Chẳng bao lâu sau, một người bạn cũ của tôi, vốn là một thợ mỏ, từ một trong những khu trại khai mỏ đã hoang phế ở Tuolumne, California, ghé xuống tìm tôi, và tôi đã theo anh trở lên đó. Chúng tôi ở trong một căn lều nhỏ nằm trên sườn đồi xanh rờn cỏ lá, xung quanh vùng đồi núi bạt ngàn ấy chẳng còn tới năm căn lều nào khác lọt vào tầm mắt. Thế nhưng, một thành phố từng hưng thịnh với hai hay ba ngàn nhân khẩu đã từng ngự trị trên chốn đồng không hoang vắng ngập cỏ này trong thời kỳ hoàng kim mười hai hay mười lăm năm về trước; và nơi dựng căn lều của chúng tôi ngày trước từng là trái tim của cái tổ ong náo nhiệt ấy, là trung tâm của cả thành phố. Khi các mỏ cạn kiệt, thị trấn tàn lụi dần, rồi chỉ trong vài năm thì biến mất hoàn toàn — đường sá, nhà cửa, tiệm tùng, tất cả — chẳng còn để lại một dấu vết. Những sườn đồi phủ cỏ vẫn xanh mướt, mượt mà và vắng bóng sự sống như thể chưa từng có dấu chân người quấy nhiễu. Chỉ còn lại lèo tèo vài người thợ mỏ bám trụ, từng chứng kiến thị trấn ấy mọc lên, bành trướng, lớn mạnh và nở rộ trong niềm kiêu hãnh; rồi cũng chính họ đã chứng kiến nó lụi tàn, chết đi và trôi qua như một giấc mơ. Cùng với nó, mọi hy vọng và niềm say mê cuộc sống của họ cũng chết theo. Họ đã từ lâu cam chịu cảnh sống lưu vong, thôi không còn thư từ cho những người bạn ở phương xa hay hướng ánh mắt đầy hoài niệm về quê cũ. Họ chấp nhận sự đày ải, quên lãng thế giới này và cũng bị thế giới lãng quên. Họ cách xa đường sắt và điện tín, sống như thể đang ở trong một ngôi mộ còn thở, tê liệt trước những biến cố làm rung chuyển bao cộng đồng lớn lao trên trái đất, dửng dưng trước những mối bận tâm chung của nhân loại, bị cô lập và gạt ra bên lề khỏi tình huynh đệ của đồng loại. Đó là nỗi đoạn trường kỳ lạ nhất, và hầu như cũng là nỗi cô độc xót xa, u buồn nhất mà trí tưởng tượng có thể hình dung nổi. Một trong những người bạn đồng hành của tôi ở chốn này trong suốt hai hoặc ba tháng trời là một người từng tốt nghiệp đại học; thế nhưng suốt mười tám năm qua, anh cứ thế mòn mỏi tàn lụi ở nơi này, trở thành một tay thợ mỏ râu ria xồm xoàm, ăn mặc rách rưới, dính đầy bùn đất, và đôi khi, giữa những tiếng thở dài và lời lẩm bẩm một mình, anh lại vô thức thốt lên những câu tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp mang theo từ ký ức mờ nhạt — thứ ngôn ngữ đã chết và mốc meo, rất xứng với tâm tư của một kẻ mà mọi giấc mơ đều thuộc về dĩ vãng, một kẻ có cuộc đời đã thất bại; một con người mệt mỏi, nặng trĩu vì thực tại và thờ ơ với tương lai; một kẻ chẳng còn vướng bận, chẳng hy vọng, chẳng tha thiết điều gì, chỉ đang mỏi mòn chờ đợi sự nghỉ ngơi và hồi kết.
Ở cái góc nhỏ bé ấy của California, người ta tìm thấy một hình thức khai mỏ hiếm khi hoặc chưa bao giờ được nhắc đến trên sách báo. Nó được gọi là “khai thác túi vàng” (pocket mining), và tôi không biết có nơi nào khác ngoài cái góc nhỏ xíu ấy thực hiện cách làm này. Vàng không phân bố đều đặn qua lớp đất mặt như ở các mỏ lộ thiên thông thường, mà tích tụ trong những đốm nhỏ nằm cách xa nhau và cực kỳ khó tìm, nhưng một khi đã tìm thấy thì bạn sẽ gặt hái được một mẻ thu hoạch giàu có và bất ngờ. Toàn bộ khu vực nhỏ bé ấy hiện nay không còn quá hai mươi thợ săn túi vàng. Tôi nghĩ mình quen biết cá nhân từng người một trong số họ. Tôi từng chứng kiến có người kiên nhẫn lùng sục khắp các sườn đồi mỗi ngày suốt tám tháng trời mà không kiếm nổi lượng vàng vừa bằng cái hộp đựng thuốc hít — trong khi hóa đơn mua tạp hóa cứ thế chất đống không thương tiếc — để rồi đột nhiên tìm thấy một túi vàng và móc ra từ đó hai ngàn đô la chỉ với hai nhát xẻng. Tôi từng biết có người vơ vét được ba ngàn đô la trong vòng hai giờ đồng hồ, rồi đi trả sạch từng xu nợ nần, sau đó lao vào một cuộc ăn chơi trác táng chói lóa thổi bay phần tài sản cuối cùng trước khi màn đêm tàn lụi. Và ngày hôm sau, anh ta lại mua chịu hàng tạp hóa như thường lệ, vác theo cái chảo với cái xẻng lên đồi săn tìm những túi vàng với tâm trạng hạnh phúc và mãn nguyện. Đây là hình thức khai mỏ hấp dẫn nhất trong số mọi loại hình, đồng thời cũng cung cấp một tỉ lệ nạn nhân khá cao cho nhà thương điên.
Săn túi vàng là một quy trình đầy khéo léo. Bạn múc một xẻng đất trên sườn đồi, bỏ vào một cái chảo thiếc lớn rồi từ từ đãi và rửa cho đến khi chẳng còn lại gì ngoài một thìa cà phê cặn mịn. Bất kỳ hạt vàng nào có trong lớp đất đó vẫn ở lại, bởi vì là kim loại nặng nhất, chúng đã chìm xuống đáy. Giữa lớp cặn đó, bạn sẽ tìm thấy nửa tá hạt vàng lấp lánh không lớn hơn đầu đinh ghim. Bạn vô cùng sung sướng. Bạn chuyển sang một bên và đãi tiếp một chảo khác. Nếu lại tìm thấy vàng, bạn dịch chuyển sang bên cạnh một đoạn nữa và đãi chảo thứ ba. Nếu lần này không thấy vàng, bạn lại càng vui mừng hơn, bởi vì bạn biết mình đang đi đúng hướng.
Bạn vạch ra một sơ đồ tưởng tượng có hình dạng giống như một chiếc quạt, với phần cán quạt hướng lên phía đồi — bởi vì chính tại vị trí đầu cán quạt, bạn lập luận rằng mỏ vàng trù phú đang nằm ẩn giấu, nơi những hạt vàng đi lạc đã thoát ra và bị cuốn trôi xuống sườn đồi, tản ra ngày một xa hơn trong cuộc hành trình của chúng. Và cứ thế, bạn tiến dần lên đồi, đãi đất và thu hẹp phạm vi tìm kiếm mỗi khi sự vắng bóng của vàng trong chảo cho thấy bạn đã nằm ngoài vùng xòe của chiếc quạt; để rồi cuối cùng, cách đó hai mươi thước về phía sườn đồi, các đường biên của bạn đã hội tụ tại một điểm — cách đúng một bước chân tính từ điểm đó là bạn hoàn toàn không thể tìm thấy chút vàng nào nữa. Hơi thở bạn trở nên dập dồn và ngắn hụt, bạn đang phát sốt vì phấn khích; cái chuông điểm giờ ăn có reo gãy cả cán thì bạn cũng chẳng màng; bạn bè có qua đời, đám cưới có diễn ra, nhà cửa có thiêu rụi, tất cả đều vô nghĩa đối với bạn; bạn đổ mồ hôi, cuốc xới và đào bới với một niềm say mê đến cuồng dại — và đột nhiên, bạn trúng mánh! Một xẻng đất lẫn thạch anh được hất lên, lấp lánh những cục vàng lấm lem đất cát cùng những chiếc lá và nhành vàng tủa ra. Đôi khi chỉ một xẻng đất duy nhất ấy là đủ — năm trăm đô la. Đôi khi cái tổ vàng ấy chứa tới mười ngàn đô la, và bạn mất ba hoặc bốn ngày mới lấy ra được hết. Những thợ mỏ săn túi vàng thường kể về một tổ vàng mang lại sáu mươi ngàn đô la mà hai người thợ đã vét sạch chỉ trong hai tuần, rồi sau đó bán lại mảnh đất ấy với giá mười ngàn đô la cho một nhóm người chưa từng khai thác nổi ba trăm đô la từ đó về sau.
Những con lợn là những tay săn túi vàng cừ khôi. Suốt cả mùa hè, chúng sục sạo khắp các bụi cây và bới tung lên hàng ngàn đống đất nhỏ, để rồi sau đó đám thợ mỏ lại ngóng chờ những trận mưa; bởi vì những cơn mưa trút xuống các đống đất nhỏ ấy, rửa trôi chúng đi và phơi bày vàng ra ánh sáng, biết đâu lại ngay bên trên một túi vàng. Đã có hai túi vàng được tìm thấy theo cách này bởi cùng một người trong một ngày. Một túi chứa năm ngàn đô la và túi kia chứa tám ngàn đô la. Con người ấy hoàn toàn có quyền trân trọng điều đó, bởi vì anh ta đã trắng tay suốt khoảng một năm trời.
Ở Tuolumne từng có hai người thợ mỏ thường đến ngôi làng gần đó vào buổi chiều và trở về mỗi đêm mang theo nhu yếu phẩm gia đình. Trên một đoạn đường đi, họ phải băng qua một lối mòn, và hầu như lần nào họ cũng ngồi xuống nghỉ chân trên một khối đá lớn nằm bên vệ đường. Trải qua mười ba năm trời ngồi lên đó, họ đã mài mòn nhẵn nhụi khối đá ấy lúc nào không hay. Chẳng bao lâu sau, hai tên người Mexico lang thang đi ngang qua và chiếm lấy chỗ ngồi đó. Chúng bắt đầu giải trí bằng cách dùng búa tạ đập vỡ những mảnh vụn ra khỏi khối đá. Chúng săm soi một trong những mảnh vụn ấy và phát hiện nó chứa đầy vàng. Khối đá đó sau đã mang lại cho chúng tám mươi đô la. Nhưng điều oái oăm là những tên “Greasers” đó thừa biết rằng thế nào cũng còn nhiều vàng hơn ở nơi khối đá ấy sinh ra, thế là chúng bắt đầu mang chảo đi đãi ngược lên sườn đồi và tìm thấy thứ có lẽ là túi vàng trù phú nhất mà vùng đất ấy từng sản sinh ra cho đến nay. Phải mất ba tháng mới vét sạch được nó, và nó đem lại một trăm hai mươi ngàn đô la. Hai người thợ mỏ người Mỹ từng hay ngồi trên hòn đá ấy đến nay vẫn nghèo hoàn nghèo, và họ thay phiên nhau dậy sớm vào buổi sáng để nguyền rủa bọn người Mexico kia — và khi nói đến nghệ thuật nguyền rủa thuần túy mang tính trang hoàng, người Mỹ bản xứ quả thực có tài năng vượt trên cả con cái loài người.
Tôi đã dừng lại khá lâu ở vấn đề khai thác túi vàng này bởi vì đây là một đề tài hiếm khi được nhắc đến trên sách báo, và do đó tôi cho rằng nó sẽ mang lại cho người đọc thứ hấp dẫn vốn dĩ luôn gắn liền với sự mới lạ.
