Cuối cùng thì ngày trọng đại cũng đã đến. Suốt buổi sáng, Simoun không hề bước chân khỏi nhà, bận rộn thu xếp vũ khí và châu báu. Khối tài sản kếch xù của hắn đã được khóa gọn trong chiếc rương sắt lớn bọc vải bạt, chỉ còn lại vài hộp nhỏ đựng vòng tay và trâm cài, chắc hẳn là những món quà hắn định đem biếu tặng. Hắn sẽ rời đi cùng viên Toàn quyền - kẻ chẳng mảy may muốn kéo dài thời gian lưu lại vì sợ điều tiếng thiên hạ. Những kẻ tiểu nhân ác khẩu thì xì xào rằng Simoun không dám ở lại một mình, bởi nếu thiếu đi sự hậu thuẫn của Toàn quyền, hắn chẳng dám đối mặt với sự trả thù từ biết bao khốn khổ mà hắn từng bóc lột; chưa kể còn một lý do quan trọng hơn là viên Toàn quyền mới sắp nhậm chức nổi tiếng là một tấm gương liêm chính, kẻ có thể buộc hắn phải nôn ra số tài sản đã vơ vét. Trái lại, những người bản xứ mê tín thì đinh ninh rằng Simoun chính là hiện thân của ác quỷ chẳng nỡ rời xa con mồi. Bọn yếm thế thì nháy mắt cười mỉm châm biếm: "Cánh đồng đã bị tàn phá, bầy cào cào bay đi xứ khác!". Chỉ có một vài người, thực sự rất ít người, mỉm cười mà không nói năng gì.

Vào buổi chiều, Simoun đã dặn dò người đầy tớ rằng nếu có một thanh niên tên là Basilio đến tìm thì phải cho vào gặp ngay. Đoạn, hắn tự nhốt mình trong phòng và chìm đắm trong những suy tư sâu kín. Kể từ trận bạo bệnh, nét mặt vị kim hoàn trở nên cứng cõi và âm trầm hơn, trong khi những nếp nhăn giữa hai chân mày càng hằn sâu thêm. Hắn không còn giữ dáng vẻ thẳng thắn như trước, đầu cúi gằm xuống.

Mải mê với những dòng suy nghĩ, hắn chẳng hề nghe thấy tiếng gõ cửa, và người ngoài phải gõ lại lần nữa. Hắn giật mình cất tiếng gọi: "Vào đi!"

Đó là Basilio, nhưng trông cậu ta mới thảm hại làm sao! Nếu sự thay đổi nơi Simoun trong hai tháng qua đã là quá lớn, thì ở chàng sinh viên trẻ này quả thực là đáng sợ. Má hóp sâu, tóc tai bù xù, y phục xộc xệch. Vẻ u buồn dịu dàng thuở nào đã biến mất khỏi đôi mắt cậu, thay vào đó là một tia sáng u ám, khiến người ta có cảm giác như cậu vừa chết đi rồi sống lại, mang theo nỗi kinh hoàng trước những gì đã chứng kiến chốn vĩnh hằng. Dù chưa hẳn là tội ác, nhưng bóng tối của tội ác đã hằn in lên toàn bộ diện mạo của cậu. Ngay cả Simoun cũng phải giật mình và thấy xót xa cho kẻ bất hạnh.

Không một lời chào hỏi, Basilio chậm rãi bước vào phòng, cất giọng làm vị kim hoàn phải run rẩy: "Thưa ngài Simoun, tôi đã là một đứa con tồi và một người anh tồi tệ - tôi từng làm ngơ trước cái chết của mẹ và những nhục hình của em gái, để rồi Chúa đã trừng phạt tôi! Giờ đây, trong tôi chỉ còn lại một khao khát duy nhất: lấy ác báo ác, lấy tội ác trả tội ác, lấy bạo lực trị bạo lực!"

Simoun lắng nghe trong im lặng, trong khi Basilio tiếp lời: "Bốn tháng trước, ngài đã kể cho tôi nghe về những kế hoạch của ngài. Tôi đã từ chối tham gia, nhưng tôi đã sai, ngài mới là người đúng. Ba tháng rưỡi trước, cuộc nổi dậy suýt nổ ra, nhưng khi ấy tôi lại chẳng mảy may đoái hoài, để rồi phong trào thất bại. Để trả giá cho hành động đó, tôi đã bị bắt giam và chỉ giành lại được tự do nhờ nỗ lực của ngài. Ngài đã đúng, và giờ đây tôi đến để nói với ngài rằng: hãy trao vũ khí cho tôi và để cuộc cách mạng bắt đầu! Tôi đã sẵn sàng phục vụ ngài, cùng với tất cả những kẻ khốn cùng khác."

Đám mây u ám phủ trên trán Simoun chợt tan biến, một tia sáng chiến thắng lóe lên trong mắt hắn. Như kẻ tìm được thứ mình hằng kiếm tìm, hắn thốt lên: "Ta đã đúng, phải, ta đã đúng! Công lý và Chính nghĩa đứng về phía ta, bởi sự nghiệp của ta chính là sự nghiệp của những kẻ bị áp bức. Cảm ơn chàng trai trẻ, cảm ơn cậu! Cậu đã đến để xua tan mọi hoài nghi và chấm dứt sự do dự trong ta."

Hắn đứng phắt dậy, gương mặt bừng sáng. Nhiệt huyết từng sục sôi trong hắn bốn tháng trước khi bày tỏ kế hoạch với Basilio tại khu rừng của tổ tiên nay lại hiện lên trên gương mặt hắn, tựa ánh chiều đỏ rực sau một ngày giông bão.

Hắn tiếp lời: "Phải, phong trào đã thất bại và nhiều kẻ đã bỏ rơi ta bởi họ thấy ta nhụt chí và dao động vào thời khắc quyết định. Trong thâm tâm ta vẫn còn vương vấn đôi điều, ta chưa thể làm chủ hoàn toàn cảm xúc của mình, ta vẫn còn vướng bận tình cảm! Giờ đây, mọi thứ trong ta đã chết cạn, chẳng còn thi hài nào đủ thiêng liêng để ta phải tôn trọng giấc ngủ của nó nữa. Sẽ không còn chỗ cho sự do dự nào nữa, bởi chính cậu, một thanh niên mang lý tưởng cao đẹp, một cánh bồ câu hiền hòa, cũng đã thấu hiểu tính cấp bách và đến đây để thúc giục ta hành động. Có phần hơi muộn màng khi cậu mở mắt tỉnh ngộ, bởi nếu cả hai chúng ta cùng hợp sức, chúng ta hẳn đã thực hiện được những kế hoạch vĩ đại biết bao: ta ở tầng lớp thượng lưu sẽ gieo rắc cái chết giữa chốn phấn son vàng ngọc, làm sa đọa bọn ác nhân, đồng thời làm tê liệt hoặc tha hóa số ít người lương thiện; còn cậu ở bên dưới giữa lòng quần chúng, giữa những thanh niên trẻ tuổi, sẽ đánh thức họ dậy giữa biển máu và nước mắt. Nhiệm vụ của chúng ta, thay vì đẫm máu và dã man, sẽ trở nên thiêng liêng, hoàn mỹ, nghệ thuật và chắc chắn thành công sẽ mỉm cười. Nhưng chẳng có một trí tuệ nào chịu hậu thuẫn ta, ta chỉ gặp phải sự sợ hãi hoặc hèn nhát ở tầng lớp trí thức, sự ích kỷ nơi kẻ giàu sang, sự khờ khạo của giới trẻ, và chỉ có chốn thâm sơn cùng cốc, nơi hoang vu lạnh lẽo, giữa những kẻ cùng đinh, ta mới tìm thấy những người đồng hành của mình. Nhưng điều đó chẳng còn quan trọng nữa! Nếu không thể tạc nên một bức tượng hoàn hảo với đầy đủ từng chi tiết, thì từ khối đá thô kệch mà chúng ta đang đẽo gọt này, cứ để những kẻ đến sau tự lo liệu lấy!"

Nắm lấy cánh tay Basilio - người từ nãy đến giờ lắng nghe mà chẳng thể hiểu hết ý hắn - Simoun kéo cậu vào phòng thí nghiệm, nơi hắn cất giữ các hỗn hợp hóa chất. Trên bàn đặt một chiếc hộp lớn bọc da cá nhám sần sùi màu sậm, trông giống hệt những chiếc hộp đựng đồ bạc thường được tầng lớp giàu có và quyền lực dùng làm quà biếu. Mở nắp hộp ra, Simoun bày ra trước mắt một chiếc đèn có hình dáng vô cùng kỳ lạ nằm trên lớp lót nhung đỏ. Thân đèn có hình một quả lựu to bằng đầu người, với những đường nứt hé lộ phần hạt bên trong được tạc từ những viên mã não đỏ khổng lồ. Vỏ đèn làm bằng vàng ô-xít hóa, mô phỏng chính xác từng nếp nhăn trên bề mặt quả.

Simoun cẩn thận nhấc chiếc đèn ra, tháo phần đầu đốt đểộ ra khoang chứa bên trong được lót một lớp thép dày hai phân và có dung tích hơn một lít. Basilio nhìn hắn với đôi mắt đầy thắc mắc, bởi cậu vẫn chưa hiểu chuyện gì đang xảy ra. Chẳng thèm giải thích, Simoun cẩn trọng lấy từ trong tủ ra một chiếc bình thủy tinh và chỉ cho chàng trai trẻ xem công thức được dán trên đó.

"Nitro-glycerin!" Basilio thì thầm, lùi lại phía sau và theo phản xạ giấu tay ra sau lưng. "Nitro-glycerin! Thuốc nổ dynamite!" Bắt đầu hiểu ra vấn đề, cậu cảm thấy tóc gáy dựng đứng cả lên.

Simoun chậm rãi đáp lại, nở nụ cười lạnh lùng cùng ánh nhìn đầy thỏa mãn hướng về bình thủy tinh: "Phải, là nitro-glycerin! Nó còn là thứ hơn cả nitro-glycerin - đó là những giọt nước mắt bị nén lại, là nỗi hận thù đọng lại, là những bất công và lăng nhục. Đó là phương sách cuối cùng của kẻ yếu, là bạo lực đáp trả bạo lực. Chỉ mới lúc nãy ta còn đang chần chừ, nhưng cậu đã đến và định đoạt thay ta. Đêm nay, những kẻ bạo chúa nguy hiểm nhất sẽ bị thổi tung thành mảnh vụn, những tên cầm quyền vô trách nhiệm nấp sau vỏ bọc Chúa Trời và Quốc gia, những kẻ nhởn nhơ phạm tội mà không ai dám đem ra ánh sáng công lý. Đêm nay, Philippines sẽ chứng kiến tiếng nổ biến thành đống gạch vụn cái công trình quái đản mà ta đã dày công nuôi dưỡng sự mục nát của nó."

Basilio sợ hãi đến mức đôi môi mấp máy mà chẳng thốt nên lời, lưỡi tê cứng, cổ họng khô khốc. Lần đầu tiên trong đời, cậu được tận mắt nhìn thấy thứ chất lỏng quyền năng mà cậu từng nghe đồn là được chưng cất trong bóng tối bởi những con người u ám, đang công khai đối đầu với xã hội. Giờ đây nó đang hiển hiện ngay trước mắt cậu, trong suốt và ngả vàng nhạt, được rót vô cùng cẩn trọng vào quả lựu nghệ thuật kia. Trong mắt Basilio lúc này, Simoun tựa như vị thần đèn trong Nghìn lẻ một ngày bước ra từ đại dương, thân hình hắn khổng lồ chạm tới tận mây xanh, khiến ngôi nhà rung chuyển và làm lay động cả thành phố chỉ bằng một cái nhún vai. Quả lựu hóa thành một khối cầu khổng lồ, những đường nứt nẻ trở thành những nụ cười quỷ quái phun ra tên tuổi cùng những tàn than rực đỏ. Lần đầu tiên trong đời, Basilio hoàn toàn suy sụp vì khiếp hãi và đánh mất cả sự bình tĩnh vốn có.

Trong khi đó, Simoun vẫn cẩn thận vặn chặt một cơ chế phức tạp và kỳ lạ, lắp ống khói thủy tinh, đặt quả bom vào vị trí và trùm lên trên một chiếc chụp đèn sang trọng. Đoạn, hắn lùi lại một khoảng để ngắm nghía thành quả, nghiêng đầu sang bên này rồi bên kia nhằm thưởng thức trọn vẹn vẻ đẹp hoành tráng của nó.

Nhận ra Basilio đang dõi theo mình với ánh mắt đầy hoài nghi và dò xét, hắn cất lời: "Đêm nay sẽ có một buổi tiệc lớn và chiếc đèn này sẽ được đặt trong một chòi ăn nhỏ mà ta đã cho xây dựng riêng cho mục đích ấy. Ngọn đèn sẽ tỏa ra thứ ánh sáng rực rỡ, đủ sức soi rọi toàn bộ không gian, nhưng chỉ sau hai mươi phút, ánh sáng sẽ mờ dần; và khi ai đó cố vặn bấc đèn lên, ngòi nổ fulminate thủy ngân sẽ phát nổ, quả lựu sẽ tung tóe cùng với phòng ăn - nơi ta đã giấu sẵn những túi thuốc nổ trên mái nhà và dưới sàn để chẳng ai có thể thoát thân."

Một khoảng lặng trùm xuống khi Simoun đăm đăm nhìn vào cỗ máy của mình còn Basilio thì nín thở.

"Vậy là tôi không cần phải ra tay nữa," chàng trai trẻ nhận xét.

Simoun đăm chiêu đáp: "Không, cậu còn một sứ mệnh khác phải hoàn thành. Đúng chín giờ, cơ chế sẽ phát nổ và tiếng vang sẽ lan đến vùng phụ cận, tận những ngọn núi và các hang động. Cuộc nổi dậy mà ta đã lên kế hoạch với lực lượng pháo binh trước đây đã thất bại vì thiếu chuẩn bị và sai thời điểm, nhưng lần này sẽ khác. Ngay khi nghe tiếng nổ, những kẻ khốn cùng và bị áp bức, những kẻ đang lang thang trốn chạy sự truy lùng, sẽ cầm vũ khí kéo ra để hội quân với Cabesang Tales ở Santa Mesa, từ đó họ sẽ tràn vào thành phố, trong khi các binh lính - những kẻ mà ta đã phỉnh phờ rằng Toàn quyền đang tự biên tự diễn một cuộc nổi dậy để kéo dài thời gian tại vị - sẽ rời khỏianh trại sẵn sàng nã đạn vào bất cứ ai mà ta chỉ định. Trong khi đó, đám đông tê cóng vì sợ hãi, nghĩ rằng thời khắc tàn sát đã điểm, sẽ nhào ra đường sẵn sàng giết chóc hoặc bị giết; và vì họ chẳng có vũ khí lẫn tổ chức, cậu cùng một số người khác sẽ đứng lên dẫn dắt họ đến các nhà kho của Quiroga, nơi ta cất giấu súng đạn. Cabesang Tales và ta sẽ hội quân trong thành và chiếm lấy nó, còn cậu ở vùng ngoại ô sẽ chiếm các cây cầu, dựng chiến lũy, rồi sẵn sàng tiếp viện cho chúng ta để tiêu diệt không chỉ những kẻ kháng cự cuộc cách mạng mà cả bất kỳ ai từ chối cầm vũ khí gia nhập cùng ta."

Basilio nghẹn ngào lắp bắp: "Tất cả ư?"

Simoun đáp lại bằng giọng điệu đầy nham hiểm: "Tất cả! Tất cả - người bản xứ, người lai, người Trung Quốc, người Tây Ban Nha, hết thảy những kẻ hèn nhát, vô tích sự. Giống nòi này cần phải được tái sinh! Những người cha hèn nhát chỉ sinh ra những đứa con nô lệ, và thật vô nghĩa khi phá hủy rồi lại cố gắng xây dựng bằng những vật liệu mục nát. Sao thế, cậu đang run sợ ư? Cậu run rẩy, cậu sợ phải gieo rắc cái chết ư? Cái chết là gì chứ? Một cuộc tàn sát hai mươi ngàn kẻ khốn cùng thì có ý nghĩa gì? Bớt đi hai mươi ngàn nỗi thống khổ, và cứu rỗi hàng triệu khốn khổ khác khỏi kiếp lầm than! Ngay cả tên bạo chúa rụt rè nhất cũng chẳng ngần ngại ký ban hành một đạo luật gây ra biết bao cơ hàn và cái chết mòn mỏi cho hàng vạn thần dân chăm chỉ, những người vốn dĩ có thể đang hạnh phúc, chỉ để thỏa mãn một phút ngẫu hứng, một thói áp đặt hay sự kiêu ngạo của hắn; thế mà cậu lại run rẩy chỉ vì trong một đêm duy nhất, những nỗi thống khổ tinh thần của bao kẻ tôi đòi sẽ chấm dứt vĩnh viễn, chỉ vì một dân tộc bại liệt và đồi trụy phải ngã xuống để nhường chỗ cho một giống nòi mới, trẻ trung, năng động và tràn đầy sinh lực!"

Simoun tiếp tục luận điệu: "Cái chết là gì? Là hư vô, hay chỉ là một giấc mơ? Liệu những bóng ma của nó có thể sánh được với hiện thực cay đắng của cả một thế hệ khốn khổ? Điều cốt lõi là phải tiêu diệt cái ác, giết chết con rồng và tắm gội cho giống nòi mới trong dòng máu ấy để họ trở nên mạnh mẽ và bất khả chiến bại. Chẳng phải đó là quy luật bất dịch của tự nhiên, quy luật tranh đấu nơi kẻ yếu phải gục ngã để giống loài đồi trụy không bị duy trì và tạo hóa không thụt lùi hay sao? Vậy thì hãy dẹp bỏ ngay những sự do dự ủy mị ấy! Hãy hoàn thành các quy luật vĩnh cửu, vun đắp cho nó, và khi ấy trái đất sẽ càng thêm màu mỡ khi được bón tưới bằng máu, những ngai vàng sẽ càng vững chãi khi được dựng trên xác chết và tội ác. Đừng chần chừ, đừng hoài nghi! Nỗi đau của cái chết là gì? Chỉ là một cảm giác chớp nhoáng, có thể mơ hồ, có thể dễ chịu, tựa như khoảnh khắc chuyển giao giữa lúc thức và khi chìm vào giấc ngủ. Thứ bị tiêu diệt là gì? Là cái ác, là nỗi đau khổ - những đám cỏ dại còi cọc, để nhường chỗ cho những chòm cây tươi tốt. Cậu gọi đó là sự tàn phá ư? Ta gọi đó là kiến tạo, sản sinh, nuôi dưỡng và ban phát sự sống!"

Những ngụy biện đẫm máu ấy, được thốt ra với sự vững vàng và điên cuồng, đã đè bẹp chàng thanh niên vốn đã suy kiệt sau hơn ba tháng giông bão trong ngục tối và bị sự thèm khát trả thù che mờ lý trí, khiến cậu chẳng còn đủ tâm trạng để mổ xẻ nền tảng đạo đức của vấn đề. Thay vì phản bác rằng kẻ tồi tệ nhất và hèn nhát nhất trong loài người vẫn luôn có giá trị vượt trội hơn một cái cây, bởi hắn có linh hồn và trí tuệ - dẫu có đồi trụy hay hoen ố đến đâu thì vẫn có thể cứu rỗi; thay vì phản bác rằng con người không có quyền tước đoạt một sinh mạng để mưu cầu lợi ích cho kẻ khác, rằng quyền được sống là thứ vốn có ở mỗi cá nhân tựa như quyền tự do và ánh sáng; thay vì phản bác rằng nếu việc chính phủ trừng phạt một kẻ phạm tội do chính sự tắc trách hay ngu ngốc của họ đẩy tới đã là một sự lạm quyền, thì hà cớ gì một con người - dẫu có vĩ đại và bất hạnh đến đâu - lại có quyền trừng phạt cả một dân tộc khốn khổ vì những lỗi lầm của chính quyền và tổ tiên họ; thay vì tuyên bố rằng chỉ có Chúa Trời mới có quyền sử dụng những phương thức ấy, bởi Chúa mới là đấng có quyền hủy diệt vì Ngài có quyền tạo dựng, Chúa là đấng nắm giữ sự đền bù, cõi vĩnh hằng và tương lai để biện minh cho hành động của mình, chứ con người thì không bao giờ; thay vì những suy ngẫm ấy, Basilio chỉ thốt lên một câu hỏi vặn vẻo tầm thường.

"Thiên hạ sẽ đàm tiếu thế nào khi chứng kiến một cuộc tàn sát kinh hoàng như vậy?"

Simoun lạnh lùng mỉm cười đáp: "Thiên hạ sẽ tán dương, như thường lệ, khi họ ngả mũ trước kẻ mạnh nhất, kẻ bạo tàn nhất! Châu Âu từng vỗ tay khi các quốc gia phương Tây tàn sát hàng triệu người bản địa ở châu Mỹ, và mục đích chẳng hề vì để gầy dựng những quốc gia đạo đức hay ôn hòa hơn: nhìn kìa nước Mỹ với thứ tự do ích kỷ, luật lệ rừng xanh và những vụ gian lận chính trị - nhìn kìa Nam Mỹ với những nước cộng hòa đầy biến động, những cuộc cách mạng dã man, nội chiến và đảo chính hệt như xứ Tây Ban Nha mẹ đẻ! Châu Âu từng vỗ tay khi đất nước Bồ Đào Nha hùng mạnh cướp phá quần đảo Moluccas, và họ vẫn đang vỗ tay khi nước Anh tàn sát các giống loài nguyên thủy ở Thái Bình Dương để dọn chỗ cho dòng người di cư của mình. Châu Âu sẽ vỗ tay hệt như cách người ta vỗ tay tán thưởng đoạn kết của một vở kịch, hạ màn của một bi kịch, bởi kẻ phàm phu tục tử chẳng bao giờ bận tâm đến nguyên tắc, họ chỉ nhìn vào kết quả. Hãy thực hiện tội ác thật hoàn hảo, cậu sẽ được ngưỡng mộ và có nhiều phe cánh hơn là khi cặm cụi làm những việc thiện lương một cách khiêm nhường và rụt rè."

"Chính xác," chàng thanh niên tiếp lời, "suy cho cùng thì tôi quan tâm gì đến việc họ tán dương hay nguyền rủa, khi mà thế giới này chẳng hề màng tới những kẻ bị áp bức, những người nghèo khó và những người phụ nữ yếu đuối? Tôi còn nghĩa vụ gì phải nhìn nhận xã hội này khi nó chẳng hề màng tới tôi?"

Kẻ dụ dỗ đắc ý tuyên bố: "Đúng thế, ta rất thích nghe câu nói đó!" Hắn lấy một khẩu súng lục từ trong hộp ra trao cho Basilio và dặn dò: "Đúng mười giờ, hãy đợi ta trước nhà thờ St. Sebastian để nhận chỉ thị cuối cùng. À quên, đúng chín giờ cậu phải có mặt ở thật xa, rất xa phố Calle Anloague."

Basilio săm soi món vũ khí, lên đạn rồi nhét vào túi áo trong, đoạn chào tạm biệt bằng một câu cụt lủn: "Hẹn gặp lại ngài."