[Written about 1870.]

Tôi nhận lời làm chủ biên tạm thời cho một tờ báo nông nghiệp không phải là không có chút băn khoăn. Cũng như một kẻ quanh năm sống trên cạn chẳng đời nào dám ngang nhiên cầm lái một con tàu mà trong lòng không gợn mối âu lo. Thế nhưng cảnh ngộ lúc bấy giờ khiến khoản tiền lương trở thành một thứ vô cùng hấp dẫn đối với tôi. Biên tập viên chính của tờ báo chuẩn bị nghỉ phép, và tôi đã đồng ý với những điều kiện ông đưa ra để thế chỗ vào vị trí ấy.

Cảm giác được quay trở lại với công việc thật dễ chịu biết bao, và tôi đã miệt mài làm việc suốt cả tuần với một niềm vui thích không hề suy giảm. Tờ báo được đưa đi in, và tôi thấp thỏm chờ đợi suốt một ngày để xem thử nỗ lực của mình có thu hút được chút chú ý nào không. Khi tôi bước ra khỏi tòa soạn vào lúc chiều tà, một nhúm đàn ông lẫn trẻ con đứng ở chân cầu thang bỗng tản ra ngay lập tức để nhường lối cho tôi, và tôi nghe thấy một hoặc hai kẻ thì thầm: “Chính hắn kìa!” Đương nhiên là tôi cảm thấy rất đắc ý trước sự việc này. Sáng hôm sau, tôi lại bắt gặp một nhóm người y hệt tụ tập dưới chân cầu thang, cùng vài cặp đôi và dăm kẻ đơn lẻ đứng rải rác đây đó bên kia đường, chăm chú nhìn tôi với vẻ đầy tò mò. Nhóm người ấy lập tức dạt ra và lùi lại khi tôi tiến tới, và tôi nghe rõ một người lẩm bẩm: “Cứ nhìn đôi mắt hắn kìa!” Tôi làm bộ như chẳng hề hay biết sự chú ý mà mình đang thu hút, nhưng thâm tâm thì vô cùng thỏa mãn, thậm chí còn định bụng sẽ viết thư kể lại chuyện này cho người dì của mình nghe. Tôi bước lên mấy bậc cầu thang ngắn, nghe văng vẳng những giọng nói vui vẻ cùng tiếng cười giòn tan khi lại gần cánh cửa. Vừa đẩy cửa bước vào, tôi thoáng thấy hai thanh niên nhà quê có khuôn mặt bỗng chốc tái mét và dài thuỗn ra khi chạm trán với tôi, để rồi ngay khoảnh khắc tiếp theo, cả hai cùng laoổmổm phóng toé qua cửa sổ với một tiếng động thật đinh tai nhức óc. Tôi không khỏi ngỡ ngàng.

Khoảng nửa tiếng sau, một cụ già có bộ râu thướt tha cùng gương mặt anh tuấn nhưng có phần nghiêm nghị bước vào, thong thả ngồi xuống theo lời mời của tôi. Cụ có vẻ như đang bận tâm chuyện gì nặng trĩu trong lòng. Cụ cởi mũ đặt xuống sàn nhà, rồi từ trong vành mũ rút ra một chiếc khăn tay lụa đỏ cùng một tờ báo của chúng tôi.

Cụ trải tờ báo lên đùi, và trong lúc dùng chiếc khăn tay lau kính, cụ cất giọng hỏi: “Cậu là biên tập viên mới đấy à?”

Tôi đáp phải.

“Cậu đã từng biên tập cho tờ báo nông nghiệp nào trước đây chưa?”

“Chưa,” tôi đáp; “đây là lần đầu tiên tôi thử sức.”

“Chắc là vậy rồi. Thế cậu đã có chút kinh nghiệm thực tế nào về nông nghiệp chưa?”

“Dạ chưa; tôi nghĩ là chưa hề có.”

“Linh tính đã mách bảo tôi điều đó,” cụ già vừa nói vừa đeo kính lên, liếc qua gọng kính nhìn tôi với vẻ đầy gay gắt, trong lúc tay vẫn gấp tờ báo lại thành một khổ gọn gàng. “Tôi muốn đọc cho cậu nghe thứ đã khiến tôi có linh tính ấy. Chính là bài xã luận này đây. Lắng nghe đây, và tự xem xem có phải chính cậu là kẻ đã viết ra nó hay không:

‘Không bao giờ nên nhổ củ cải lên, vì làm thế sẽ gây tổn hại cho chúng. Tốt hơn hết là hãy bảo một đứa trẻ trèo lên cây và rung cành cho củ rụng xuống.’

Thế nào, cậu nghĩ sao về điều này?—vì tôi cứ đinh ninh rằng chính cậu là tác giả của nó đấy?”

“Nghĩ sao á? Chà, tôi thấy nó rất hay chứ. Tôi thấy nó vô cùng có lý. Tôi tin chắc rằng cứ mỗi năm, hàng triệu triệu giạ củ cải chỉ tính riêng ở cái thị trấn này thôi đã bị hỏng mất vì người ta cứ nhổ lên khi chúng hãy còn ương ương, trong khi lẽ ra họ nên bảo một đứa trẻ trèo lên cây mà rung cành—”

“Rung cái đầu tổ nhà cậu chứ! Củ cải thì làm gì mọc trên cây!”

“Ơ, chúng không mọc thế phỏng? Chà, ai bảo là chúng mọc trên cây cơ chứ? Ý tôi dùng câu chữ ở đây là mang tính ẩn dụ, hoàn toàn là ẩn dụ thôi. Bất cứ ai có một chút hiểu biết cũng thừa sức nhận ra là ý tôi muốn nói đứa trẻ phải rung cái giàn leo cơ.”

Đoạn, cụ già ấy vùng đứng dậy xé nát bét tờ báo thành từng mảnh vụn, giậm chân lên chúng, tiện tay đập bể vài món đồ bằng cây gậy ba-toong của mình, mắng nhiếc rằng trí tuệ của tôi thậm chí còn chẳng bằng một con bò; rồi hầm hầm bước ra ngoài, dập cửa một cách phũ phàng, tóm lại là hành xử theo cái cách khiến tôi đoán chắc rằng cụ đang không vừa ý chuyện gì đó. Nhưng ngặt một nỗi là chẳng thể tài nào hiểu nổi rắc rối nằm ở đâu, nên tôi đành chịu chết chứ chẳng giúp gì được cho cụ.

Chẳng bao lâu sau sự việc đó, một sinh linh gầy gò nhom nhém, với những lọn tóc lơ thơ rũ rượi chấm vai, cùng lớp râu ria mọc lởm chởm suốt cả tuần qua trên những gò đồi và thung lũng của khuôn mặt, bỗng lao vọt qua cửa rồi khựng lại chết trân, đặt ngón tay lên môi, đầu và thân mình cúi rạp xuống ở tư thế lắng tai nghe ngóng. Không một tiếng động.

Hắn vẫn tiếp tục lắng nghe. Vẫn tĩnh lặng. Kế đến, hắn xoay chìa khóa khóa trái cửa lại, rồi rón rén bước từng bước vô cùng cẩn trọng về phía tôi cho tới khi lọt vào tầm với của một sải tay dài. Tại đó, hắn dừng lại, sau khi săm soi khuôn mặt tôi với một niềm hứng thú tột độ suốt hồi lâu, liền rút từ trong ngực áo ra một tờ báo của chúng tôi đã được gấp gọn, rồi lên tiếng:

“Đấy, chính tay anh đã viết bài này. Đọc lại cho tôi nghe mau! Cứu tôi với. Tôi đang đau đớn lắm đây.”

Tôi bèn đọc những dòng sau; và từng câu từng chữ thốt ra từ cửa miệng tôi dường như mang theo cả sự giải thoát cho người đối diện: tôi thấy những thớ cơ đang căng cứng của hắn dần dão ra, nỗi lo âu tan biến khỏi gương mặt, để rồi sự bình yên và tĩnh lặng từ từ ngự trị lên các đường nét ấy hệt như ánh trăng nhân ái phủ lên một phong cảnh hoang tàn:

Chim guano là một loài chim đẹp, nhưng cần hết sức cẩn trọng trong việc gây giống chúng. Không nên nhập khẩu chúng sớm hơn tháng Sáu hoặc muộn hơn tháng Chín. Vào mùa đông, chúng phải được giữ ở một nơi ấm áp để có thể ấp nở đàn con.

Hiển nhiên là chúng ta sắp sửa trải qua một mùa vụ muộn màng đối với cây lương bác. Do đó, người nông dân nên bắt đầu đem cấy các thân bắp và gieo trồng các loại bánh kiều mạch vào tháng Bảy thay vì tháng Tám. Bàn về quả bí ngô. Loại quả mọng này vốn rất được ưa chuộng bởi những cư dân miền nội địa New England, những người chuộng nó hơn cả quả lý gai khi dùng làm bánh trái cây, đồng thời cũng ưu ái nó hơn quả mâm xôi trong việc cho bò ăn, bởi nó mang lại cảm giác no lâu và độ thỏa mãn cũng chẳng kém cạnh gì. Bí ngô là loài thực vật ăn được duy nhất thuộc họ cam quýt có thể phát triển tốt ở miền Bắc, ngoại trừ bầu và một hoặc hai giống bí đao. Thế nhưng phong tục trồng loại quả này ở khoảnh sân trước nhà cùng với các loài cây bụi nay đang dần lỗi thời, bởi vì người ta giờ đây đều thừa nhận rằng bí ngô xét theo công dụng làm cây bóng mát là một sự thất bại hoàn toàn.

Giờ đây, khi thời tiết ấm áp đang đến gần, và những con ngỗng đực bắt đầu đẻ trứng—

Người thính giả đang chìm trong cơn phấn khích bỗng chồm bổ ngửa về phía tôi để bắt tay, rồi lớn tiếng:

“Thế là đủ rồi—đủ lắm rồi. Tôi biết chắc là mình đã hoàn toàn bình thường trở lại, bởi vì anh vừa đọc lại nó y hệt như những gì tôi đã đọc, từng câu từng chữ một. Ấy thế mà hỡi người anh em, khi lần đầu đọc nó vào sáng nay, tôi đã tự nhủ với lòng mình rằng: ta chưa bao giờ, chưa bao giờ tin vào điều đó trước đây, mặc cho lũ bạn bè cứ cắt cử người canh chừng tôi ngặt nghèo đến thế; nhưng giờ thì ta tin chắc là mình đã phát điên mất rồi. Ngay lúc đó, tôi tru lên một tiếng mà người ta có thể nghe thấy từ khoảng cách hai dặm, rồi lao ra ngoài đường với ý định tước đoạt sinh mạng bất kỳ ai—bởi vì, anh biết đấy, tôi thừa hiểu trước sau gì cục diện cũng sẽ dẫn đến nông nỗi ấy, thế nên chi bằng cứ ra tay cho rồi. Tôi đọc lại một trong những đoạn văn đó lần nữa cho chắc ăn, rồi châm lửa đốt rụi nhà mình và bắt đầu hành trình. Tôi đã khiến cho vài người tàn phế, và hiện đang giăm một gã trên ngọn cây, sẵn sàng tóm cổ hắn bất cứ lúc nào tôi muốn.

Nhưng tôi nghĩ mình nên ghé qua đây trên đường đi để xác thực lại mọi chuyện cho thật chắc chắn; và giờ thì mọi thứ đã rõ mười mươi, tôi có thể khẳng định với anh là gã đang ở trên ngọn cây kia quả là gặp may lớn. Không thì thể nào tôi cũng tiễn hắn về với tổ tiên trên đường quay lại rồi. Chào anh nhé, chào anh; anh vừa trút bỏ được một gánh nặng ngàn cân khỏi tâm trí tôi. Lý trí của tôi đã vượt qua được thử thách cam go từ một trong những bài báo nông nghiệp của anh, và giờ đây tôi biết chắc rằng chẳng thứ gì trên đời này có thể làm nó suyuyển nổi nữa. Tạm biệt anh.”

Tôi cảm thấy đôi chút bứt rứt không yên về những vụ gây thương tích và đốt phá mà vị khách vừa rồi đã tự mình thực hiện để giải khuây, bởi tôi không cách nào dứt bỏ được cảm giác mình chính là tòng phạm gián tiếp của hắn. Thế nhưng những suy nghĩ đó nhanh chóng bay biến khi biên tập viên chính bước sừng sững vào phòng! [Tôi tự nhủ thầm trong bụng: Giá mà ngài chịu khó xách va-li sang Ai Cập như tôi từng khuyên nhủ, thì có phải tôi đã có cơ hội trổ tài rồi không; đằng này ngài cứ khăng khăng ở lại, để rồi bây giờ sự thể lại ra nông nỗi này. Thú thật là tôi cũng lường trước được cơ sự này phần nào rồi đấy.]

Vẻ mặt vị biên tập viên trông vô cùng ủ dột, bối rối và não nề.

Ông đảo mắt quan sát bãi chiến trường mà gã bạo chúa già cùng hai gã nhà quê nọ vừa gây ra, rồi cất giọng than thở: “Đúng là một thảm họa—một thảm họa thực sự. Nào là chai keo dán bị đập vỡ, sáu ô cửa kính vỡ vụn, một cái ống nhổ, và hai chân nến. Nhưng đó vẫn chưa phải là điều tồi tệ nhất. Uy danh của tờ báo đã bị tổn hại nghiêm trọng—và tôi e rằng đó là vết nhơ vĩnh viễn. Đành rằng chưa bao giờ tờ báo lại nhận được sự quan tâm lớn đến thế, chưa bao giờ lượng phát hành lại cao ngất ngưởng hay vươn lên đỉnh cao danh vọng như lúc này;—nhưng liệu có ai lại muốn nổi danh bằng sự điên rồ, và làm giàu dựa trên sự suy đồi của tâm trí hay không? Hỡi người anh em, thề có danh dự của một người chân chính, con phố ngoài kia đang nghẹt thở dòng người, và nhiều kẻ khác thì đang chễm chệ vắt vẻo trên hàng rào, chỉ chực chờ được nhìn thoáng qua mặt anh, bởi vì họ đinh ninh rằng anh đã phát điên. Và họ hoàn toàn có lý khi nghĩ vậy sau khi đọc những bài xã luận của anh. Chúng chính là nỗi ô nhục của làng báo chí. Này, cái quái gì đã xui khiến anh ảo tưởng rằng mình có đủ khả năng biên tập một tờ báo mang tính chuyên môn thế này cơ chứ? Anh dường như chẳng hề biết lấy một chữ bẻ đôi về nhữngh vỡ lòng của ngành nông nghiệp. Anh dám đánh đồng luống cày với cái bừa là một; anh hồn nhiên bàn về mùa thay lông của loài bò; và anh còn mạnh dạn đề xuất thuần hóa con chồn hôi chỉ vì tính hiếu động cùng tài bắt chuột siêu việt của nó! Câu nói cụt lủn của anh rằng loài nghêu sò sẽ nằm im re nếu được nghe tấu nhạc quả là dư thừa—thừa thãi hoàn toàn. Chẳng có gì có thể làm phiền lòng loài nghêu sò cả. Chúng lúc nào chẳng nằm im bất động. Lũ nghêu sò thèm vào đâu mà quan tâm đến âm nhạc. Ôi trời đất thánh thần ơi, bạn hiền ạ! nếu anh lấy việc mài giũa sự dốt nát làm mục tiêu theo đuổi cả đời, thì anh cũng chẳng thể nào tốt nghiệp với tấm bằng danh giá hơn ngày hôm nay đâu. Tôi chưa từng thấy điều gì quái gở đến thế. Nhận định của anh rằng hạt dẻ ngựa đang dần chiếm được ưu thế như một mặt hàng thương mại quả thực chỉ có nước bức tử tờ báo này. Tôi muốn anh từ bỏ vị trí này và cút ngay lập tức. Tôi không cần nghỉ mát nữa—dù có đi tôi cũng chẳng thể nào tận hưởng nổi. Nhất là khi chiếc ghế của tôi lại đang bị anh chiếm giữ. Tôi sẽ luôn nơm nớp lo sợ không biết tiếp theo anh sẽ tuôn ra cái quơ quào quái đản nào nữa đây. Tôi muốn phát điên lên được mỗi khi nghĩ đến chuyện anh đem những luống hàu ra bàn luận dưới đề mục ‘Nghệ thuật Cảnh quan’. Tôi muốn anh biến đi. Không gì trên đời này có thể thuyết phục tôi nhận thêm một kỳ nghỉ phép nào nữa đâu. Ôi! tại sao anh không chịu thú thật với tôi từ đầu là anh hoàn toàn mù tịt về nông nghiệp cơ chứ?”

“Thú thật với anh á, hỡi cái thân cây bắp, hỡi củ cải bắp, hỡi giọt máu của cây súp-lơ kia? Đây là lần đầu tiên trong đời tôi phải nghe một câu nói vô cảm đến thế đấy. Tôi xin tuyên bố thẳng thừng là tôi đã dấn thân vào nghiệp làm báo ngót nghét mười bốn năm nay, và đây là lần đầu tiên tôi nghe thấy chuyện một người làm báo lại cần phải có chút kiến thức nào đó mới được quyền biên tập tờ báo của mình đấy, hỡi cái củ dền kia ạ! Thế ai là kẻ viết những bài bình luận kịch nghệ cho các tờ báo hạng xoàng? Chà, chính là một lũ thợ giày được cất nhắc lên và đám dược sĩ tập sự, những kẻ hiểu biết về diễn xuất giỏi lắm cũng ngang ngửa với sự hiểu biết của tôi về nghề làm ruộng mà thôi, chẳng hơn tý nào. Ai là kẻ viết bài phê bình sách? Toàn là những kẻ chưa từng cầm bút viết nổi lấy một cuốn sách nào. Ai là kẻ phất phơ gánh vác những bài xã luận nặng đô về tài chính? Lại là những cá nhân có cơ hội ngàn vàng để chẳng biết một tí gì về nó. Ai là kẻ chỉ trích các chiến dịch chống thổ dân Ấn Độ? Lại là các quý ông chẳng phân biệt nổi tiếng hò hét xung trận khác với cái lều wigwam ra sao, và chưa từng phải chạy đua bán sống bán chết với một lưỡi rìu tomahawk, hay rút những mũi tên cắm trên các thành viên trong gia đình mình ra để làm củi đốt lửa trại ban đêm. Ai là kẻ viết những lời kêu gọi bài trừ rượu chè, và la ó về những chén rượu đầy? Toàn là những kẻ sẽ chẳng bao giờ giữ được một cái đầu tỉnh táo cho đến khi nằm dưới mồ sâu. Còn những kẻ biên tập các tờ báo nông nghiệp thì sao, hỡi cái củ từ kia? Đa phần bọn chúng đều là những kẻ từng thất bại thảm hại trong mảng thơ ca, tiểu thuyết sướt mướt, truyện giật gân, kịch nghệ, phóng viên đô thị, để rồi cuối cùng đành bấu víu vào nông nghiệp như một vớt vát tạm thời khỏi cảnh túng quẩn vào trại tế bần. Mà anh còn dám hòng dạy đời tôi về ngành báo chí á! Thưa ngài, tôi đã lăn lộn qua tất cả từ A tới Z của cái nghề này rồi, và tôi xin khẳng định với ngài rằng kẻ nào càng dốt nát bao nhiêu thì càng làm ra vẻ um sùm bấy nhiêu và càng hốt được lương cao bấy nhiêu. Chúa mới biết được nếu tôi mà dốt nát thay vì uyên bác, và trơ trẽn thay vì rụt rè, thì tôi đã có thể tạo dựng được tên tuổi cho riêng mình trong cái thế giới lạnh lùng ích kỷ này rồi. Xin cáo từ ngài. Kể từ khi tôi bị đối xử theo cái cách mà ngài vừa dành cho tôi, tôi hoàn toàn thoải mái ra đi. Nhưng tôi đã hoàn thành trọn vẹn bổn phận của mình. Tôi đã thực hiện đúng hợp đồng trong giới hạn cho phép. Tôi từng nói là mình có thể làm cho tờ báo của ngài hấp dẫn với mọi tầng lớp độc giả—và tôi đã làm được. Tôi từng nói là mình có thể đẩy số lượng phát hành lên tới hai mươi ngàn bản, và nếu có thêm hai tuần nữa thì tôi đã làm được rồi. Hơn thế nữa, tôi còn mang lại cho ngài những độc giả hạng sang nhất mà một tờ báo nông nghiệp từng có vinh dự phục vụ—không một gã nhà nông nào trong số đó, và chẳng có lấy một cá nhân cô độc nào phân biệt nổi cây dưa hấu khác với giàn cây đào ra sao để mà giữ lấy cái mạng già. Ngài mới chính là kẻ thua cuộc trong vụ tan rã này, chứ không phải tôi đâu, hỡi củ đại hoàng. Tạm biệt nhé.”

Nói đoạn, tôi bỏ đi.