Thư ký. Bước lên.

Mouzon [nói với thư ký] Thư ký, ghi lại. [Nói rất nhanh, lắp bắp] Vào năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy, v.v. Trước mặt tôi, Mouzon, thẩm phán án lệnh, với sự hiện diện của—vân vân—Sieur Etchepare Jean-Pierre đã được giải tới phòng làm việc của chúng tôi, lần hầu tòa đầu tiên của y đã được ghi vào biên bản của—vân vân. Chúng tôi xin lưu ý rằng bị cáo, sau khi đã đồng ý chịu thẩm vấn khi vắng mặt luật sư—[Quay sang Etchepare] Anh có đồng ý thế không?

Etchepare. Tôi vô tội. Tôi chẳng cần luật sư nào cả.

Mouzon [tiếp tục lắp bắp] Chúng tôi đã miễn khoản ấy. Do đó, chúng tôi lập tức tiến hành việc thẩm vấn đối với Sieur Etchepare Jean-Pierre đây. [Quay sang Etchepare] Etchepare, trong lần hầu tòa đầu tiên, anh đã từ chối trả lời, điều đó có lẽ không khôn ngoan cho lắm, nhưng đó là quyền của anh. Anh đã nổi cơn thị nộ và tôi thậm chí buộc phải nhắc nhở anh về phép tắc tôn trọng pháp luật. Hôm nay anh có chịu mở miệng không?

Etchepare [lúng túng] Vâng, thưa quan tòa.

Mouzon. À! A ha! Anh bạn khôn ngoan của ta, hôm nay anh không còn kiêu ngạo thế nữa nhỉ!

Etchepare. Không. Tôi đã suy nghĩ kỹ rồi. Tôi muốn quách khỏi chốn này càng sớm càng tốt.

Mouzon. Nào, nào, về phần tôi, tôi chẳng mong gì hơn là được trả tự do cho anh. Cho đến nay chúng ta hiểu ý nhau rất tuyệt. Hy vọng nó sẽ kéo dài. Ngồi xuống đi. Và trước hết, tôi khuyên anh từ bỏ cái ý định đổ tội cho một nhúm người Digan. Nhân chứng Bridet, kẻ có quan hệ làm ăn với anh, đã tìm cách—chắc chắn là theo xúi giục của anh—nhằm ép chúng tôi chấp nhận câu chuyện hoang đường này. Tôi cảnh cáo anh rằng hắn đã không thành công.

Etchepare. Tôi không biết Bridet đã nói gì với ông.

Mouzon. Ồ! Anh chối ư? Thế thì càng hay! Nào, anh ranh mãnh hơn tôi tưởng đấy! Có phải chính anh đã sát hại Goyetche không?

Etchepare. Không, thưa ông.

Mouzon. Anh có quyền lợi liên quan đến cái chết của lão chứ?

Etchepare. Không, thưa ông.

Mouzon. Ồ thế á! Tôi cứ tưởng anh phải trả cho lão một khoản tiền cấp dưỡng trọn đời cơ đấy.

Etchepare [sau một phút do dự] Vâng, thưa ông.

Mouzon. Thế thì anh có quyền lợi trong cái chết của lão chứ gì? [Khoảnh khắc im lặng] Hử! Sao không trả lời? Thôi được, chúng ta tiếp tục. Anh đã nói với một nhân chứng, cô gái—cô gái Gracieuse Mendione rằng: "Thật là quá ngớ ngẩn khi cứ phải cúng tiền cho cái đồ heo nái già ấy."

Etchepare [miễn cưỡng] Không có chuyện đó.

Mouzon. Không có chuyện đó! Vậy là nhân chứng nói dối, hử?

Etchepare. Tôi không biết.

Mouzon. Anh không biết. [Một khoảng lặng] Anh nghĩ rằng Goyetche sống quá lâu rồi phỏng?

Etchepare. Không, thưa ông.

Mouzon. Không, thưa ông. Thế thì tại sao anh lại nói với một nhân chứng khác, Piarrech Artola, tại sao khi nhắc đến chủ nợ của mình, anh lại thốt lên rằng: "Quá đáng lắm rồi, Ông Trời đã quên bén mất lão ta"?

Etchepare. Tôi không nói câu đó.

Mouzon. Anh không nói câu đó. Vậy là nhân chứng này cũng nói dối nốt! Trả lời tôi đi. Hắn ta là kẻ nói dối phỏng? [Im lặng] Anh không trả lời. Thế cũng được thôi. Nào, Etchepare, tại sao anh cứ khăng khăng chối đây đẩy thế—hử? Mọi chuyện rõ mười mươi rồi còn gì—

Etchepare. Kiếm sống khó khăn lắm chứ bộ.

Mouzon. Anh là kẻ có tính khí bạo ngược—thỉnh thoảng anh hay say xỉn, và khi đó anh trở nên nguy hiểm. Anh đã bốn lần bị kết án vì tội hành hung và gây thương tích—anh rất hay vung dao. Có đúng thế không, hả? Anh đã chán ngấy việc phải trả—vô tích sự—một khoản tiền hàng năm lớn lao cho ông lão này. Thời hạn thanh toán đang đến gần; anh đang túng tiền; anh cảm thấy Goyetche đã sống quá đủ rồi, và anh đã ra tay giết lão. Quá rõ ràng còn gì—hử? Chẳng lẽ không đúng thế sao?

Etchepare [dần lấy lại bình tĩnh] Tôi không sát hại lão.

Mouzon. Chúng ta đừng chơi chữ với nhau. Anh có thuê ai khác để giết lão không?

Mouzon. Tôi chẳng dính dáng gì đến cái chết của lão. Chính ông vừa bảo tôi đang túng tiền cơ mà. Vậy thì làm sao tôi có thể thuê ai giết lão được chứ?

Mouzon. Thế thì chính tay anh làm chứ gì.

Etchepare. Xạo vừa chứ.

Mouzon. Nghe này, Etchepare—sớm muộn gì anh cũng sẽ khai nhận thôi. Hàng phòng thủ của anh đã bắt đầu lung lay rồi đấy.

Etchepare. Nếu tôi có hét tướng lên, thể nào ông cũng bảo tôi đang diễn kịch cho mà xem.

Mouzon. Tôi nói cho anh hay, sớm muộn gì giọng điệu của anh cũng phải đổi khác. Anh đã thừa nhận những sự việc tạo thành cáo buộc nghiêm trọng chống lại mình rồi đấy.

Etchepare. Đúng vậy; tôi lỡ lời mà chẳng nghĩ đến hậu quả.

Mouzon. À, nhưng anh phải nghĩ đến hậu quả chứ; vì chúng có thể cực kỳ nghiêm trọng đối với anh đấy.

Etchepare. Tôi không sợ cái chết.

Mouzon. Cái chết của kẻ khác—

Etchepare. Cả cái chết của chính tôi nữa.

Mouzon. Thế thì quá tốt. Nhưng anh là người xứ Basque; anh là người theo đạo Công giáo. Sau cái chết còn có địa ngục.

Etchepare. Tôi không sợ địa ngục; tôi có làm gì sai trái đâu.

Mouzon. Còn sự nhục nhã sẽ đổ lên đầu con cái anh nữa. Anh thương con lắm chứ, phải không? Hử? Chúng sẽ hỏi thăm về anh—chúng yêu quý anh—bởi vì chúng chưa biết—chưa biết đâu—

Etchepare [bỗng bật khóc] Mấy đứa con tội nghiệp của tôi ơi! Mấy đứa con tội nghiệp của tôi ơi!

Mouzon. Nào, thôi nào! Trong anh chưa hẳn đã cạn sạch tình cảm tốt đẹp. Tin tôi đi, Etchepare, bồi thẩm đoàn sẽ động lòng trước lời thú nhận và sự hối hận của anh—anh sẽ thoát được mức án cao nhất. Anh vẫn còn trẻ—anh còn cả một khoảng thời gian dài phía trước để chuộc lại tội lỗi của mình. Anh có thể giành được sự khoan hồng và biết đâu lại được gặp lại những đứa con, những kẻ rồi sẽ tha thứ cho anh. Tin tôi đi—tin tôi đi—ngay cả vì lợi ích của chính anh thôi, hãy khai nhận đi! [Mouzon đã tiến lại gần Etchepare trong lúc nói những lời trên; ông đặt tay lên vai bị cáo; và tiếp tục với giọng vô cùng dịu dàng] Nào, chẳng phải sự thật là thế sao? Nếu anh không thể nói nên lời, chỉ cần gật đầu là được. Hử? Có đúng thế không? Nào, vì tôi biết chắc sự thật là thế. Hử? Tôi không nghe thấy anh nói gì cả. Chính anh chứ gì? Chính là anh!

Etchepare [vẫn đang khóc] Không phải tôi, thưa ngài! Tôi thề không phải tôi! Tôi xin thề!

Mouzon [với giọng lạnh lùng, quay trở lại bàn làm việc] Ồ, anh chẳng cần phải thề thốt làm gì. Anh chỉ việc nói cho tôi sự thật là đủ.

Etchepare. Tôi đang nói sự thật đây—chính là sự thật—tôi không thể nhận mình làm điều đó khi tôi không hề làm!

Mouzon. Thôi nào, thôi nào! Hôm nay chúng ta chẳng nặn ra được gì từ anh nữa rồi. [Nói với thư ký] Đọc lại biên bản thẩm vấn cho hắn nghe rồi đưa hắn trở lại giam ở buồng biệt giam. Khoan đã—Etchepare!

Etchepare. Thưa ông?

Mouzon. Vẫn còn một cách để chứng minh sự vô tội của anh, vì anh cứ luôn miệng nhận mình vô tội. Hãy chứng minh, bằng cách này hay cách khác, rằng đêm xảy ra vụ án anh không có mặt ở Irissary, và tôi sẽ trả tự do cho anh. Đêm ấy anh ở đâu?

Etchepare. Tôi ở đâu á?

Mouzon. Tôi hỏi anh đêm Lễ Thăng Thiên anh ở đâu. Anh có ở nhà không?

Etchepare. Có.

Mouzon. Đó có thực sự là sự thật không?

Etchepare. Có.

Mouzon [đứng dậy, có vẻ hơi kịch tính, chỉ tay về phía Etchepare] Giờ thì, Etchepare, chính điều đó đã kết tội anh. Tôi biết rằng đêm hôm đó anh đã ra ngoài. Khi bị bắt, anh từng nói với vợ mình rằng: "Bằng mọi giá đừng có thừa nhận là đêm qua anh có ra khỏi nhà." Nào, tôi buộc phải khai thác hết với anh. Có người đã nhìn thấy anh—một cô hầu gái. Cô ta kể với hiến binh rằng khi đang chào tạm biệt một thanh niên người Iholdy—người mà cô ta vừa khiêu vũ cùng—vào lúc mười giờ đêm, cô ta đã nhìn thấy anh cách nhà mình chỉ vài trăm thước. Anh có gì để biện hộ cho điều đó nào?

Etchepare. Đúng là sự thật—tôi có ra ngoài.

Mouzon [vẻ đắc thắng] À! Giờ thì, anh bạn hiền ạ, chúng tôi phải vất vả lắm mới cạy được miệng anh ra đấy. Nhưng tôi có thể đọc được trên khuôn mặt anh khi anh nói dối—tôi đọc được rõ mồn một trên nét mặt anh kìa. Bằng chứng là chẳng có nhân chứng nào nhìn thấy anh ra ngoài cả—cả cô hầu gái lẫn bất kỳ ai khác; thế mà tôi dám lấy cái đầu ra để thề đấy. Nào, giờ thì chúng ta đã tiến bộ hơn chút đỉnh rồi đấy. [Nói với thư ký] Anh đã ghi chép cẩn thận lời khai nhận đầu tiên của hắn chứ? Tốt lắm. [Quay sang Etchepare] Giờ thì hãy suy nghĩ một lát đi. Chúng ta sẽ tiếp tục cuộc trò chuyện nho nhỏ này. [Ông bước về phía lò sưởi, xoa xoa hai bàn tay, tự rót cho mình một ly rượu mạnh, nốc cạn, thở dài thỏa mãn, rồi quay lại ghế ngồi]

Hiến binh thứ nhất [nói với đồng nghiệp] Khôn ranh phết đấy chứ lị!

Hiến binh thứ hai. Mày nói chuẩn!

Mouzon. Chúng ta tiếp tục nào. Nào, đã lỡ bước này rồi, thì khai nhận nốt toàn bộ đi! Mấy anh hiến binh tốt bụng này đang muốn đi kiếm gì vào bụng đây này. [Mấy tên hiến binh, tay thư ký và Mouzon cùng cười lớn] Anh nhận chứ? Không à? Thế thì bảo tôi xem, tại sao anh cứ khăng khăng cãi rằng đêm đó mình ở yên trong nhà?

Etchepare. Bởi vì tôi đã khai với đám hiến binh như thế từ trước rồi và tôi không muốn biến mình thành kẻ nói dối.

Mouzon. Và tại sao anh lại khai thế với đám hiến binh?

Mouzon. Bởi vì tôi tưởng họ sẽ tóm cổ tôi vì tội buôn lậu.

Mouzon. Tốt. Thế ra đêm đó anh không đến Irissary chứ gì?

Etchepare. Không.

Mouzon. Thế anh đi đâu?

ETCHEPARE. Lên núi tìm con ngựa sổng chuồng từ tối hôm trước, một con trong đàn mà chúng tôi định đưa sang Tây Ban Nha.

Mouzon. Tốt. Xuất sắc. Lời khai không đến nỗi tồi—câu chuyện này hoàn toàn có thể dựng lên được. Anh đi tìm con ngựa lạc trên núi, một con ngựa sổng ra từ đàn gia súc mà anh đang buôn lậu qua biên giới vào tối hôm trước. Quá tuyệt. Nếu đó là sự thật, thì chẳng có cách nào khác ngoài việc trả tự do cho anh trước khi mọi chuyện phức tạp hơn. Giờ để chứng minh điều đó, anh chỉ việc nói cho tôi biết anh đã bán con ngựa cho ai; chúng tôi sẽ cho gọi người mua tới, và nếu hắn xác nhận lời khai của anh, tôi sẽ ký giấy phóng thích cho anh. Anh đã bán con ngựa cho ai?

Etchepare. Tôi không bán nó.

Mouzon. Anh đem cho à? Anh đã làm gì với nó chứ!

Etchepare. Không—tôi không tìm thấy nó nữa.

Mouzon. Không tìm thấy nó nữa ư! Quỷ tha ma bắt! Thế thì không ổn lắm đâu. Nào! Hãy nghĩ xem còn cách nào khác đi. Anh lên núi một mình chứ?

Etchepare. Vâng, một mình.

Mouzon. Xui xẻo thật! Lần sau nhé, anh nên kéo theo một kẻ đồng hành chứ. Anh đi lâu không?

Etchepare. Cả đêm. Tôi về đến nhà lúc năm giờ sáng.

Mouzon. Khoảng thời gian dài đấy.

Etchepare. Nhà nghèo túng, mà một con ngựa thì đáng giá cả gia tài cơ mà.

Mouzon. Đúng thế. Nhưng anh không thể lang thang cả đêm trên núi mà không chạm trán ai—ví dụ như mấy kẻ chăn cừu hay nhân viên hải quan chứ?

Etchepare. Trời mưa như trút nước.

Mouzon. Thế nghĩa là anh chẳng gặp ai cả?

Etchepare. Chẳng gặp ai.

Mouzon. Tôi đoán thế mà. [Với giọng điệu trách móc đầy thất vọng, ra vẻ thương hại] Nói tôi nghe xem, Etchepare, anh coi đám bồi thẩm đoàn là lũ đần độn chắc? [Im lặng] Thế hóa ra đó là tất cả những gì anh nghĩ ra được à? Vừa rồi tôi còn khen anh thông minh cơ đấy. Giờ tôi rút lại lời đó. Nhưng hãy tự ngẫm lại cái câu chuyện anh vừa bịa xem nào—một thứ lăng nhăng nhảm nhí thế cơ chứ. Chà, một đứa trẻ lên tám còn bịa khá hơn thế nhiều. Tôi nói thật đấy, nó thật lố bịch—quá ư lố bịch. Bồi thẩm đoàn sẽ chỉ nhún vai khi nghe đến câu chuyện này thôi. Cả một đêm dầm mưa dãi nắng ngoài trời chỉ để đi tìm một con ngựa mà anh chẳng thể tìm thấy—lại chẳng chạm trán bất kỳ bóng người nào—không mục đồng, chẳng hải quan—rồi anh lủi thủi mò về nhà lúc năm giờ sáng—mặc dù vào thời điểm này trong năm thì tầm ấy trời đã sáng rõ rồi—ừ, thậm chí còn sáng từ trước đó nữa cơ—thế mà không, không một ai nhìn thấy anh và anh cũng chẳng thấy ai. Vậy là tất cả mọi người đều bị mù lòa hết cả lượt phỏng? Một phép màu đã xảy ra, và tất cả mọi người đều hóa mù vào đêm hôm đó chắc? Anh định bắt tôi tin vào chuyện đó đấy à? Không á? Sao lại không? Nó cũng hoang đường chẳng kém gì cái câu chuyện anh vừa vẽ ra đấy thôi. Thế hóa ra không phải mọi người đều mù cả sao? [Thư ký cười phá lên; mấy tên hiến binh cười hùa theo] Anh thấy đấy, cái trò chống chế của anh đáng giá thế đấy! Anh làm cho cả đám ngục trạ lẫn tay thư ký của tôi phải phỏng mũi cười chê kìa. Anh có đồng ý với tôi rằng cái chiêu trò biện hộ mới này của anh quá ư lố bịch hay không?

Etchepare [xấu hổ, nói lí nhí trong miệng] Tôi không biết.

Mouzon. Chà, nếu anh không biết, thì chúng tôi biết thừa! Nào! Tôi chẳng có lời khuyên nào dành cho anh nữa đâu. Cứ mang cái văn phong ấy ra tòa mà tâu bày rồi xem anh chuốc lấy hậu quả gì nhé. Nhưng sao cứ phải chối đây đẩy làm gì? Sao không chịu khai nhận cho rồi? Thật sự tôi không tài nào hiểu nổi sự bướng bỉnh của anh. Tôi nhắc lại lần nữa, tôi hoàn toàn không thể hiểu nổi.

Etchepare. Vâng, thế nếu tôi không làm, lẽ nào tôi cứ phải nhận quàng là chính mình làm chắc?

Mouzon. Thế ra anh vẫn khăng khăng bám lấy cái câu chuyện con ngựa ma quái đó chứ gì? Anh vẫn cứ đeo đẳng nó đấy phỏng?

Etchepare. Tôi biết sao đây? Sao tôi biết được mình nên nói gì cơ chứ? Tốt nhất là tôi chẳng nên hé răng nửa lời—bởi mọi điều tôi thốt ra đều bị bẻ cong thành bất lợi cho tôi hết!

Mouzon. Bởi vì những câu chuyện anh bịa đặt quá ư hoang đường—bởi vì anh nghĩ tôi còn ngốc hơn cả tưởng tượng của anh khi cho rằng tôi sẽ đi tin những điều nhảm nhí lố bịch ấy. Tôi vẫn thích cái chiêu bài đầu tiên của anh hơn; ít ra khi ấy anh còn có hai nhân chứng làm chứng cho—hai nhân chứng chẳng có mấy giá trị, đúng thế thật, nhưng dù sao vẫn là nhân chứng. Giờ anh đã đổi giọng rồi; ừ thì, đó là quyền của anh. Cứ giữ khư khư lấy con ngựa lạc đi nhé.

Etchepare. Thế thì sao nào? [Một khoảng lặng kéo dài]

Mouzon. Nào! Khai hoa nở nhụy đi chứ lị!

Etchepare [nói đều đều, không do dự, đăm đăm nhìn tay thư ký như muốn đọc trong mắt hắn xem mình đáp thế đã đúng ý chưa] Vâng, tôi sẽ khai với ông đây, thưa ngài. Ông nói đúng đấy—chuyện đó không có thật—tôi hoàn toàn không lên núi. Những gì tôi khai ban đầu mới là sự thật—tôi không hề ra khỏi nhà nửa bước. Vừa nãy đầu óc tôi cứ mụ mẫm cả đi. Lúc đầu tôi chối bay chối biến mọi thứ, kể cả những điều có thật—vì tôi quá sợ ông. Rồi khi ông bảo tôi—tôi chẳng nhớ rõ đó là chuyện gì nữa—đầu óc tôi cứ quay cuồng như thể—tôi chịu—tôi chẳng nhớ nổi—nhưng dẫu sao tôi vẫn biết mình vô tội. Ấy thế mà, lúc nãy, tôi suýt ngậm đắng nuốt cay nhận tội cho xong miễn là các ông để tôi được yên thân. Vừa nãy tôi đang nói gì nhỉ? Tôi quên bén mất rồi. À, vâng—khi ông bảo tôi—dù đó là chuyện gì đi nữa, tôi quên xừ mất tiêu rồi—lúc ấy tôi cứ đinh ninh tốt hơn là nên nhận mình có ra ngoài—và thế là tôi nói dối. Nhưng [với vẻ chân thành] điều tôi dám lấy danh dự ra thề với ông là tôi không phải kẻ sát nhân. Tôi xin thề, tôi thề đấy!

Mouzon. Tôi nhắc lại lần nữa, tôi chẳng mong gì hơn là có thể tin vào điều đó. Vậy giờ đã rõ chưa, rằng anh thực sự ở nhà chứ?

Etchepare. Vâng, thưa ông.

Mouzon. Lát nữa chúng ta sẽ gọi vợ anh ra đối chất. Anh không còn nhân chứng nào khác để triệu tập nữa chứ?

Etchepare. Không, thưa ông.

Mouzon. Tốt lắm. Dẫn bị cáo đi đi—nhưng hãy ở lại phòng xử án nhé. Có lẽ tôi sẽ cần đến hắn ngay lát nữa để đối chất đấy. Bản thẩm vấn của hắn chưa kết thúc đâu.

Mấy tên hiến binh áp giải Etchepare đi.