Mùa Giáng sinh xưa đẹp đẽ, với mái tóc tuyết trắng và gương mặt hồng hào, đã hoàn trọn sứ mệnh của mình trong năm ấy một cách vô cùng cao quý, đồng thời làm nổi bật những món quà ấm áp và rực rỡ bằng sự tương phản tôn lên của băng giá và tuyết.

Tuyết phủ trên đồng cỏ và bờ sông với những đường cong mềm mại hơn cả đôi tay trẻ thơ; tuyết nằm gọn gàng trên từng mái nhà dốc, làm cho những chái nhà màu đỏ sậm nổi bật lên với chiều sâu sắc màu hoàn toàn mới; tuyết đè nặng lên những khóm nguyệt quế và tùng bách cho đến khi trút xuống từng mảng với một âm thanh rùng mình; tuyết khoác tấm áo trắng lên mảnh ruộng củ cải sần sùi và khiến đàn cừu trông như những đốm đen; những cánh cổng đều bị chặn lấp bởi các lớp tuyết dạt nghiêng ngả, và đây đó, một con vật bốn chân bị lãng quên đứng trơ ra như thể hóa đá "trong nỗi buồn không buồn nằm xuống"; chẳng có một vòm sáng hay bóng râm nào cả, bởi bầu trời cũng là một tầng mây xám xịt, tĩnh lặng; chẳng có âm thanh hay chuyển động nào ngoài dòng sông sẫm màu đang cuộn chảy và rên rỉ như một nỗi buồn không nguôi. Nhưng ông già Giáng sinh mỉm cười khi gieo rắc thứ bùa phép tưởng chừng khắc nghiệt ấy lên thế giới bên ngoài, bởi ông muốn thắp sáng tổ ấm bằng ánh rạng rỡ mới mẻ, làm sâu sắc thêm mọi sắc màu ấm cúng trong nhà, và mang lại hương vị thơm ngon nức mũi của thức ăn một niềm vui bén nhạy hơn; ông muốn tạo ra một sự giam cầm ngọt ngào nhằm củng cố tình thân gắn bó nguyên thủy, đồng thời làm cho ánh nắng từ những gương mặt người quen thuộc trở thành thứ đáng mong chờ như ngôi sao mai ẩn khuất. Lòng tốt của ông giáng xuống những kẻ vô gia cư một cách khắc nghiệt biết bao — giáng xuống những mái nhà nơi lò sưởi chẳng mấy ấm áp và bữa ăn thiếu vắng hương thơm; nơi những gương mặt con người chẳng có lấy chút ánh dương, mà thay vào đó là ánh nhìn đờ đẫn, vô hồn của nỗi khát khao không dám đợi chờ. Nhưng mùa lễ hội tuyệt vời ấy có ý chí tốt đẹp; và nếu như ông vẫn chưa học được bí quyết ban ơn một cách công bằng cho nhân thế, thì đó là bởi người cha Thời gian của ông, với mục đích chưa từng nguôi ngoai, vẫn đang giấu kín bí mật ấy trong trái tim mạnh mẽ và đập chậm chạp của chính mình.

Thế mà ngày Giáng sinh năm nay, bất chấp niềm vui mới mẻ của Tom đối với gia đình, lại không được trọn vẹn hạnh phúc như những năm trước, theo cách nhìn nhận của cậu. Những quả mọng đỏ vẫn xum xuê trên cành ô-rô, và vào đêm Giáng sinh, cậu cùng Maggie đã trang hoàng tất cả các khung cửa sổ, lò sưởi cùng khung tranh với gu thẩm mỹ tinh tế như mọi khi, kết những chùm quả đỏ thắm đan xen cùng nhánh tầm gửi mang quả đen. Có tiếng hát vang lên ngoài cửa sổ sau nửa đêm — một giọng ca siêu phàm, trong cảm nhận của Maggie, dẫu Tom cứ khăng khăng với vẻ khinh miệt rằng những kẻ ca hát ấy là cụ Patch, bác thư ký giáo xứ, cùng phần còn lại của dàn hợp xướng nhà thờ; con bé run lên vì kinh ngạc khi tiếng thánh ca ấy cắt ngang những giấc mơ của nó, và hình ảnh những người đàn ông mặc áo vải thô luôn bị gạt phăng đi bởi ảo ảnh về các thiên thần đang đậu trên tầng mây rẽ lối. Khúc ca nửa đêm ấy cũng như mọi lần đã nâng buổi sáng vượt lên trên sự tầm thường của những ngày thường nhật; rồi thì hương thơm của bánh mì nướng và bia từ nhà bếp sực nức vào giờ ăn sáng; bài thánh ca quen thuộc, những cành lá xanh tươi, cùng bài giảng ngắn đã mang lại bầu không khí lễ hội thích hợp cho buổi đi lễ nhà thờ; và gia đình dì dượng Moss, cùng cả bảy người con, trông giống như những tấm gương phản chiếu ngọn lửa sáng rực trong phòng khách khi những người đi lễ trở về, giậm chân rũ tuyết bám trên giày. Bánh pudding mận vẫn tròn trịa và đẹp mắt như xưa, được bưng ra với những ngọn lửa xanh mang tính biểu tượng lập lòe quanh chiếc bánh, như thể nó vừa được anh dũng cứu thoát khỏi ngọn lửa địa ngục nơi những kẻ theo phái Thanh giáo đau bao tử đã ném nó xuống; món tráng miệng vẫn lộng lẫy như mọi khi, với những quả cam vàng rực, hạt dẻ nâu sẫm, cùng thứ ánh sáng trong suốt lẫn tối màu của thạch táo và mứt mận damson; trong tất cả những điều ấy, Giáng sinh vẫn y như những gì Tom còn nhớ từ thưở nhỏ; nếu có gì khác biệt, thì đó chỉ là việc trượt băng và ném bóng tuyết cừ khôi hơn mà thôi.

Giáng sinh thì vui vẻ, nhưng ông Tulliver thì không. Ông đang tức giận và thách thức; và Tom, dẫu đứng về phía cha và đồng cảm với cảm giác bị uất ức của ông, cũng không tránh khỏi có chút cảm giác từng đè nặng lên Maggie mỗi khi ông Tulliver càng lúc càng lớn tiếng và phẫn nộ hơn trong việc kể lể và khẳng định quan điểm lúc tráng miệng. Sự chú ý mà lẽ ra Tom có thể dành trọn cho hạt dẻ và rượu vang đã bị phân tán bởi cảm giác rằng có những kẻ thù đê tiện trên đời này, và công việc của tuổi trưởng thành khó lòng mà tiến hành nếu thiếu đi những trận cãi vã ra trò. Mà ngặt một nỗi, Tom lại chẳng thích cãi vã chút nào, trừ khi sự việc có thể sớm được chấm dứt bằng một trận tẩn nhau sòng phẳng với đối thủ mà cậu có mọi cơ hội để cho 'tơi bời hoa lá'; và những lời lẽ cáu kỉnh của người cha khiến cậu cảm thấy khó chịu, dẫu cậu chẳng bao giờ tự lý giải nổi cảm giác ấy, hay nảy sinh ý nghĩ rằng cha mình có điều gì sai trái trong chuyện này.

Hiện thân cụ thể của nguyên lý tồi tệ đang khơi dậy sự kháng cự quyết liệt của ông Tulliver lúc bấy giờ chính là ông Pivart — người sở hữu những thửa ruộng nằm ngược lên phía dòng Ripple, đang tiến hành các biện pháp dẫn thủy nhập điền mà những biện pháp ấy, hoặc là, hoặc sẽ là, hoặc chắc chắn là (theo nguyên lý nước là nước), sự xâm phạm vào phần quyền lợi chính đáng của ông Tulliver về mặt sức nước. Dix, kẻ có một cỗ máy xay trên dòng suối, chỉ là một thứ tay sai yếu ớt của Quỷ dữ nếu đem ra so với Pivart. Dix đã bị khuất phục nhờ trọng tài, và lời khuyên của Wakem chẳng giúp được gì nhiều cho lão ta. Không; theo quan điểm của ông Tulliver, Dix chẳng khác nào kẻ vô tích sự trên phương diện luật pháp; và trong cơn phẫn nộ đỉnh điểm đối với Pivart, sự khinh bỉ của ông dành cho một đối thủ thất bại như Dix bắt đầu mang sắc thái của một sự gắn bó thân thiện. Hôm nay ông chẳng có thính giả nam giới nào bên cạnh ngoại trừ ông Moss, người vốn chẳng biết gì về cái gọi là "bản chất của cỗ máy xay", như ông ta từng thừa nhận, và chỉ có thể phụ họa theo những lý lẽ của ông Tulliver dựa trên nguyên tắc tiên nghiệm về quan hệ họ hàng cùng nghĩa vụ tiền bạc; nhưng ông Tulliver nói chuyện không phải với mục đích vô vọng là thuyết phục thính giả của mình, ông nói để trút bỏ bầu tâm sự; trong khi ông Moss tốt bụng phải nỗ lực hết sức để mở trừng hai mắt, bất chấp cơn buồn ngủ do một bữa ăn thịnh soạn bất thường gây ra cho cơ thể làm lụng vất vả của ông. Bà Moss, người nhạy bén hơn với chủ đề này và quan tâm đến mọi chuyện liên quan đến anh trai mình, liền lắng nghe và chèn vào vài lời ngay khi việc chăm sóc con cái cho phép.

"Ơ hay, Pivart là một cái tên mới ở vùng này phải không anh?" bà lên tiếng; "lão ta đâu có sở hữu mảnh đất ấy vào thời của cha, hay thời của anh, trước khi em kết hôn cơ chứ."

"Cái tên mới ư? Phải, anh nghĩ đó đúng là cái tên mới," ông Tulliver nói với giọng đầy phẫn nộ. "Cối xay Dorlcote đã thuộc về gia đình chúng ta ngăm năm nay là ít, và chẳng ai từng nghe tới việc một kẻ tên Pivart dám dính líu đến dòng sông, cho đến khi tên này xuất hiện và mua đứt trang trại của Bincome ngay lập tức, trước khi bất kỳ ai kịp thốt lên dù chỉ một tiếng 'chát'. Nhưng anh sẽ cho hắn biết tay Pivart!" ông Tulliver bồi thêm, nâng ly rượu lên với cảm giác rằng mình đã xác định rõ quyết tâm theo một cách không thể nhầm lẫn.

"Em hy vọng anh sẽ không bị ép phải lôi nhau ra tòa với lão ta chứ, anh?" bà Moss lo lắng hỏi.

"Anh không biết mình sẽ bị ép làm gì; nhưng anh biết mình sẽ ép hắn phải làm gì, với những con mương và hệ thống tưới tiêu ấy, nếu có bất kỳ bộ luật nào có thể đứng về lẽ phải. Anh thừa biết kẻ nào đang đứng sau giật dây; hắn đã nhờ Wakem chống lưng và xúi giục. Anh biết Wakem nói rằng luật pháp không thể chạm tới hắn trong chuyện này, nhưng ngoài Wakem ra thì vẫn có những kẻ biết cách vẫn dụng luật pháp. Phải là một tên để tiện cỡ lớn mới đánh bại được hắn; nhưng vẫn còn những tên to con hơn để tìm kiếm, những kẻ hiểu rõ hơn về ngóc ngách của luật pháp, nếu không thì tại sao Wakem lại thua vụ kiện ở Brumley cho lão ta cơ chứ?"

Ông Tulliver là một người cực kỳ trung thực và tự hào vì sự trung thực ấy, nhưng ông cho rằng trong luật pháp, mục đích công lý chỉ có thể đạt được bằng cách thuê một tên để tiện mạnh hơn để hạ gục một tên để tiện yếu hơn. Luật pháp cũng giống như một trận đấu gà, nơi nhiệm vụ của sự trung thực bị tổn thương là phải tìm cho ra một con gà chọi có tinh thần chiến đấu cao nhất và những chiếc cựa sắc bén nhất.

"Gore không phải kẻ ngốc; anh không cần phải nhắc tôi điều đó," một lát sau, ông nhận xét với giọng điệu hiếu chiến, như thể tội nghiệp Gritty đang ca ngợi năng lực của vị luật sư kia; "nhưng cậu thấy đấy, hắn không rành luật bằng Wakem. Và nước là một thứ rất đặc biệt; cậu không thể dùng chĩa để xúc nó lên được. Đó là lý do tại sao nó lại béo bở cho Quỷ dữ và đám luật sư. Rõ mười mươi đâu là phải trái trong chuyện nước nôi này, nếu cậu nhìn thẳng vào vấn đề; bởi vì sông là sông, và nếu cậu có cối xay, cậu phải có nước để quay nó; và đừng có hòng nói với tôi rằng hệ thống tưới tiêu vớ vẩn của Pivart sẽ không làm ngừng cái bánh xe của tôi; tôi hiểu rõ về nước hơn thế nhiều. Lại còn đem lời tụi kỹ sư ra mà nói với tôi ư! Tôi bảo đó là lẽ thường tình, rằng mấy con mương của Pivart chắc chắn sẽ gây tổn hại cho tôi. Nhưng nếu đó là kỹ thuật của tụi nó, tôi sẽ sớm giao việc này cho Tom, và nó sẽ cho tụi nó thấy liệu mình có thể tìm ra chút lẽ phải nào trong cái ngành kỹ thuật ranh con ấy không."

Tom, khi nghe tuyên bố về tương lai của mình thì lo lắng nhìn quanh, bèn vô thức rút cái lục lạc nhỏ mà cậu đang dùng để dỗ đứa con út nhà Moss ra, khiến con bé — vốn là một đứa trẻ có chính kiến vô cùng rõ ràng — lập tức bày tỏ tâm trạng bằng một tiếng thét chói tai, và không tài nào dỗ dành được dẫu có trả lại cái lục lạc đi chăng nữa, vì dường như con bé cảm thấy sự bất công ban đầu khi bị giật mất món đồ chơi vẫn còn nguyên vẹn. Bà Moss vội vã bế con bé sang phòng khác, và bày tỏ với bà Tulliver — người đi theo cùng — niềm tin rằng đứa trẻ đáng yêu có lý do chính đáng để khóc; ngầm ý rằng nếu người ta cho rằng thứ con bé gào đòi chính là cái lục lạc, thì đó là một đứa bé bị hiểu lầm. Sau khi tiếng thét hoàn toàn chính đáng ấy đã được dẹp yên, bà Moss nhìn chị dâu mình và nói,—

"Em lấy làm tiếc khi thấy anh trai lại bực dọc đến vậy về chuyện nước nôi này."

"Đó là tính cách của anh trai cô thôi, cô Moss; tôi chưa từng gặp chuyện nào kiểu đó trước khi kết hôn," bà Tulliver nói với một vẻ trách móc ngầm. Bà luôn gọi chồng mình là "anh trai cô" trước mặt bà Moss trong bất kỳ trường hợp nào mà cách cư xử của ông không phải là đối tượng để ngưỡng mộ hoàn toàn. Bà Tulliver đáng mến, người chưa từng giận dữ trong đời, vẫn có cho mình một phần dịu dàng của cái tinh thần mà nếu không có nó, bà khó lòng vừa là một người nhà Dodson vừa là phụ nữ. Vì luôn trong tư thế phòng thủ đối với các chị em gái của mình, việc bà có ý thức sâu sắc về sự ưu việt của bản thân — dẫu chỉ là người nhà Dodson kém cỏi nhất — so với em gái của chồng là điều hiển nhiên; người mà ngoài việc nghèo túng và có xu hướng "bám víu" lấy anh trai, lại sở hữu bản tính dễ dãi, tốt bụng của một người phụ nữ to lớn, phóng khoáng, lôi thôi, mắn đẻ, với lượng tình cảm đủ dat dào không chỉ dành cho chồng và đông đúc con cái mà còn cho bất kỳ họ hàng xa gần nào.

"Em chỉ cầu nguyện và mong sao anh ấy đừng lôi nhau ra tòa," bà Moss nói, "vì chẳng bao giờ có thể biết trước chuyện đó sẽ kết thúc ở đâu. Mà lẽ phải thì đâu phải lúc nào cũng thắng. Ông Pivart này là một người giàu có, theo những gì em hiểu được, và người giàu thì hầu như luôn đạt được điều mình muốn."

"Nói về chuyện đó," bà Tulliver vừa vuốt phẳng váy vừa nói, "tôi đã tận mắt thấy sự giàu có là thế nào trong chính gia đình mình rồi; bởi vì các chị em gái của tôi đều có những người chồng đủ khả năng làm bất cứ điều gì họ thích. Nhưng đôi khi tôi nghĩ mình sắp phát điên vì những lời bàn tán về cái vụ luật pháp và tưới tiêu này; và các chị em tôi đều đổ hết mọi tội lỗi lên đầu tôi, bởi họ đâu biết thế nào là lấy một người chồng như anh trai cô; làm sao họ biết được chứ? Chị Pullet thì từ sáng đến tối lúc nào cũng được theo ý mình."

"Vâng," bà Moss nói, "em nghĩ em sẽ chẳng thích chồng mình nếu anh ấy chẳng có chút khôn ngoan nào của riêng mình, và em lại phải lo nghĩ hộ cho anh ấy. Làm theo ý chồng dễ hơn nhiều so với việc cứ phải đau đầu suy tính xem mình nên làm gì khác."

"Nếu người ta cứ bàn đến chuyện làm theo ý chồng," bà Tulliver nói với giọng bắt chước nhàn nhạt người chị Glegg của mình, "tôi dám chắc anh trai cô có phải đợi dài cổ mới tìm được một người vợ chịu để anh ấy tự quyết mọi chuyện giống như tôi đây. Bây giờ lúc nào cũng chỉ toàn luật với tưới tiêu, từ lúc chúng tôi thức dậy vào buổi sáng cho đến khi đi ngủ vào ban đêm; và tôi chưa từng bao giờ trái ý anh ấy; tôi chỉ nói rằng: 'Thôi nào, anh Tulliver, anh muốn làm gì thì làm; nhưng dù anh có làm gì đi nữa, tuyệt đối đừng ra tòa'."

Bà Tulliver, như chúng ta đã thấy, không phải là không có ảnh hưởng đối với chồng mình. Chẳng người phụ nữ nào là không có; nàng luôn có thể hướng chàng làm theo điều mình muốn hoặc ngược lại; và trong những xung lực tổng hợp đang đe dọa thúc đẩy ông Tulliver bước vào con đường "kiện tụng", những lời nài nỉ đơn điệu của bà Tulliver chắc chắn cũng có sức nặng nhất định của nó; nó thậm chí có thể được so sánh với cái chiếc lông vũ mang tiếng xấu hoặc tiếng tốt làm gãy lưng lạc đà theo thành ngữ; dẫu cho, nếu nhìn nhận một cách hoàn toàn công bằng, lỗi lầm đáng lẽ phải thuộc về những chiếc lông vũ chất chồng trước đó — thứ đã đặt tấm lưng vào tình thế nguy cấp đến mức một chiếc lông vũ vốn vô hại cũng có thể khiến nó gục ngã. Không phải sự nài xin yếu ớt của bà Tulliver có được sức nặng của chiếc lông vũ ấy nhờ vào cá tính đơn độc của bà; mà bất cứ khi nào bà rời khỏi sự đồng tình hoàn toàn với chồng, ông lại nhìn thấy ở bà đại diện của gia đình Dodson; và đó là một nguyên tắc chỉ đạo của ông Tulliver là phải cho người nhà Dodson biết rằng họ không được phép áp chế ông, hoặc — cụ thể hơn — là một người đàn ông họ Tulliver dư sức vượt trội so với bốn người phụ nữ họ Dodson, ngay cả khi một trong số đó là bà Glegg.

Nhưng ngay cả một lời tranh luận trực tiếp từ chính người phụ nữ tiêu biểu nhà Dodson ấy nhằm ngăn cản ông ra tòa cũng không thể làm gia tăng sự hào hứng kiện tụng của ông nhiều bằng chính ý nghĩ về Wakem, được làm cho tươi mới liên tục bởi hình ảnh của vị luật sư quá đỗi tài năng ấy vào những ngày chợ phiên. Wakem, theo sự hiểu biết chắc chắn của ông, chính là kẻ đứng sau (theo nghĩa bóng) vụ tưới tiêu của Pivart; Wakem đã xúi giục Dix đứng lên chống đối và kiện tụng về cái đập nước; chính Wakem là người đã khiến ông Tulliver thua vụ kiện về quyền qua lại và cây cầu biến đất đai của ông thành lối đi chung cho bất kỳ kẻ lang thang nào thích cơ hội tàn phá tài sản tư nhân hơn là đi lại như một người trung thực trên đường cái; tất cả luật sư ít nhiều đều là bọn để tiện, nhưng sự để tiện của Wakem lại thuộc về cái loại trầm trọng đặc biệt — thứ tự đặt mình đối lập với hình thức lẽ phải được thể hiện qua các lợi ích và quan điểm của ông Tulliver. Và như một chút cay đắng bổ sung, vị thợ xay bị tổn hại gần đây, khi vay năm trăm bảng Anh, đã buộc phải mang một chút công việc đến văn phòng của Wakem vì lợi ích riêng của mình. Một tên mõm nhọn lanh mồm lanh miệng! tỉnh như sáo sầu — lúc nào cũng tỏ ra nắm chắc phần thắng trong tay! Thật bực bội khi Luật sư Gore lại không giống hắn ta hớn, mà lại là một gã đầu hói, mặt tròn, với phong thái nhã nhặn và đôi bàn tay mập mạp; một con gà chọi mà bạn sẽ rất liều lĩnh nếu đặt cược vào nó khi đấu với Wakem. Gore là một tay ranh mãnh. Điểm yếu của hắn không nằm ở sự câu nệ đạo đức; nhưng lượng nháy mắt lớn đến đâu đi chăng nữa, dù có gợi ý thế nào đi chăng nữa, thì cũng không thể tương đương với việc nhìn thấu bức tường đá; và dẫu ông Tulliver có tự tin đến đâu vào nguyên tắc của mình rằng nước là nước, cùng suy luận trực tiếp rằng Pivart chẳng có chút lý lẽ nào để đứng vững trong vụ tưới tiêu này, ông vẫn mang một nỗi nghi ngờ khó chịu rằng Wakem nắm giữ nhiều điều luật có thể trưng ra để chống lại suy luận (về mặt lý trí) không thể chối cãi này hơn những gì Gore có thể trưng ra để bảo vệ nó. Nhưng ngặt một nỗi, nếu họ ra tòa, ông Tulliver sẽ có cơ hội thuê Cố vấn pháp luật Wylde về phe mình, thay vì phải đối mặt với kẻ bắt nạt đáng gờm ấy ở chiến tuyến bên kia; và viễn cảnh được nhìn thấy một nhân chứng của Wakem phải đổ mồ hôi hột và trở nên bối rối, giống như nhân chứng của ông Tulliver từng trải qua, thật sự rất hấp dẫn đối với sở thích ưa chuộng công lý báo thù.

Ông Tulliver đã nghiền ngẫm rất nhiều về những vấn đề hóc búa này trong những chuyến cưỡi ngựa trên con ngựa xám; cái đầu cứ lắc lư từ bên này sang bên khác khi cán cân dao động qua lại; nhưng kết quả khả quan vẫn còn ở tận đẩu tận đâu, chỉ có thể đạt được thông qua vô số cuộc tranh luận nảy lửa và lặp đi lặp lại trong đời sống gia đình và xã hội. Giai đoạn ban đầu của cuộc tranh chấp — bao gồm việc thuật lại vụ việc và củng cố các quan điểm của ông Tulliver về nó trong toàn bộ vòng tròn các mối quan hệ — chắc chắn sẽ mất thời gian; và vào đầu tháng Hai, khi Tom chuẩn bị đi học trở lại, hầu như chẳng có thêm chi tiết mới nào có thể tìm thấy trong lời kể của cha cậu về vụ kiện chống lại Pivart, hay bất kỳ chỉ dấu cụ thể nào về các biện pháp mà ông kiên quyết áp dụng để chống lại kẻ dám cả gan trái lại nguyên tắc nước là nước ấy. Sự lặp đi lặp lại, giống như ma sát, chỉ có khả năng sinh ra nhiệt thay vì sự tiến bộ, và hơi nóng của ông Tulliver rõ ràng ngày càng hiển hiện rõ mệt. Nếu như không có bằng chứng mới nào về bất kỳ điểm nào khác, thì đã có bằng chứng mới cho thấy Pivart đang "thân thiết một giuộc" với Wakem.

"Cha ơi," Tom nói vào một buổi tối gần kỳ nghỉ kết thúc, "chú Glegg nói Luật sư Wakem sắp gửi con trai ông ấy đến chỗ thầy Stelling. Chuyện tụi nó nói về việc hắn sắp bị gửi sang Pháp không đúng đâu ạ. Cha sẽ không thích con đi học cùng con trai Wakem đâu, phải không ạ?"

"Chẳng có vấn đề gì cả, con trai ạ," ông Tulliver nói; "con đừng học lấy thói hư tật xấu gì từ nó là được. Thằng bé là một sinh criaturas tật nguyền đáng thương, và khuôn mặt giống hệt mẹ nó; cha nghĩ chẳng có mấy nét của cha nó trong người nó đâu. Việc Wakem gửi con trai đến chỗ thầy Stelling là dấu hiệu cho thấy hắn đánh giá rất cao thầy ấy, mà Wakem thì phân biệt được đâu là cám đâu là gạo."

Trong thâm tâm, ông Tulliver thực ra khá tự hào về việc con trai mình sẽ có được những lợi thế giống như con trai của Wakem; nhưng Tom lại chẳng hề thấy thoải mái chút nào về điểm này. Mọi chuyện sẽ rõ ràng hơn biết mấy nếu con trai vị luật sư không bị tật nguyền, vì khi ấy Tom sẽ có viễn cảnh được lao vào tẩn hắn với tất cả sự tự do bắt nguồn từ một sự cho phép cao cả về mặt đạo đức.