Cuộc chiến mang tên Chiến tranh Trăm Năm ngày hôm nay đã suy kiệt trầm trọng. Nó đang suy kiệt từ phía phe Anh — lần đầu tiên kể từ khi bùng nổ cách đây chín mươi mốt năm.

Liệu ta nên đánh giá các trận đánh bằng số người thiệt mạng và quy mô tàn phá? Hay ta nên đánh giá chúng qua những kết quả mà chúng mang lại? Bất kỳ ai cũng sẽ thừa nhận rằng một trận chiến chỉ thực sự lớn hay nhỏ dựa trên kết quả của nó. Đúng vậy, ai ai cũng phải công nhận điều đó, bởi đó là sự thật.

Nếu đánh giá theo kết quả, vị thế của trận Patay sánh ngang với số ít những trận đánh vĩ đại và oanh liệt nhất lịch sử kể từ khi loài người biết cầm vũ khí để giải quyết xung đột. Nếu xét như vậy, thậm chí Patay còn chẳng có đối thủ trong số ít những trận chiến vừa nêu, mà đứng sừng sững ở vị trí độc tôn: cuộc chiến hiển hách nhất của lịch sử nhân loại. Bởi khi trận chiến bắt đầu, nước Pháp đang thoi hóp trút những hơi thở tàn hờn cuối cùng, tình trạng hoàn toàn vô phương cứu chữa trong mắt mọi nhà chính trị; nhưng khi nó kết thúc chỉ ba giờ sau đó, đất nước này đã bình phục. Bình phục hoàn toàn, và chẳng cần gì thêm ngoài thời gian cùng sự chăm sóc bình thường để lấy lại sức khỏe sung mãn. Đến vị thầy thuốc kém cỏi nhất cũng thấy rõ điều này, và không một ai có thể phủ nhận.

Nhiều dân tộc bên bờ vực diệt vong đã bình phục nhờ qua hàng loạt trận đánh, một chuỗi chiến dịch đằng đẵng cùng vô số cuộc xung đột hao tổn sức lực kéo dài qua nhiều năm; nhưng chỉ duy nhất một dân tộc đạt được điều đó chỉ trong một ngày và bằng một trận đánh duy nhất. Dân tộc đó là nước Pháp, và trận đánh đó là Patay.

Hãy ghi nhớ và tự hào về điều đó; bởi vì bạn là người Pháp, và đó là sự thật uy nghi nhất trong chiều dài sử sách của đất nước bạn. Nó đứng đó, đầu chạm tới tầng mây! Rồi đây khi khôn lớn, bạn sẽ thực hiện chuyến hành hương đến bãi chiến trường Patay, nghiêng mình ngả mũ trước... điều gì? Một đài tưởng niệm cao vút tận tầng mây? Đúng vậy. Bởi mọi quốc gia qua muôn đời đều xây dựng đài tưởng niệm trên chiến trường để khắc ghi chiến công muôn đời và danh xưng bất tử của người đã làm nên nó; liệu nước Pháp có nỡ lãng quên Patay và Joan of Arc? Chắc chắn là không. Và liệu nước Pháp có xây một tượng đài xứng tầm với vị thế của họ so với các chiến trường và vô số danh tướng khác trên thế giới? Có lẽ là có — nếu khoảng không dưới vòm trời này còn đủ chỗ.

Nhưng chúng ta hãy nhìn lại quá khứ một chút và ngẫm nghĩ về những sự thật kỳ lạ và đầy ấn tượng. Cuộc Chiến tranh Trăm Năm bắt đầu vào năm 1337. Nó kéo dài triên miên, hết năm này qua năm khác; và rồi nước Pháp đã bị đòn đánh thảm khốc của quân Anh tại Crécy quật ngã ngửa. Nhưng đất nước ấy lại gồng mình đứng dậy chiến đấu tiếp hết năm này sang năm khác, để rồi lại một lần nữa gục ngã trước cú đòn tàn phá khác tại Poitiers. Nước Pháp lại gượng dậy gom góp chút sức tàn, và chiến tranh lại tiếp tục bùng lên cay nghiệt hết năm này qua năm khác, thập kỷ này qua thập kỷ khác. Những đứa trẻ sinh ra, lớn lên, lập gia đình rồi qua đời — chiến tranh vẫn diễn ra; con cái của họ đến lượt mình lớn lên, kết hôn rồi nhắm mắt xuôi tay — chiến tranh vẫn hoành hành; rồi con cái của chúng lớn lên lại chứng kiến nước Pháp gục ngã một lần nữa trước thảm họa không tưởng tại Agincourt — và chiến tranh vẫn cứ thế tiếp diễn hết năm này qua năm khác, để rồi đến lượt thế hệ ấy lại dựng vợ gạch chồng.

Nước Pháp khi ấy chỉ còn là một đống đổ nát, tàn phá và hoang tàn. Một nửa đất nước thuộc về tay người Anh mà không một ai tranh chấp hay phủ nhận; nửa còn lại thì vô chủ — chỉ trong vòng ba tháng nữa thôi cũng sẽ treo cờ Anh; vị vua nước Pháp thì đang chuẩn bị vứt bỏ vương miện để bỏ chạy biệt xứ ra hải ngoại.

Đúng lúc ấy, cô gái quê dốt nát bước ra từ làng quê hẻo lánh và đối mặt với cuộc chiến già cỗi này, ngọn lửa hung tàn đã thiêu rụi mảnh đất này suốt ba thế hệ. Và rồi chiến dịch ngắn ngủi nhưng kinh ngạc nhất lịch sử được ghi nhận đã bắt đầu. Chỉ trong bảy tuần, mọi thứ đã hoàn tất. Trong bảy tuần, cô đã đánh gục hoàn toàn cuộc chiến khổng lồ đã kéo dài chín mươi mốt năm tuổi ấy. Tại Orléans, cô giáng cho nó một đòn choáng váng; trên chiến trường Patay, cô đã bẻ gãy sống lưng nó.

Hãy suy ngẫm về điều đó. Đúng vậy, ai cũng có thể hình dung ra; nhưng để hiểu được nó? Ôi, đó lại là chuyện khác; sẽ không một ai có thể thấu hiểu nổi kỳ tích làm ngơ ngác lòng người ấy.

Bảy tuần — với vài trận đổ máu rải rác. Có lẽ tổn thất lớn nhất trong một trận đánh đơn lẻ là ở Patay, nơi sáu nghìn quân Anh nghênh chiến nhưng đã để lại hai nghìn xác chết trên chiến trường. Người ta nói và tin rằng chỉ riêng trong ba trận đánh — Crécy, Poitiers và Agincourt — gần một trăm nghìn người Pháp đã ngã xuống, chưa kể hàng nghìn trận đánh nhỏ khác của cuộc chiến kéo dài đó. Danh sách những người tử trận trong cuộc chiến ấy dài dằng dặc và u buồn — một danh sách vô tận. Số chiến sĩ hy sinh trên chiến trường tính bằng hàng vạn; còn số phụ nữ và trẻ em ngây thơ thiệt mạng vì đói rét và gian khổ nghiệt dã thì tính bằng con số kinh hoàng: hàng triệu.

Cuộc chiến ấy chẳng khác nào một con chằn tinh; một con quỷ dữ lộng hành suốt gần một thế hệ trăm năm, ngấu nghiến con người và máu chảy ròng ròng từ hàm răng nó. Thế nhưng bằng bàn tay nhỏ bé của mình, đứa trẻ mười bảy tuổi ấy đã quật ngã nó; và kìa, nó đang nằm xoài trên chiến trường Patay, và sẽ chẳng bao giờ gượng dậy được nữa chừng nào thế giới cổ xưa này còn tồn tại.