Đêm hôm sau được định sẵn là chuyến viếng thăm đáy miệng núi lửa, bởi chúng tôi ao ước được băng qua lòng chảo của nó và tận mắt ngắm nhìn “Hồ Bắc” (lửa) nằm cách đó hai dặm, hướng về phía vách dựng đằng xa. Khi màn đêm buông xuống, nửa tá chúng tôi xách đèn lồng, dắt theo các hướng dẫn viên bản địa, rồi leo xuống một lối mòn xiêu vẹo dài ngàn thước nằm trong một khe nứt xé toạc vách miệng núi lửa, và cuối cùng đặt chân xuống đáy một cách bình an vô sự.
Cơn phun trào của buổi tối hôm trước đã cạn kiệt sức mạnh và phần nền trông đen ngòm cùng lạnh ngắt; nhưng khi chúng tôi chạy ào lên đó, chân vẫn thấy ấm sực, lại thêm chằng chịt những khe nứt để lộ thứ lửa ngầm đang rực sáng đầy hằn học. Một vạc lửa kế cận đang chực trào bờ, khiến tình thế càng thêm phần hiểm nghèo. Thế là đám dẫn viên bản địa cự tuyệt không đi tiếp nữa, rồi chẳng mấy chốc mọi người chuồn sạch, ngoại trừ một kẻ lạ mặt tên là Marlette. Hắn bảo mình từng bén mảng xuống miệng núi lửa này đến chục lần ban ngày và tin rằng có thể dò dẫm tìm đường mò mẫm qua đây lúc đêm hôm. Hắn tính rằng chỉ cần cắm cổ chạy ba trăm thước là vượt qua được khúc nóng bỏng nhất mà vẫn giữ lại được đôi đế giày. Sự gan dạ của hắn đã tiếp thêm cốt khí cho tôi. Chúng tôi cầm một cây đèn lồng và dặn đám hướng dẫn định vị bằng cách treo chiếc đèn kia lên mái lán quan sát làm ngọn hải đăng phòng khi lạc đường, đoạn cả bọn quay gót leo ngược lên vách đá dựng đứng còn tôi với Marlette thì bắt đầu cắm cổ chạy. Chúng tôi nhảyót qua phần nền nóng rẫy cùng những khe nứt đỏ rực với tốc độ thoăn thoắt để rồi chạm tới vùng dung nham nguội lạnh một cách an toàn nhưng đôi chân thì nóng bỏng rát. Kế đó, chúng tôi thong thả dạo bước cho nhàn hạ, phóng qua những vực thẳm rộng hoác và có lẽ sâu không đáy, rồi tự tin luồn lách qua những khối dung nham gồ ghề đầy vẻ kỳ vĩ. Khi đã rời xa hẳn những vạc lửa đang sôi sùng sục, chúng tôi ngỡ như mình lọt tõm vào một hoang mạc âm u, tối tăm đến ngạt thở, bị bao vây bởi những vách đá lờ mờ sừng sững chạm tận mây xanh. Những vật thể duy nhất khả dĩ mang lại chút vui mắt chính là các vì sao lấp lánh tít tận đỉnh đầu.
Được một lát, Marlette quát lớn: “Đứng lại!” Chưa bao giờ trong đời tôi khựng lại nhanh đến thế. Tôi liền hỏi có chuyện gì thế. Hắn bảo chúng tôi đã đi lệch khỏi lối mòn rồi. Hắn nói tuyệt đối không được rướn cổ đi tiếp cho đến khi tìm lại được lối cũ, bởi xung quanh chúng tôi toàn là những thảm dung nham mục rữa mà chỉ sẩy chân một cái là lọtỏm ngay xuống vực sâu ngàn thước. Tôi thầm nghĩ tầm tám trăm thước là quá đủ cho đời mình, và đangan toan thốt lên câu ấy thì Marlette đã tự thân chứng minh lời hắn nói bằng một cú sụt chân ngẫu nhiên lún sâu đến tận nách.
Hắn lóp ngóp bò lên và cả hai bắt đầu dùng đèn lồng sục sạo tìm lối đi. Hắn bảo chỉ có độc nhất một con đường và nó vốn dĩ mờ mịt chẳng rõ hình thù ra sao. Vậy mà chúng tôi tìm hoài chẳng thấy. Dưới ánh đèn lồng, mặt dung nham chỗ nào trông cũng y chang nhau. Nhưng ngặt một nỗi hắn lại là một kẻ vô cùng mưu trí. Hắn bảo thứ mách bảo hắn rằng chúng tôi đã đi lạc không phải là cây đèn lồng, mà chính là đôi bàn chân. Hắn nhận thấy có tiếng lạo xạo giòn giã của những chiếc kim dung nham nhỏ xíu dưới đế giày, và thứ bản năng nào đó đã nhắc nhở hắn rằng hễ đi đúng lối mòn thì mấy thứ này đã bị mài trụi cả rồi. Thế là hắn quăng ngọn đèn lồng ra sau lưng, dùng đôi giày thay cho đôi mắt để dò đường. Quả là một mưu mẹo cực kỳ khôn ngoan. Ngay khoảnh khắc bàn chân hắn chạm vào một bề mặt không còn phát ra tiếng lạo xạo nữa, hắn liền hô lên rằng đã tìm thấy dấu vết cũ; và từ đó trở đi, chúng tôi vểnh tai nghe ngóng tiếng lạo xạo khô khốc ấy và nó luôn cảnh báo chúng tôi kịp thời.
Đó là một chuyến đi dài nhưng vô cùng kích thích. Chúng tôi tới Hồ Bắc vào khoảng mười một giờ kém mười, rồi thả người ngồi bệt xuống một gờ dung nham nhô ra khổng lồ, dẫu mệt mỏi nhưng lòng đầy thỏa mãn. Cảnh tượng bày ra trước mắt thực sự đáng giá gấp đôi quãng đường nhọc nhằn mới tới được đây. Bên dưới chúng tôi, và trải dài ngút ngàn trước mắt, là một biển lửa đang cuồn cuộn sóng trào với quy mô tưởng chừng vô tận. Ánh sáng phát ra chói lọi đến mức phải mất một lúc lâu chúng tôi mới dám mở mắt nhìn thẳng vào nó.
Cảm giác ấy tựa như đang ngắm mặt trời giữa ngọ, chỉ có điều luồng sáng không hẳn là quá trắng đợt. Rải rác ở những khoảng cách không đều xung quanh bờ hồ là những chiếc ống khói hoặc trống dung nham rỗng ruột đỏ rực như than hồng, cao chừng bốn năm thước, và tuôn trào qua đó là những chùm tia dung nham rực rỡ cùng các hạt châu lấp lánh, cái thì trắng phau, cái thì đỏ rực, cái lại vàng óng – một cuộc oanh tạc không bao giờ dứt, hớp hồn người xem bằng vẻ lộng lẫy đến nao lòng. Những tia lửa ở xa tít tắp, lấp lánh xuyên qua lớp màn hơi nước mỏng manh như tơ giăng giữa chừng, trông xa đến cả dặm; và những hàng đài phun lửa uốn lượn càng lùi về phía xa, chúng trông lại càng ảo diệu và kiều diễm biết bao.
Chốc chốc, lòng hồ đang cuồn cuộn ngay dưới mũi chúng tôi lại đột ngột lắng xuống đầy điềm gở hệt như đang tích tụ sinh khí cho một cú mốc trời giáng; rồi bất thình lình, một vòm dung nham đỏ rực to lớn cỡ một ngôi nhà bình thường bỗng nhô bổng lên không trung như một quả khinh khí cầu đang vượt ngục, để rồi vỡ toác ra, tung tóe từ trong tim nó một làn hơi mỏng xanh nhợt bay vút lên cao rồi tan biến vào màn đêm – không chừng đó chính là một linh hồn vừa được giải thoát đang bay vút về chốn tổ sau khi thoát khỏi chốn ngục hình tăm tối. Tiếng va chạm sầm sầm khi chiếc vòm đổ nát rơi ùm trở lại lòng hồ sẽ hất tung cả một thế giới sóng trào giận dữ đập mạnh vào bờ và làm rung chuyển cả cái bệ đá chênh vênh nơi chúng tôi đang đậu. Chẳng mấy chốc, một khối đá lởm chởm trên gờ treo mà chúng tôi đang ngồi bỗng bứt ra rơiỏm xuống hồ, gây chấn động cả không gian xung quanh tựa như một trận động đất và để lại một lời cảnh báo có trời mới biết là cố ý hay vô tình. Chúng tôi dại gì mà đứng lại xem tiếp.
Lúc quay về chúng tôi lại lạc đường lần nữa, và phải mất hơn một tiếng đồng hồ mày mò tìm lối cũ. Lúc đó, chúng tôi đứng ở vị trí có thể trông thấy ngọn đèn hải đăng trên lán quan sát, nhưng lại đinh ninh đó chỉ là một ngôi sao trời nên cứ thế phớt lờ chẳng thèm bận tâm. Cuối cùng chúng tôi lết về tới khách sạn vào lúc hai giờ sáng trong trạng thái rã rời xương cốt.
Kilauea chưa bao giờ trào dâng qua cái miệng núi lửa khổng lồ của nó, mà thay vào đó lại tự đục thủng một lối đi cho dòng dung nham xuyên qua sườn núi mỗi khi cần giải tỏa, và sức tàn phá khi ấy thật kinh hoàng. Vào khoảng năm 1840, nó xé toạc cái dạ dày quá tải của mình và phun ra một dòng sông lửa cuồn cuộn đổ thẳng xuống biển, cuốn phăng đi những cánh rừng, lều tranh, đồn điền cùng vạn vật nằm trên đường nó đi qua. Có chỗ dòng chảy rộng tới năm dặm, sâu hai trăm thước, và tổng chiều dài nó quét qua lên tới bốn mươi dặm. Nó xới tung và bứt hẳn những khoảnh đất rộng cả mẫu Anh trên bề mặt, bồng bế chúng đi hệt như những chiếc bè – nào đá, nào cây cối vẫn còn nguyên vẹn. Về đêm, ánh lửa đỏ rực ấy chiếu rọi xa tới trăm dặm ngoài khơi xa; và ở khoảng cách bốn mươi dặm, người ta vẫn có thể đọc rõ từng con chữ nhỏ li ti vào lúc nửa đêm. Bầu không khí bị đầu độc bởi hơi lưu huỳnh và nghẹt thở vì tro bụi rơi lả tả, đá bọt cùng than hồng; vô số cột khói cuồn cuộn bốc lên rồi quyện vào nhau tạo thành một vòm mây nham nhở che khuất cả bầu trời, rực lên một thứ ánh sáng hồng rực phản chiếu từ những tầng lửa bên dưới; dăm ba chỗ, những tia dung nham phóng vút lên không trung hàng trăm thước rồi vỡ tung thành muôn vàn tràng pháo hoa rơi xuống mặt đất như một trận mưa máu; và suốt khoảng thời gian ấy, ngọn núi oằn mình rung chuyển trong cơn đại phong của Tự Nhiên, cất lên tiếng kêu than thống thiết cùng những âm thanh ầm ầm trầm đục phát ra từ sâu thẳm lòng đất.
Cá chết nổi trắng xóa suốt dọc bờ biển dài hai mươi dặm nơi dòng dung nham tràn xuống đại dương. Những trận động đất gây ra không ít tổn thất về nhân mạng, và một con sóng thần khổng lồ đã càn quét sâu vào đất liền, cuốn phăng mọi thứ ngáng đường và dìm chết vô số dân bản địa. Sự tàn phá gieo rắc dọc theo tuyến đường mà dòng sông dung nham đi qua là hoàn toàn triệt để và không thể đong đếm nổi. Chỉ cần đặt thêm một Pompeii và một Herculaneum nữa dưới chân Kilauea là đủ để câu chuyện về cơn phun trào này mãi mãi trường tồn với thời gian.
