cô ơi, tôi có quen đâu—

Thérèse [cộc lốc] Ngồi xuống đi mẹ.

Mẹ Bougne ngồi xuống.

Charpin. Nào, hội đồng hương tụ tập đủ mâm đủ bát rồi đấy nhỉ.

Deschaume. Tốt nhất là tụi mình bầu ra một chủ tọa đi thôi.

Girard. Làm thế để làm quái gì cơ chứ?[Nhảy trang 110]

Deschaume. Bầu cậu đi Girard. Cậu có học thức, lại rành rẽ mọi ngóc ngách mánh khóe về các buổi họp công cộng.

Girard. Chẳng đáng để làm thế đâu.

Deschaume. Ồ thì tao cứ đề cử thế cho nó đúng bài bản thủ tục ấy mà. Tùy tụi mày thích sao thì chiều vậy! [Một khoảng lặng] Chỉ có điều đừng có nhao nhao lên cãi cùng lúc là được. Tao bảo rồi thể nào tụi mày cũng sẽ cần chủ tọa cho coi, nhưng tao mặc kệ. Đâu phải chuyện của tao.

Charpin. Nhanh chân lên nào Girard, đứng lên phát biểu đi chứ.

Girard. Nào, thưa các chị em—

Vincent [ngắt lời] Này nghe đây. Tôi muốn đi thẳng vào việc đạt được thỏa thuận cơ.

Thérèse. Monsieur Girard, anh có phiền không khi thay mặt cho các bạn của mình phát biểu? Về phần chúng tôi chẳng có gì để nói cả. Chúng tôi chẳng đòi hỏi bất cứ điều gì hết.

Girard. Chà, đúng là thế thật. Tụi tao muốn lấy lại công đoạn vá gáy.

Thérèse. Và chúng tôi không có ý định nhường lại nó đâu.

Girard. Bọn tao thừa biết tụi mày sẽ nói thế mà. Nào, để chứng minh cho tụi mày thấy tụi tao không phải là những kẻ tồi tệ như tụi mày nghĩ, tụi tao sẽ chia sẻ nó với hai điều kiện. Điều kiện thứ nhất là tụi mày phải được trả mức lương ngang bằng với tụi tao.

Deschaume. Này, cái đó hoàn toàn không ổn với tao tẹo nào đâu đấy nhé. Nếu mụ già nhà tao kiếm được nhiều bằng tao, sao tao còn quản nổi bả nữa? Thề có chúa, bả sẽ tưởng bả ngang hàng với tao mất thôi!

Girard [mất kiên nhẫn] Thôi đi, tống cổ bả sang cái xưởng khác đi. Để tao nói tiếp. Điều kiện thứ hai là tụi mày không được có phòng làm việc riêng nữa. Tất cả chúng ta sẽ cùng làm chung một xưởng như trước đây.

Thérèse. Tại sao chứ?

Deschaume. Lũ phụ nữ tụi mày làm việc cật lực quá mức cần thiết chỉ vì dăm ba đồng xu lẻ bọ.

Girard. Đúng thế, tất cả chỉ vì lợi ích của giới chủ thôi. Thế là đi ngược lại với tình đoàn kết đấy.[Nhảy trang 111]

Thérèse. Các anh cho phép tôi được bày tỏ sự ngạc nhiên khi các anh lại đưa ra những điều kiện với chúng tôi trong khi chính các anh lại là kẻ muốn tước đoạt thứ gì đó từ chúng tôi nhé?

Charpin. Tụi tao chỉ đang nêu ra các điều kiện để chia sẻ công việc với tụi mày thôi mà.

Thérèse. Tôi hiểu rõ chứ; nhưng chúng tôi chẳng có nhu cầu chia sẻ nó với các anh đâu. Chúng tôi định giữ nguyên nó đấy. Và tôi vô cùng ngạc nhiên khi nghe các anh đề xuất việc tất cả chúng ta cùng làm chung một xưởng.

Constance. Thề có chúa chúng tôi đời nào thèm làm thế.

Deschaume. Sao lại không hả Mademoiselle? Hồi tụi mình còn làm việc chung với nhau—

Constance [ngắt lời] Hồi trước lúc làm chung với các người, các người đã giở đủ mọi trò bỉ oái để cốt tống cổ tụi này nghỉ việc còn gì.

Deschaume. Trò bỉ oái gì chứ? Mày có nghe thấy gì không hả Charpin?

Charpin. Tao chịu đéo biết ả ta đang sủa cái quái gì nữa. Mày biết không Vincent?

Vincent. Này, tôi chỉ muốn đi đến một thỏa thuận thôi mà.

Constance. Các người chưa bao giờ ngừng phun ra những lời nhục mạ bẩn thỉu cả.

Deschaume và Charpin [đồng thanh phản đối] Ồ! Ơ kìa!

Deschaume. Chà, đến việc đùa cợt vài câu cho vui vẻ thân thiện theo kiểu đó mà cũng không được nữa sao chứ lỵ!

Berthe. Những câu đùa bẩn thỉu kiểu đó thì chẳng có gì là vui đâu. Bản thân tôi có lần còn làm mẫu cho nhà điêu khắc, thế nên tôi vốn chẳng phải là dạng thanh cao câu nệ gì cho cam đâu nhé.

Charpin. Hê! Hê! Tao cứ tưởng ả ta đang nhắc đến cái trò đùa kinh điển thả chuột vào phòng chứ lị.

Đám đàn ông cười phá lên với nhau.

Thérèse. Phải, các anh vẫn còn đang cười cợt về chuyện đó đấy! Về cái trò nhốt những con chuột sống vào ngăn bàn của chúng tôi trước khi chúng tôi đến làm việc ấy à.[Nhảy trang 112]

Girard. Hê! Hê! Tụi tao có ác ý gì đâu cơ chứ.

Thérèse. Các anh không có ác ý ư! Cậu thợ học việc nhỏ tuổi đã bị ốm liệt giường cả tuần lễ, còn Madame Dumont thì ngã lăn ra bị thương nặng. Các anh đã nghĩ ra hàng tá trò đùa tồi tệ kiểu đó, giống như đám nhân viên đánh máy tráo đổi lộn tùng phèo tất cả thư từ trên bàn làm việc của phụ nữ vậy. Lúc chúng tôi đi ra ngoài ăn trưa, các người lẻn vào phá hoại công sức của chúng tôi khiến tụi tôi mất đi phần lớn tiền công trong ngày hoặc phải làm việc tăng ca vắt kiệt sức. Chúng tôi không đời nào muốn lặp lại cảnh đó lần nữa đâu. Các anh đã đồng ý là chúng tôi có phòng làm việc riêng cơ mà. Chúng tôi sẽ giữ nguyên nó.

Girard. Nếu Monsieur Féliat cứ khăng khăng bênh vực tụi mày, tụi tao buộc lòng phải đình công đấy.

Thérèse. Chúng tôi không muốn Monsieur Féliat phải vướng vào rắc rối chỉ vì chúng tôi.

Girard. Thế tụi mày định giải quyết chuyện này thế nào đây?

Thérèse. Chúng tôi sẽ nhảy vào thay thế vị trí của các anh.

Charpin [đập rầm một cú đấm xuống bàn] Mả bố nhà mày chứ!

Deschaume [đe dọa] Nếu tụi mày dám bén mảng làm thế, tụi tao sẽ cho tụi mày biết tay!

Constance. Bọn tôi cứ làm đấy xem nào!

Girard [với Thérèse] Cô đã hiểu chưa hở Mademoiselle, vì sao tụi tao những người theo chủ nghĩa xã hội lại không muốn phụ nữ bén mảng vào nhà máy hay công xưởng chưa? Đàn bà chính là hiện thân của quỷ dữ chỉ vì mức tiền công chết tiệt rẻ mạt mà họ buộc phải chấp nhận nhận lấy. Họ là nạn nhân, và họ lại thích làm nạn nhân, thế nên họ chính là con bài tẩy tuyệt vời nhất mà giới chủ có thể giở ra để chống lại các cuộc đình công. Đàn quá quá yếu ớt, và nếu tao có thể nói thẳng ra, họ quá nô lệ—

Deschaume. Chuẩn luôn chiến hữu, chính xác là lũ nô lệ.

Berthe [giận tím mặt] Nhìn thẳng vào gã đàn ông kia đi, chồng tôi đấy, và nghe cho thủng những gì hắn đang phun ra trước mặt tôi đây này, người vợ mà hắn bắt phải tuân lệnh như một con chó. Hắn đánh đập tôi tơi bời đấy. Các người có bao giờ bận tâm đến việc cái gọi là sự nô lệ của tôi khi chính các người mới là kẻ vớ bẫm nhờ vào nó đâu! Tôi rất muốn biết ai là kẻ đã dạy cho phụ nữ tính nết nô lệ nếu không phải là những ông chồng hạch sách như các người.[Nhảy trang 113]

Thérèse. Các anh đã nhồi sọ phụ nữ đến mức khiến họ tin chắc rằng mình thấp kém hơn đàn ông, để rồi rốt cuộc họ cũng u mê tin vào điều đó.

Girard. Chà, có thể có vài trường hợp ngoại lệ, nhưng nhìn chung thì đúng là thế.

Deschaume. Cứ nhốt tụi nó ở nhà nấu nướng bữa tối cho tao nhờ, tao bảo thế đấy.

Berthe. Thế những ngày các anh nướng sạch tiền lương vào rượu chè thì lấy cái quái gì ra mà nấu hở giời.

Girard. Mấy người phải đi mà nguyền rủa cái bọn đã xúi giục tụi mày đi làm ấy.

Berthe. Nghe hay ho gớm nhỉ! Chính ông chồng tôi mới là người lôi tôi vào cái xưởng này cơ mà.

Thérèse. Ả ta không phải là trường hợp duy nhất đâu nhỉ, phải không Vincent?

Vincent. Nhưng tôi có nói năng gì đâu nào, thực sự là tôi chẳng nói gì cả. Sao cứ nhằm vào tôi làm gì thế hả? Tôi có mở miệng hé răng câu nào đâu.

Berthe. Tụi này tha thiết muốn ở nhà lắm chứ bộ. Sao các anh không chịu nuôi bọn tôi ở nhà đi xem nào?

Constance. Chính vì các người không chịu nuôi nổi tụi tôi ở nhà nên mới buộc lòng phải để tụi tôi tự đi kiếm sống chứ bộ.

Deschaume. Tụi tao đời nào thèm cho phép.

Berthe. Tụi tao sẽ không đời nào chịu khuất phục các người đâu.

Girard. Nếu tụi mày không chịu nhượng bộ, tụi tao sẽ đình công đập phá tới bến luôn đấy.

Thérèse. Và tôi nói cho các anh hay là chúng tôi sẽ chiếm lấy chỗ làm của các anh.

Deschaume. Xạo vừa thôi! Tụi mày có giỏi thì làm thử xem nào.

Thérèse. Trước đây thì chúng tôi không làm được, điều đó đúng. Nhưng giờ đây chúng ta đã có máy móc. Chính máy móc đã cướp đoạt không gian của phụ nữ nơi gia đình. Cho đến tận gần đây, công việc này đòi hỏi sức mạnh cơ bắp của đàn ông; giờ đây, chỉ bằng một cái gạt tay vào cần gạt, một người phụ nữ có thể làm được khối lượng công việc ngang ngửa hoặc thậm chí nhiều hơn cả gã đàn ông lực lưỡng nhất. Máy móc đang đứng về phía trả thù cho chúng ta đấy.

Deschaume. Tụi tao sẽ đập nát mẹ nó mấy cái cỗ máy đó đi cho bõ tức.[Nhảy trang 114]

Girard. Cô ta nói đúng. Thề có chúa, cô ta nói chuẩn không cần chỉnh! Chính lũ máy móc quái quỷ đó đã gây ra nông nỗi này. Giả sử có ai nói với ông nội tao rằng sẽ có một ngày một gã có thể vận hành hàng ngàn cọc sợi và làm ra hàng trăm đôi bít tất chỉ trong một ngày, cùng với hàng thước vải len, và cả bít tất lẫn áo sơ mi và đủ thứ trên đời, thì chắc chắn ông nội tao sẽ tưởng tượng rằng mọi người ai nấy đều sẽ có áo sơ mi, có bít tất, khăn choàng cổ và giày dép đầy đủ, và sẽ chẳng còn cảnh lao động vất vả cực nhọc hay cái bụng đói meo nào nữa cơ chứ. Khỉ thật mấy cái cỗ máy chết tiệt! Chúng ta phải làm việc nhiều giờ hơn, thế mà vẫn có từng ấy đôi chân trần và biết bao những kẻ khốn cùng run rẩy vì thiếu quần áo mặc. Đáng lẽ máy móc phải mang lại cho chúng ta mọi thứ chứ, khỉ thật chúng nó! Lũ công nhân quả là những kẻ ngu ngốc hết chỗ nói! Đám máy móc khốn kiếp chẳng tạo ra cái gì ngoài sự thù hận giữa kẻ sở hữu chúng và kẻ bán sức lao động cho chúng. Chúng vắt kiệt sức lực của phụ nữ và thậm chí cả lũ trẻ con; và tất cả chỉ để bán những thứ chúng sản xuất ra cho bọn da đen hoặc tàu ô người Trung Hoa; và biết đâu chừng chúng ta lại sắp sửa chiến tranh vì mấy cái thứ đó nữa không chừng. Chúng làm cho giai cấp tư sản trở nên giàu có, và chúng chính là nấm mồ đói khát chôn vùi tất cả chúng ta; thế mà sau khi gây ra ngần ấy chuyện, giờ đây lại xuất hiện những người phụ nữ, chính những người phụ nữ ruột thịt của chúng ta, lại muốn hùa theo chúng để đâm sau lưng quật ngã tụi tao!

Mẹ Bougne. Mày nói đúng đấy, Girard ạ. Hồi tao còn là một con nhóc tì, và khi chưa có máy móc—ít ra là chưa phổ biến lắm—cuộc sống của tất cả tụi tao đều dễ thở hơn nhiều. Phụ nữ cứ ở lì trong nhà, và lúc nào cũng có đủ việc để làm. Ơ hay, ngày trước bà ngoại tao còn phải lặn lội đi gánh nước từ dưới giếng lên và đi lượm củi khô từ lúc trời chưa hừng sáng mỗi sớm mai cơ mà! Đúng thế đấy, phụ nữ tự tay nhào bột làm bánh mì, tự giặt giũ quần áo, và tự tay làm lấy mọi thứ lặt vặt cho gia đình! Giờ thì cái gì cũng cậy nhờ vào máy móc hết thảy, và người ta bảo tụi tao rằng: "Hãy bước chân vào nhà máy và tụi bay sẽ kiếm được khối tiền lớn." Và thế là tụi tao đâm đầu mò tới, hệt như mấy đứa trẻ con u mê dại khờ! Thử nghĩ xem, tao mới lên tám tuổi đã bị lôi cổ khỏi ngôi làng quê mùa tống thẳng vào một xưởng kéo sợi! Rồi đến khi tao lập gia đình, tao lại chui rúc trong một căn nhà tập thể cho công nhân. Mọi người chỉ cần vặn cái vòi là có nước chảy ra chứ chẳng phải cất công đi gánh nữa; bánh mì thì mua sẵn của thợ bánh, bữa tối thì tạt qua hàng cơm hoặc mua thịt hộp đóng hộp sẵn. Chẳng cần phải nhóm lò nữa, chỉ việc vặn nút ga; vớ vãi quần áo thì ra mẹ nó cửa hàng mua sẵn. Phụ nữ chẳng còn lý do gì để cứ phải chôn chân ở nhà nữa, thế là người ta bèn cắt giảm tiền lương của đàn ông rồi tống cổ tụi tao vào các nhà máy. Tụi tao chẳng còn chút thời gian nào để cho con bú mữa; và giờ thì người ta cũng chẳng thèm đẻ đái gì nữa hết! Nhưng khi đã bước chân vào nhà máy, tụi bay sẽ bị moi sạch túi để trả tiền nước, tiền ga, tiền bánh mì mua sẵn và quần áo may sẵn; và rốt cuộc chẳng mảy mang lại đồng xu dính túi nào từ múng tiền lương còm cõi, vẫn nghèo rớt mồng tơi như cũ; và tụi bay chẳng qua chỉ là một thứ "con ốc vít" trong cỗ máy ngột ngạt ẩm thấp đầy khói bụi, thay vì được sống một cách đàng hoàng tươm tất trong chính ngôi nhà của mình. Mày gào thét cái quái gì nữa hở Girard? Mày không nhận ra rằng tụi mình chẳng thể nào quay trở lại những ngày tháng cũ được nữa rồi sao? Phụ nữ ngày nay nào có còn nhà cửa gì nữa đâu, chỉ có một căn phòng trọ xập xệ với độc cái giường bẩn thỉu để rúc lưng vào ngủ qua ngày! Và tao nói cho mày hay, Girard ạ, mày buộc phải để tụi tao tự kiếm sống qua ngày theo cái cách này thôi, bởi vì chính mày và những kẻ giống như mày đã đẩy tụi tao đến nông nỗi này đấy.

Girard. Chà, suy cho cùng đi nữa, tụi tao cũng phải lo kiếm miếng cơm manh áo để sống chứ. Đang có chuyện phụ nữ muốn cướp mất nó từ tay tụi tao cơ mà.

Mẹ Bougne. Ấy là vì tụi nó chẳng có lấy một cái ăn thức uống nào cho riêng mình đấy thôi, cậu ạ. Tụi nó cũng phải sống giống như tụi mày chứ bộ.

Girard. Thế nhỡ lượng thực thực phẩm không đủ chia cho tất cả mọi người thì sao hả?

Mẹ Bougne. Kẻ nào mạnh thì kẻ đó húp, còn bọn yếu ớt thì đằng nào cũng toi đời trước thôi.

Girard. Chà, tụi tao đâu có đẻ ra cái thế giới quái gở này, và tụi tao đời nào chịu để người ta tước đoạt công ăn việc làm từ tay mình.

Constance. Tụi tôi cũng vậy thôi, đừng có mà hòng mơ tưởng.

Deschaume. Mả cha nó chứ, tụi tao cũng phải sống chứ lị.

Berthe. Ồ thế thì tụi tôi cũng phải sống chứ. Lũ trẻ con phải sống và tụi tôi cũng phải sống nữa. Cứ làm như tụi tôi là loài cầm thú không bằng.

Constance. Tụi tôi nói y chang như tụi mày vậy thôi. Tụi tôi đâu có tạo ra cái thế giới này, chẳng phải lỗi của tụi tôi đâu.

Trong lúc những lời đối thoại cuối cùng diễn ra, nhiều nữ công nhân đã xuất hiện ở cánh cửa bên phải và đứng ngh nghện ngoài ngưỡng cửa, bắt đầu bị kích động bởi cuộc tranh cãi.

Một nữ công nhân [ngoài cửa] Chẳng phải lỗi của tụi tao đâu nhé.

Vài nam công nhân lấp ló xuất hiện ở cánh cửa phía cuối phòng.

Một nam công nhân. Thế thì ráng chịu đi chứ trách ai.

Một nữ công nhân khác. Tụi tao phải sống chứ, tụi tao phải sống chứ lị!

Một nam công nhân khác. Tụi tao cũng phải sống cơ mà bộ!

Thérèse. Này các người, bớt uống rượu chè bớt lại đi thì khắc đủ sống.

Đám phụ nữ hào hứng nhiệt liệt vỗ tay tán thưởng câu nói này.

Một nữ công nhân [bật cười phá lên] Ha! Ha! Ha!

Đám phụ nữ. Chuẩn không cần chỉnh, Mademoiselle! Làm tốt lắm!

Họ tiến sâu thêm vào trong.

Berthe. Các người đừng có hồng hòng cướp được việc của tụi tao.

Deschaume. Đó là công việc của tụi tao; chính tụi mày đã hớt tay trên.

Berthe. Chính các người đã tự nguyện nhường lại cho tụi tôi còn gì.

Một nam công nhân. Ừ thì, giờ tụi tao đòi lại chứ sao.

Nam công nhân khác. Tụi tao đã sai lầm khi nhường.

Nam công nhân khác. Tống cổ lũ Mái Ghẹ ra khỏi đây nhanh.

Nam công nhân khác. Đình công đi! Muôn năm đình công! Tụi tao đình công tới bến luôn!

Một nữ công nhân. Tụi tao sẽ cướp sạch chỗ làm của tụi mày; tụi tao còn phải sống chứ bộ.

Nam công nhân. Lấy đâu ra chỗ cho tụi mày sống ở đây nữa.

Nữ công nhân. Có chứ sao không; tụi tao sẽ hốt sạch chỗ của tụi mày luôn.

Thérèse. Đúng vậy, chúng tôi sẽ hốt sạch chỗ của các anh. Và chính người vợ mà chính tay anh đã lôi kéo đến đây sẽ hất cẳng chỗ của anh đấy, Vincent ạ. Cả anh nữa, Deschaume. Ả ta sẽ cướp vị trí của anh, và thế là vừa vặn xứng đáng lắm. Anh có thể ở nhà tự mình vá vá khâu khâu cho vui cửa vui nhà để giải trí.

Girard [với đám phụ nữ] Con mụ người Paris này đang nhồi sọ làm lú lẫn đầu óc tất cả tụi mày rồi đấy.

Charpin. Phải, đại khái cơ sự là thế đấy.

Vincent. Ả ta chơi gian lận chẳng đẹp đẽ gì cả. Ả ta thích làm gì thì làm theo ý mả cha ả thích. Mụ già nhà tôi xin vào mà ả nhất định đéo thèm nhận. Toàn đi vớt vát đám phụ nữ bên xưởng Duriot.

Girard [với Thérèse] Thế đấy. Chính cô là kẻ đang gây ra tất cả những chuyện này. [Với đám phụ nữ] Tụi mày phải đòi mức lương ngang bằng với tụi tao ngay lập tức.

Thérèse. Các anh thừa biết rõ là—

Girard [ngắt lời] Tất cả chỉ tại cái Nghiệp đoàn chết tiệt của cô mà ra cả đấy.

Vincent. Chẳng có cái rắc rối quái quỷ nào xảy ra cho đến khi cô đặt chân đến đây cả.

Charpin. Tụi tao sẽ đập nát cái Nghiệp đoàn Mái Ghẹ thành tro bụi.

Một trận cãi vã bùng nổ và ngày càng leo thang dữ dội.

Nam công nhân. Cho tụi nó biết tay đi! Tiêu diệt tụi nó! Nghiền nát lũ Mái Ghẹ đi! Đập nát tụi nó!

Nữ công nhân. Tống cổ lũ thù lười biếng bỉ oải này ra ngoài!

Nữ công nhân [phát điên vì phấn khích cực độ] Tụi tao chiến đấu vì miếng cơm manh áo của lũ trẻ nhà tao. [Ả ta gào thét liên hồi câu nói này trong suốt mớ hỗn độn ồn ào diễn ra sau đó]

Berthe. Tống cổ lũ thợ lười biếng ra khỏi đây!

Deschaume [lôi xềnh xệch giật lắc vợ] Im mồm ngay cái mả bố mày lại, im ngay!

Nam công nhân khác [giữ hắn lại] Đừng có đánh bả ấy!

Deschaume. Vợ tao cơ mà; tao muốn làm gì chẳng được? [Với Berthe] Cút xéo ngay đi con mụ kia!

Berthe. Tao đời nào thèm cút!

Deschaume lao vào túm lấy vợ; điều này châm ngòi cho một cuộc hỗn chiến tổng lực giữa nam và nữ công nhân, trong đó người ta nghe thấy những tiếng thét chói tai đủ loại, và cuối cùng là một giọng nam.

Nam công nhân. Mả cha nó, con mụ này dám đâm tao bị thương rồi!

Nam công nhân khác. Cây kéo của ả kìa! Xông vào giật lấy cây kéo của ả mau.

Berthe hét lên thảm thiết.

Thérèse. Họ sẽ giết nhau mất! [Với đám phụ nữ] Về nhà đi, mau về nhà hết đi; họ sẽ giết các người đấy. Về ngay lập tức đi.

Đám phụ nữ bỗng chốc hoảng loạn tột độ; họ hét lên rồi ôm đầu chạy toán loạn, bị đám đàn ông đuổi theo sát phía sau.

Nữ công nhân. Ôi lũ khốn nạn! Ôi cái lũ bỉ ổi này!

Thérèse chạy ra phía bên phải cùng với đám phụ nữ. Đám đàn ông tản đi cùng với Deschaume, người đang chảy máu đầm đìa ở tay. Girard, kẻ đang đi theo sau họ, chạm trán Monsieur Féliat ngay tại ngưỡng cửa.

Girard [với Féliat] Thằng Deschaume bị thương rồi thưa sếp.

Féliat. Nó phải được đưa đi phòng y tế ngay lập tức.

Deschaume [kích động] Chính con mụ ấy đã dùng kéo đâm tao, mả cha nhà nó chứ!

Charpin. Cảnh sát, mau gọi cảnh sát đến đây!

Girard. Đừng có ngớ ngẩn điên rồ thế chứ lỵ. Tụi mình thừa sức tự lo liệu lấy cơ mà, cần quái gì phải nhờ đến bọn cớm.

Deschaume [gào lên] Gọi cảnh sát mau! Đến để bảo vệ quyền được lao động chứ lỵ. Gọi họ tới đây.

Girard [với Monsieur Féliat] Lẽ ra nếu là để đàn áp tụi tôi, ông đã gọi cảnh sát từ đời thưở nào rồi chứ. Còn đợi gì nữa thế hả?

Féliat. Tôi đang chờ cho đến khi các cậu rộng lượng cho phép tôi mở miệng nói đây. Tôi không thể tin nổi vào tai mình nữa rồi. Có phải các cậu, hỡi Girard và Deschaume, những kẻ đang đòi gọi cảnh sát đến để cứu mạng khỏi một đám đàn bà phỏng? Ha! Ha!

Charpin. Ôi chao, chuyện đó làm ông buồn cười lắm phỏng?

Girard. Ông đang bênh vực đám con mèo cái chỉ vì chúng chống lại tụi tôi chứ gì. Đừng có mơ hòng chuyện đó. Thợ bên Duriot đã đình công rồi—

Charpin. Đúng thế, và tụi tôi cũng sẽ làm y chang vậy.

Deschaume. Tụi tao làm luôn đấy. Chuẩn bị tinh thần đình công đi!

Girard. Tụi mình thống nhất thế nhé, phải không anh em?

Charpin và Deschaume [đồng thanh] Vâng, đúng thế. Tụi tao đình công. Đình công thôi.

Féliat. Các cậu không thực sự nghiêm túc về chuyện sắp đình công đấy chứ?

Girard. Chứ còn đéo gì nữa mà hỏi!

Féliat. Sao lại thế được cơ chứ? Tôi đã đáp ứng mọi yêu cầu mà các cậu đưa ra rồi cơ mà.[Nhảy trang 120]

Charpin [gầm gừ] Chính vì thế nên mới phải đình công.

Girard. Nếu ông đã nhượng bộ, điều đó chứng tỏ tụi tao hoàn toàn đúng. Ông sẽ còn phải nhượng bộ thêm nữa cơ.

Féliat. Lạy chúa tôi, thế rốt cuộc các cậu còn muốn cái quái gì nữa đây?

Charpin. Tụi tao muốn ông tống cổ sạch sành sanh đám phụ nữ đi.

Deschaume. Không, không phải thế. Tụi tao muốn ông sa thải Mademoiselle Thérèse.

Féliat. Các cậu điên rồi sao! Cô ấy đã gây ra tội lỗi gì với các cậu cơ chứ?

Girard. Tội lỗi ả ta gây ra á? Đơn giản là ả ta đứng về phía ông chứ sao.

Deschaume. Ả ta đã làm lú lẫn đầu óc đám đàn bà. Tụi nó đang đòi cướp chỗ làm của tụi tao kìa.

Charpin. Và tụi tao đời nào thèm chấp nhận điều đó.

Féliat. Thôi nào! Hãy tỏ ra có lý lẽ một chút đi chứ. Các cậu không thể đòi hỏi tôi điều vô lý đó được.

Girard. Tụi tao chính thức đòi hỏi điều đó đấy.

Féliat. Nó sẽ làm đảo lộn toàn bộ công việc kinh doanh của tôi mất.

Charpin. Chuyện đó thì dính dáng qué gì đến tụi tao?

Féliat. Chà, tôi cần phải có thời gian để suy nghĩ về việc này đã chứ.

Girard. Chẳng có mẹ gì phải suy nghĩ nữa cả. Hoặc là sa thải con mụ người Paris đó, hoặc là tụi tao tiến hành đình công.

Féliat. Các cậu không thể chĩa súng vào đầu tôi ép buộc kiểu này được. Tôi còn đang ôm một đống đơn hàng đặt trước đây này.

Girard. Cục cức gì tầm này nữa.

Féliat. Vậy thì được, lần này tôi sẽ không nhượng bộ nữa đâu. Các cậu yêu cầu tôi không được mở phòng làm việc mới. Tôi đã nhượng bộ. Tôi sẽ không lùi bước thêm lần nào nữa đâu.

Girard. Thế thì tụi tao cuốn xéo luôn.

Féliat. Cứ cuốn xéo và xuống mồ luôn đi cho khuất mắt. [Ngập ngừng] Đám phụ nữ sẽ tự động thay thế vị trí của các cậu.

Girard. Ông nghĩ vậy phỏng? Ông tưởng mọi chuyện dễ ăn thế chắc. Cứ thử xem nào. Có giỏi thì tự đi mà lấp đầy chỗ trống của tụi tao xem nào. Ông quên béng mất là đang có hai vị đại biểu Ban Chấp hành Trung ương ở đây à? Một cuộc điện thoại về Paris là cái xưởng quèn của ông tiêu đời thành mây khói ngay lập tức.[Nhảy trang 121]

Féliat. Thật là khốn nạn hết chỗ nói.

Girard. Và nếu chừng đó vẫn chưa làm ông sợ khiếp vía, thì còn khối thứ khác nữa đấy.

Charpin. Tụi tao sẽ châm lửa thiêu rụi cả cái xưởng rách nát này ra ra tro luôn.

Girard. Đừng có mà hòng giở trò dọa dẫm tụi tao.

Féliat. Thôi được rồi, nghe đây. Chúng ta không cần phải cãi vã nữa. Tôi sẽ cho Mademoiselle Thérèse nghỉ việc. Nhưng hãy cho tôi chút thời gian để thu xếp ổn thỏa mọi thứ.

Charpin. Không; ả ta phải cút ngay lập tức.

Féliat. Cho tôi một tháng đi. Tôi chỉ xin đúng một tháng thôi.

Girard. Đúng một tiếng đồng hồ, đó là tất cả thời gian ông có, một tiếng duy nhất.

Charpin. Một tiếng, không hơn không kém.

Girard. Tụi tao đi ra khách sạn Hotel de la Poste để gặp mấy vị đại biểu đây; ông cứ gửi câu trả lời về trỏng. Con mụ người Paris phải cút ngay tức khắc, nếu không thì tự lo liệu mà gánh lấy hậu quả. Nào anh em, đi ra thông báo cho mấy người kia thôi. Chẳng còn mẹ gì để làm ở đây nữa rồi.

Féliat. Nhưng khoan đã, hãy nghe tôi—

Charpin [với Féliat] Đó là câu nói cuối cùng của tụi tao rồi đấy. [Với những người khác] Nhanh chân lên nào.

Đám thợ nam bước ra ngoài. Thérèse vừa bước vào một lát trước đó và đang đứng ngay ngưỡng cửa.

Féliat [với Thérèse] Cô nghe được bao nhiêu rồi?

Thérèse. Ồ xin anh, làm ơn đi, đừng nhượng bộ chúng nữa. Đừng bỏ rơi những người phụ nữ ấy. Tình hình trong xưởng kinh khủng lắm rồi. Họ đang tuyệt vọng cùng cực. Em vừa ở bên đó với họ, trò chuyện với họ xong. Họ trở nên hoảng loạn khi nghĩ đến những đứa con thơ dại của mình.

Féliat. Đám đàn ông giờ không còn ép tôi tống cổ họ đi nữa đâu. Điều họ đòi hỏi là giải thể cái Nghiệp đoàn của cô, và chính cô phải cuốn gói ra đi.

Thérèse. Ôi, miệng lưỡi họ nói thế thôi. Nhưng nếu anh nhượng bộ, họ sẽ nhận ra rằng họ có thể đạt được bất cứ thứ gì họ muốn từ sự yếu mềm của anh, và rồi họ sẽ ép anh tống cổ toàn bộ những người phụ nữ khốn khổ này ra đường cho mà xem.[Nhảy trang 122]

Féliat. Nhưng tôi biết làm sao được chứ! Cô đâu có nghe thấy những lời đe dọa thô bạo tàn độc của đám đàn ông đó đâu. Nếu tôi không khuất phục, tên tôi sẽ bị đưa vào danh sách đen, và chúng sẽ châm lửa đốt xưởng; chúng đã tuyên bố thế rồi đấy. Lúc đó xưởng làm việc của phụ nữ các cô sẽ nằm ở xó xỉnh nào hả? Và rồi tôi sẽ trắng tay phá sản.

Thérèse. Thế ý anh là định buông xuôi đầu hàng mà không cần chiến đấu gì sao?

Féliat. Cô muốn tôi gánh chịu trách nhiệm cho những hậu quả sẽ xảy ra nếu tôi chống cự chắc? Sẽ có bạo lực nổ ra đấy. Hãy suy nghĩ xem điều đó nghĩa là gì đi. Trong trạng thái tâm lý kích động của đám thợ lúc này, chuyện gì cũng có thể xảy ra được hết. Đã có một người bị thương rồi đấy. Ngày mai sẽ còn bao nhiêu người nữa đây?

Thérèse. Anh lúc nào cũng chỉ nghĩ đến chuyện sẽ bị đánh bại. Nhưng nhỡ đâu anh chiến thắng thì sao? Giả sử anh hành động một cách quyết liệt và giành phần thắng về mình.

Féliat. Sự quyết liệt đó sẽ chính là nấm mồ chôn vùi tôi.

Thérèse [đổi giọng] Thế ra anh muốn em phải ra đi thật sao?

Féliat. Tôi chỉ đành cắn răng quyết định như thế để ngăn chặn một thảm họa tồi tệ hơn xảy ra thôi.

Thérèse [vô cùng xúc động] Thật không thể tin nổi anh lại có thể nhẫn tâm hy sinh em theo cách này ngay tại lời đe dọa đầu tiên. Nghe này, Monsieur Féliat; có thể việc này không mấy hay ho khi thốt ra từ miệng em, nhưng em không thể không nhắc nhở anh rằng chính miệng anh đã nhiều lần khẳng định em cực kỳ hữu ích đối với anh cơ mà. Đừng vội ném em xuống biển mà không thèm tung ra dù chỉ một lần cứu vớt em chứ.

Féliat. Chẳng ích gì đâu.

Thérèse. Sao anh lại chắc chắn thế được chứ? Giữ em lại mới chính là lợi ích sát sườn của anh cơ mà. Vị đại biểu đó đã nói rằng nếu em đi, chúng sẽ giải thể Nghiệp đoàn Nữ công nhân và ép phụ nữ phải nhận mức lương bèo bọt y hệt như nam nhân.

Féliat. Chúng sẽ không dám làm thế đâu vì chúng thừa biết tôi đời nào thèm giữ chúng lại nếu làm vậy.

Thérèse. Anh thấy chưa! Nếu anh nhượng bộ, điều đó đồng nghĩa với việc sụp đổ toàn bộ cơ ngơi và anh sẽ đánh mất khoản tiền tiết kiệm mà em đã vất vả vun vén cho anh. Hơn nữa anh còn có trách nhiệm đạo đức với những người phụ nữ đã tận tụy làm việc cho anh suốt bao năm qua.[Nhảy trang 123]

Féliat. Nếu tôi buộc phải chia tay họ, tôi sẽ bảo đảm lo cho họ có nơi chốn đàng hoàng.

Thérèse. Vâng, được một ngày—một tuần có lẽ. Thế còn sau đó thì sao? Lúc đó thì sao chứ? Những đứa trẻ thơ sẽ chìa những bàn tay nhỏ xíu đòi ăn từ những người mẹ chẳng còn lấy một hạt cơm để bố thí cho con.

Féliat. Nhưng lạy chúa tôi, những chuyện đó thì dính dáng qué gì đến tôi cơ chứ? Đó là lỗi của tôi chắc? Cô không nhận ra rằng tôi hoàn toàn bất lực trong chuyện này hay sao?

Thérèse. Không, anh không hề hoàn toàn bất lực. Anh có quyền lựa chọn xem nên hy sinh ai, những người phụ nữ đã hoàn toàn trung thành với anh, hay lũ đàn ông đang muốn vắt kiệt từ sự yếu đuối của anh để đổi lấy sự tự do khỏi nỗi sợ bị cạnh tranh.

Féliat. Họ đang chiến đấu vì miếng cơm manh áo của mình cơ mà.

Thérèse. Vâng, chiến đấu chống lại người phụ nữ chỉ vì cô ta nhận mức lương thấp hơn. Cô ta làm được điều đó bởi vì cô ta biết tiết chế và tự chủ. Có phải vì những phẩm chất tốt đẹp đó của cô ta mà anh kết án ruồng bỏ cô ta không?

Féliat. Tôi thừa biết tất cả những điều đó rành rành ra đấy giống như cô vậy, và tôi xin nhắc lại lần nữa là phụ nữ vẫn có thể tiếp tục làm việc y như trước khi cô đặt chân đến đây.

Thérèse. Rồi sớm muộn gì anh cũng sẽ bị ép phải tống cổ họ đi cho mà xem.

Féliat. Chúng ta cứ chờ xem sao. Nhưng hiện tại đó không phải là vấn đề chính. Vấn đề cấp bách lúc này chính là cô đấy. Một trong hai chúng ta phải bị hy sinh, cô hoặc tôi. Tôi chỉ nhìn thấy một điều duy nhất. Nếu tôi khăng khăng giữ cô lại, máy móc của tôi sẽ bị đập nát thành tro và xưởng của tôi sẽ bị thiêu rụi thành bình địa. Tôi vô cùng tiếc vì chuyện này đã xảy ra, và tôi chưa bao giờ phủ nhận dù chỉ một giây giá trị to lớn từ những đóng góp của cô; nhưng suy cho cùng, tôi không đời nào có thể tự tay hủy hoại bản thân mình chỉ vì cô được.

Thérèse [khẩn thiết] Nhưng anh sẽ không bị phá sản đâu mà sợ. Hãy đứng lên tự vệ đi anh, hãy áp dụng các biện pháp đi. Hãy cầu cứu sự can thiệp của Chính phủ đi.

Féliat. Chính phủ cũng chẳng đời nào ngăn cản được một cuộc đình công đâu.

Thérèse. Nhưng đám phụ nữ sẽ thay thế vận hành công việc kia mà.

Féliat. Cô lúc nào cũng chỉ mở miệng là đám phụ nữ của cô. Thế còn đám đàn ông thì sao? Họ sẽ chết đói phải không nào? Và vợ con họ cũng sẽ chết đói lăn lóc cùng họ đấy.

Thérèse [gần như bật khóc] Thế còn em, anh chẳng mảy một chút thương xót nào cho em sao. Rồi số phận em sẽ trôi dạt về đâu hả giờ này? Nếu anh bỏ rơi em, đời em coi như chấm hết tiêu đời. Em đã tự gầy dựng lấy sự nghiệp cho riêng mình. Em đã thực hiện được những giấc mơ của đời mình. Em đã làm được chút ít điều thiện nguyện. Và em đã vô cùng biết ơn anh biết bao vì đã trao cho em cơ hội đó. Em chỉ trơ trọi có một mình trên cõi đời này, anh thừa thừa hiểu rõ điều đó mà. Trước khi đến đây em đã thử mọi ngóc ngách phương kế để tự kiếm sống qua ngày. Ôi xin anh đừng đuổi em đi mà. Xin đừng đẩy em trở lại cái vũng bùn đó lần nữa. Hãy thử thêm một lần nữa đi anh, hãy làm gì đi chứ. Hãy để em trực tiếp nói chuyện với đám đàn ông đó. Cả cuộc đời em đang bị đặt ngàn cân treo sợi tóc đấy. Nếu anh hắt hủi đuổi em ra đường, em biết trôi dạt về đâu để sống bây giờ.

Monsieur Guéret bước vào.

Guéret [vô cùng kích động] Féliat, chúng ta không thể chần chừ thêm dù chỉ một giây nữa đâu; chúng ta phải đầu hàng ngay tức khắc. Bọn chúng đang nổi điên lên rồi; chúng điên mất rồi; tình hình ngày càng tồi tệ hơn; chúng có thể làm bất cứ chuyện tày đình gì cũng nên. Chúng đã xông thẳng vào xưởng của phụ nữ và đang tống cổ họ ra ngoài kìa.

Từ phía xưởng làm việc liền kề vang lên tiếng kính vỡ tan tành cùng tiếng thét chói tai hoảng loạn của đám phụ nữ.

Thérèse [trong cơn tuyệt vọng] Đi đi anh! Mau ra đó đi anh! Đừng để chuyện gì kinh khủng xảy ra nữa. Anh nói đúng đấy. Em sẽ cuốn gói đi ngay lập tức. Đi đi anh!

Monsieur Guéret và Monsieur Féliat lao sầm vào xưởng của nữ công nhân. Tiếng ồn ào ngày càng lớn; có tiếng bàn ghế bị xô lật đổ cùng tiếng gào thét kinh hoàng của phụ nữ.

Thérèse [đứng một mình, chắp hai tay lại] Lạy Chúa tôi! Lạy Chúa tôi!

Thérèse đứng như bị thôi miên vì khiếp sợ, đôi mắt mở trừng trừng dán chặt vào cánh cửa phòng làm việc. Tiếng ồn ào vẫn tiếp tục gia tăng; có tiếng súng lục nổ vang, rồi chìm vào thinh lặng. Cuối cùng giọng nói của Monsieur Féliat vang lên, dẫu không nghe rõ lời, kèm theo tiếng hò reo của đám đàn ông. Rồi Monsieur Guéret bước vào với khuôn mặt tái mét.

Guéret. Đừng hoảng sợ, mọi chuyện qua rồi. Phát súng vừa nãy chỉ bắn chỉ thiên lên trời thôi. Đám đàn ông đã giải tán rồi; giờ chỉ còn lại đám phụ nữ thôi—đang khóc lóc trong xưởng kìa.

Thérèse. Anh có chắc là không ai thiệt mạng không? Thật không anh, xin hãy nói cho em biết đi, có thực sự là thế không?

Monsieur Féliat bước vào.

Féliat. Tội nghiệp Thérèse! Đừng sợ nữa em.

Thérèse. Ồ những tiếng hét đó! Những tiếng hét kinh hoàng làm sao! Có thực sự là không ai bị thương không hả anh?

Féliat. Không một ai cả, anh xin lấy danh dự bảo đảm.

Thérèse. Còn phát súng đó?

Féliat. Chỉ bắn chỉ thiên để dọa đám phụ nữ thôi. Đám đàn ông xông phá cửa vào, lật đổ một cái ghế dài, và làm ầm ĩ lên. Anh đã có mặt ở đó đúng lúc kịp thời. Ngay khi được hứa hẹn thoả mãn yêu cầu, họ liền im lặng.

Thérèse [sau một khoảng lặng, chậm rãi] Họ đã được hứa hẹn thỏa mãn yêu cầu. Thế là mọi chuyện đã an bài. [Một khoảng lặng] Vậy là chẳng còn lại gì cho em ngoài việc phải cút đi thôi.

Guéret. Thế cô định đi đâu?

Féliat. Cô không cần phải đi ngay lập tức đâu.

Thérèse. Không, em đi ngay bây giờ đây. [Một khoảng lặng] Em đi đến nơi mà số phận buộc em phải đến.

Féliat. Cô có thể thư thả đi vào ngày mai hoặc ngày kia cũng được mà.

Thérèse. Không, em sẽ lên chuyến tàu tối nay để trở về Paris.

[Nhảy trang 127]