[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương LXI.
Một trong những người bạn đồng hành của tôi ở chốn ấy — một kẻ bất hạnh nữa trong số mười tám năm nhọc nhằn vô vọng và những hoài bão lụi tàn — là một trong những tâm hồn hiền hòa nhất từng mang thập giá kiên nhẫn nơi chốn lưu đày quạnh hiu: Dick Baker trầm tĩnh và mộc mạc, gã thợ đào vàng lẻ loi ở Dead-House Gulch. Lão đã bốn mươi sáu tuổi, tóc bạc phơ như lông chuột, tận tụy, trầm ngâm, học thức ít ỏi, ăn vận xốc xếch dính đầy đất cát, nhưng trái tim lão còn ròng chất kim hoàn hảo hơn bất kỳ thứ vàng nào mà cái xẻng của lão từng khai quật — vâng, còn quý hơn cả vàng từ mỏ hay từ xưởng đúc.
Mỗi khi vận đỏ lặn mất tăm và lòng thấy đôi chút não nề, lão lại lẩn thẩn tiếc thương con mèo kỳ diệu mà lão từng sở hữu (bởi ở nơi vắng bóng đàn bà và trẻ nhỏ, những người đàn ông mang tâm hồn nhân hậu thường bầu bạn với loài vật, vì họ buộc phải yêu mến một thứ gì đó). Và lão luôn nhắc đến sự khôn ngoan kỳ lạ của con mèo ấy với điệu bộ của một kẻ tin chắc trong thẳm sâu cõi lòng rằng nó mang một phần tính người — thậm chí có khi còn siêu phàm.
Tôi đã có lần nghe lão kể về sinh linh ấy. Lão bảo rằng:
“Các bác ạ, tớ ngày trước có nuôi một con mèo ở đây, tên là Tom Quartz, mà hẳn các bác sẽ thấy hứng thú khi biết đến — hầu như ai cũng thế thôi. Tớ giữ nó ở đây suốt tám năm — và đó là con mèo kỳ lạ nhất mà tớ từng thấy. Nó là một con mèo đực xám to lớn, và nó có thứ khôn róc đời, khôn tự nhiên hơn bất kỳ gã nào ở cái trại này — lại thêm phần uy nghiêm lẫm liệt — đến nỗi nó chẳng thèm để cho cả Thống đốc bang California tỏ ra thân mật với nó đâu. Cả đời nó chưa từng bắt nổi một con chuột — có vẻ như nó coi thường việc đó. Nó chẳng màng gì ngoài chuyện khai mỏ. Con mèo ấy rành rẽ về chuyện mỏ mác hơn bất cứ kẻ nào tớ từng gặp trong đời. Các bác chẳng thể dạy khôn nó về chuyện đãi vàng lộ thiên đâu — còn vụ đào ổ vàng thì thôi rồi, nó sinh ra là để dành cho việc ấy.
“Nó thường lẽo đẽo theo sau tớ và Jim mỗi khi chúng tớ lên đồi tìm mỏ, và nó có thể lúp xúp theo sau tụi tớ tới tận năm dặm đường, nếu chúng tớ đi xa đến thế. Và con mắt đánh giá địa hình mỏ của nó thì tuyệt đỉnh — các bác chưa từng thấy cái gì như thế đâu. Khi chúng tớ bắt tay vào việc, nó đảo mắt một vòng, và nếu không ưng cái bụng với những dấu hiệu ở đó, nó sẽ đăm đăm nhìn như muốn nói rằng, ‘Thôi, xin các bác thứ lỗi cho em nhé,’ rồi chẳng buồn nói thêm lời nào, nó hếch mũi lên trời và cắm cổ chuồn về nhà. Thế nhưng nếu địa hình hợp ý, nó sẽ nấp kỹ và im thin thít cho đến khi mẻ đãi đầu tiên được nhấc lên, rồi nó mới lững thững tiến lại ngó nghiêng, và nếu có chừng sáu bảy hạt vàng là nó thỏa mãn — nó chẳng cần mong mỏi một triển vọng nào khá hơn thế — rồi nó sẽ nằm dài lên áo khoác của chúng tớ ngáy vang như tàu thủy cho đến khi chúng tớ tìm trúng ổ vàng, bấy giờ nó mới đứng dậy và chỉ đạo. Nó nhanh như chớp trong khoản chỉ đạo ấy chứ chẳng đùa.
“Rồi chẳng mấy chốc, cái cơn sốt thạch anh chết tiệt này nổi lên. Ai nấy đều lao vào cuộc — nhà nhà cuốc với múc thay vì hất đất trên sườn đồi — người người chống lò thay vì cào lớp đất mặt. Hết cách, gã Jim cứ khăng khăng bắt chúng tớ phải nhào vô mấy mạch đá ngầm ấy, thế là tụi tớ chiều theo. Chúng tớ bắt đầu chống lò, còn Tom Quartz thì ngẩn ngơ tự hỏi không hiểu quỷ tha ma vơi gì đang diễn ra nữa. Nó chưa từng thấy kiểu khai mỏ nào như thế trước đây, và phải nói là nó hoàn toàn bấn loạn — hoàn toàn không sao hiểu nổi dù theo bất kỳ cách nào — mọi thứ vượt quá tầm hiểu biết của nó. Nó tỏ thái độ phản đối ra mặt, các bác cứ tin là thế — nó phản đối kịch liệt — và dường như luôn coi đó là trò ngu ngốc tột độ trên đời. Nhưng mà ngặt nỗi, con mèo ấy xưa nay vốn chẳng ưa gì mấy thứ tân kỳ — chẳng hiểu sao nó không tài nào chịu đựng nổi. Các bác biết thói quen cũ nó thế nào rồi đấy. Nhưng rồi dần dà Tom Quartz cũng hơi nguôi ngoai đôi chút, dẫu cho nó chẳng bao giờ hoàn toàn lĩnh hội nổi cái sự đời là cứ cắm cổ đào sâu hoắm cái lò xuống mà chẳng bao giờ đãi được chút vàng nào. Cuối cùng, nó bèn tự mình mò xuống tận dưới lò để tìm cách ngẫm ngợi cho ra lẽ. Và khi cảm thấy chán nản, buồn tủi, bực dọc và ngán ngẩm — vì thừa biết rằng tiền nợ cứ chồng chất lên từng ngày mà chúng tớ chẳng kiếm nổi dù chỉ một xu — nó lại cuộn tròn trên một chiếc bao bố ở xóc góc lò mà lăn ra ngủ. Chà, có bận khi cái lò đã sâu chừng tám thước, đá bỗng trở nên cứng ngắc đến mức chúng tớ buộc phải cho mìn vào nổ — lần nổ mìn đầu tiên kể từ khi Tom Quartz chào đời. Và rồi chúng tớ châm ngòi rồi lẹ làng leo lên, chạy tháo thân ra xa chừng năm mươi thước — mà lại quên bẵng mất Tom Quartz đang ngủ say sưa trên chiếc bao bố.
“Chỉ độ một phút sau, chúng tớ thấy một búi khói phụt bùng lên từ miệng hố, rồi mọi thứ nổ tung với một tiếng động kinh hoàng, và khoảng bốn triệu tấn đá cùng đất cát, khói lửa và mảnh vụn bắn vút lên không trung cao đến một dặm rưỡi, và lạy Chúa tôi, ngay chính giữa tâm điểm vụ nổ ấy chính là lão Tom Quartz đang lộn nhào cắm cổ, vừa khì khì hắt hơi, vừa khua chân múa tay chộp lấy mọi thứ như bị quỷ ám. Nhưng chẳng ích gì đâu các bác, chẳng ăn thua gì đâu. Và đó là lần cuối cùng chúng tớ nhìn thấy nó trong vòng khoảng hai phút rưỡi, rồi bỗng nhiên đá với rác rưởi bắt đầu tuôn rơi như mưa, và ngay sau đó nó rớt bịch xuống cách chỗ chúng tớ đứng chừng mười thước. Chà, tớ đoán đấy là con thú có vẻ ngoài thảm hại nhất mà các bác từng thấy trong đời. Một cái tai quặt ngược ra sau gáy, cái đuôi tơi tả, lông mi cháy trụi thui thủi, khắp người đen nhẻm vì khói thuốc súng, lại nhầy nhụa bùn lầy từ đầu chí chân.
“Thưa các bác, lúc ấy có thanh minh cũng bằng thừa — chúng tớ chẳng thốt nổi một lời. Nó liếc nhìn bản thân với vẻ mặt đầy ghê tởm, rồi ngước lên nhìn tụi tớ — và trông y hệt như thể nó đang cất lời rằng — ‘Các bác ạ, có lẽ các bác nghĩ rằng đem khôn lỏi ra để lừa bịp một con mèo chưa từng có kinh nghiệm khai thác thạch anh là hay ho lắm, nhưng tớ thì nghĩ khác đấy’ — rồi nó quay gót bước thẳng về nhà mà không thốt thêm nửa lời nào nữa.
“Tính nết nó vốn dĩ là thế đấy. Và có thể các bác không tin đâu, nhưng từ dạo đó trở đi, đố các bác tìm được con mèo nào mang mối thù sâu nặng với việc khai thác thạch anh như nó đấy. Để rồi sau này, khi nó đã chịu mò xuống lò trở lại, các bác sẽ phải kinh ngạc trước sự tinh khôn của nó. Cứ hễ chúng tớ châm ngòi mìn và ngọn bấc bắt đầu xèo xèo, nó liền liếc nhìn một cái như muốn bảo: ‘Thôi, xin các bác thứ lỗi cho em nhé,’ và phải nói là cái cách nó vọt khỏi cái hố ấy rồi ba chân bốn cẳng chuồn lên cây nhanh đến mức nào thì thật đáng kinh ngạc. Khôn ngoan á? Từ ấy chẳng đủ để diễn tả đâu. Phải gọi là linh tính thần kỳ ấy chứ!”
Tôi lên tiếng: “Này anh Baker, mối ác cảm của nó đối với việc khai thác thạch anh quả thật là kỳ lạ, xét theo cách mà nó vướng phải chuyện đó. Anh không tài nào chữa dứt cho nó được sao?”
“Chữa sao được! Không đời nào! Một khi Tom Quartz đã chấp thuận điều gì, thì nó giữ nguyên ý định ấy mãi mãi — và dẫu các bác có cho nó nổ tung lên chừng ba triệu lần đi nữa thì cũng đừng hòng bỏ được cái tật ác cảm chết tiệt của nó với việc khai thác thạch anh.”
Tình cảm và niềm kiêu hãnh bừng sáng trên khuôn mặt Baker khi lão kể lại lời ca ngợi sự kiên định của người bạn nhỏ ngày xưa ấy, sẽ mãi mãi là một ký ức sống động trong tâm trí tôi.
Trải qua hai tháng trời, chúng tôi chưa từng một lần “trúng” ổ vàng nào. Chúng tôi đã cào xới ngược xuôi các sườn đồi cho đến khi chúng trông xơ xác như thể vừa được cày bừa; khi ấy chúng tôi hoàn toàn có thể gieo một vụ ngũ cốc, ngặt nỗi lại chẳng có cách nào chở chúng đi tiêu thụ được. Chúng tôi tìm được không ít “triển vọng” tốt, nhưng khi lớp vàng trong máng cạn khô và chúng tôi tiếp tục cào sâu xuống trong niềm hy vọng lẫn nỗi khát khao, thứ chúng tôi nhận lại chỉ là sự trống rỗng — cái ổ vàng đáng lẽ phải nằm ở đó cũng cằn cỗi hệt như tâm hồn chúng tôi vậy. — Cuối cùng, chúng tôi vác máng và xẻng lên vai, cất bước băng qua những ngọn đồi để tìm kiếm những vùng đất mới. Chúng tôi dò la quanh Angel’s Camp, thuộc quận Calaveras, suốt ba tuần lễ nhưng chẳng thu được chút thành quả nào. Kế đó, chúng tôi lang thang đi bộ giữa chốn núi non, ban đêm ngủ dưới tán cây vì thời tiết dịu nhẹ, thế nhưng chúng tôi vẫn trắng tay chẳng khác nào bông hồng tàn cuối hạ. Đó là một trò đùa nhạt nhẽo, nhưng lại mang sắc thái thê lương hòa nhịp cùng hoàn cảnh, khi mà chính bản thân chúng tôi cũng nghèo xác nghèo xơ. Chiếu theo phong tục nơi miền đất ấy, cửa nhà chúng tôi từ trước đến nay vẫn luôn rộng mở và mâm cơm luôn sẵn sàng chào đón những người thợ mỏ lang thang — họ la cà đến đây hầu như mỗi ngày, thả chiếc xẻng chiếc máng ngay thềm cửa và cùng chúng tôi ăn bữa cơm đạm bạc — và giờ đây, trong chính chuyến hành trình lang thang của mình, chúng tôi chưa từng nếm trải sự lạnh nhạt.
Những bước chân lang thang của chúng tôi đi rất xa và hướng về nhiều ngả; và giờ đây tôi hoàn toàn có thể kể cho độc giả nghe một bản mô tả sinh động về những Cây Cổ Thụ (Big Trees) cùng những kỳ quan của thung lũng Yo Semite — nhưng kẻ này đã làm gì nên tội để tôi phải đày đọa anh ta cơ chứ? Thôi thì tôi xin trao trả anh ta vào tay những du khách đỡ tận tâm hơn và nhận lấy lời chúc phúc của họ. Mong sao tôi giữ được lòng bác ái, dẫu cho có thất bại ở mọi đức tính khác.
Ghi chú: Một số cụm từ trong đoạn trên hoàn toàn là thuật ngữ chuyên ngành khai mỏ, và có lẽ sẽ hơi tối nghĩa đối với độc giả phổ thông. Trong “khai thác lộ thiên” (placer diggings), vàng phân bố rải rác khắp lớp đất bề mặt; trong khai thác “ổ vàng” (pocket diggings), vàng tập trung tại một điểm nhỏ duy nhất; trong “thạch anh” (quartz), vàng nằm trong một mạch đá đặc, liền mạch, nằm kẹp giữa các bức tường đá phân định rõ ràng thuộc loại khác — và đây là hình thức khai mỏ tốn kém và nhọc nhằn nhất trong tất cả các loại. “Dò mỏ” (prospecting) là đi tìm một mỏ “lộ thiên”; “dấu hiệu” (indications) là những biểu hiện cho thấy sự hiện diện của nó; “đãi vàng” (panning out) chỉ quá trình gạn lọc để tách những hạt vàng ra khỏi bùn đất; một “triển vọng” (prospect) là thứ mà người ta tìm thấy trong mẻ đất đầu tiên — và giá trị của nó quyết định xem đó là một triển vọng tốt hay xấu, có đáng để tiếp tục dừng chân hay nên đi tìm kiếm xa hơn.
