Kinh tế chính trị là nền tảng của mọi chính quyền tốt đẹp. Các bậc hiền triết khôn ngoan nhất qua mọi thời đại đã đem ra cống hiến cho đề tài này những—

[Đến đây tôi bị cắt ngang và được thông báo rằng có một người lạ muốn gặp tôi ở dưới cửa. Tôi xuống gặp hắn, gặng hỏi xem hắn có chuyện gì, trong lòng vẫn chật vật cố gắng kìm kẹp những ý tưởng kinh tế chính trị đang sục sôi, không để chúng sổng chuồng hay vướng víu vào dây cương. Thầm kín trong lòng, tôi chỉ ước gì gã lạ mặt ấy đang nằm dưới đáy kênh với một khối hàng lúa mì đè lên trên. Tôi thì nóng bừng như lửa đốt, còn hắn thì điềm tĩnh lạ thường. Hắn bảo lấy làm tiếc vì đã làm phiền tôi, nhưng tiện đường đi qua, hắn nhận thấy nhà tôi đang cần vài cột thu lôi. Tôi đáp: &ldquoDạ, vâng&mdashcứ nói tiếp đi&mdashthì sao nào?&rdquo Hắn bảo chẳng có gì đặc biệt cả&mdashngoại trừ việc hắn rất muốn lắp đặt chúng giúp tôi. Tôi mới tập tễnh làm chủ gia đình; cả đời toàn quen ở khách sạn với nhà trọ. Cũng như bao kẻ có hoàn cảnh tương tự, tôi cố tỏ ra (với người lạ) mình là một gia chủ kỳ cựu; thế là tôi thản nhiên nói rằng tôi đã định từ lâu là sẽ cho lắp sáu hoặc tám cái cột thu lôi, nhưng mà&mdashGã lạ mặt giật mình, nhìn tôi đầy dò hỏi, còn tôi vẫn điềm nhiên như không. Tôi nghĩ rằng dẫu mình có lỡ lầm điều gì, hắn cũng không thể bắt bẻ được qua nét mặt của tôi. Hắn bảo hắn thích nhận mối làm ăn của tôi hơn bất cứ ai trong cái thị trấn này. Tôi đáp: &ldquoĐược rồi,&rdquo và định quay đi để tiếp tục vật lộn với đề tài lớn lao của mình, thì hắn gọi giật tôi lại và bảo rằng cần phải biết chính xác tôi muốn lắp bao nhiêu &ldquodầu nhọn,&rdquo muốn đặt chúng ở những phần nào của nhà, và ưa chuộng loại cột nào. Thật là một phen khó xử cho một kẻ không quen với những đòi hỏi của việc gia thất; nhưng tôi đã vượt qua một cách ngon lành, và có lẽ hắn chẳng bao giờ ngờ tôi chỉ là kẻ ngoại đạo. Tôi bảo hắn lắp tám &ldquodầu nhọn,&rdquo đặt hết lên mái nhà, và dùng loại cột tốt nhất. Hắn bảo có thể cung cấp loại &ldquothường&rdquo với giá 20 xu một foot; loại &ldquomạ đồng&rdquo 25 xu; loại &ldquxoắn ốc mạ kẽm&rdquo giá 30 xu, có thể chặn đứng bất kỳ tia chớp nào vào bất cứ lúc nào, bất luận nó hướng về đâu, và &ldquobién nhiệm vụ của nó thành vô hại cùng tiến trình tiếp theo trở nên hoàn toàn bịa đặt.&rdquo Tôi bảo từ &ldquobịa đặt&rdquo quả là không tồi chút nào xuất phát từ cái nguồn thâm thúy ấy, nhưng gác chuyện ngôn ngữ học sang một bên, tôi thích loại xoắn ốc và sẽ chọn nhãn hiệu đó. Khi ấy hắn bảo rằng hai trăm năm mươi foot có thể vừa đủ; nhưng để làm cho đúng kiểu, tạo ra công trình đẹp nhất thị trấn, thu hút sự ngưỡng mộ của cả người lương thiện lẫn kẻ gian tà, và buộc tất cả mọi người phải thốt lên rằng từ khi sinh ra họ chưa từng thấy một kiểu bày trí cột thu lôi nào cân xứng và mang tính giả định đến thế, hắn cho rằng thực sự hắn không thể xoay sở với ít hơn bốn trăm foot, dẫu hắn không hề có bụng thù hằn và hy vọng rằng mình sẵn sàng cố gắng. Tôi bảo, cứ tiến hành và dùng bốn trăm foot đi, muốn làm ra thể loại công trình gì thì tùy, nhưng hãy để tôi quay lại làm việc. Thế là cuối cùng tôi cũng tống khứ được hắn; và giờ đây, sau nửa giờ đồng hồ trôi qua để kết nối lại đoàn tàu ý tưởng kinh tế chính trị của mình, tôi đã sẵn sàng tiếp tục một lần nữa.] những kho báu phong phú nhất từ thiên tài, kinh nghiệm sống và sự uy bác của họ. Những vì tinh tú lớn lao của ngành luật pháp thương mại, tình huynh đệ quốc tế, và sự chệch hướng sinh học, qua mọi thời đại, mọi nền văn minh, và mọi dân tộc, từ Zoroaster cho tới Horace Greeley, đã—

[Đến đây tôi lại bị cắt ngang lần nữa, và buộc phải xuống nhà để bàn bạc thêm với cái tên thợ cột thu lôi đó. Tôi hầm hầm phóng xuống, sục sôi và cuồn cuộn những tư tưởng phi thường được thai nghén trong những từ ngữ uy nghi đến mức tự thân mỗi từ đã là một đám rước lệt bệt các âm tiết có khi mất tới mười lăm phút mới đi qua nổi một điểm nhất định, và một lần nữa tôi lại đối mặt với hắn&mdashhắn điềm tĩnh và ngọt ngào biết bao, còn tôi thì nóng giận và điên cuồng dường nào. Hắn đang đứng theo tư thế chiêm nghiệm của bức tượng Colossus ở Rhodes, một chân dặt lên khóm huệ tây non của tôi, chân kia lẫn trong luống hoa păng-xê, hai tay chống nạnh, vành mũ hếch về phía trước, một mắt nhắm lại còn mắt kia đang ngắm nghía đầy vẻ phê phán và thán phục về phía chiếc ống khói chính của tôi. Hắn bảo giờ đây có một cục diện thật khiến con người ta vui sướng vì được sống; và nói thêm rằng: &ldquoTôi xin phó mặc cho anh phán xem đã bao giờ anh thấy cái gì đẹp đến mức phát cuồng như tám cái cột thu lôi trên cùng một chiếc ống khói chưa?&rdquo Tôi bảo hiện tại tôi chẳng tài nào nhớ nổi thứ gì vượt qua được điều đó. Hắn bảo theo quan điểm của hắn, trên đời này chẳng có gì ngoài Thác Niagara là vượt trội hơn nó về mặt phong cảnh tự nhiên. Tất cả những gì còn lại cần có lúc bấy giờ, hắn thực tình tin là vậy, để biến ngôi nhà tôi thành một chốn dung tha hoàn hảo cho con mắt, là tô điểm thêm một chút cho các ống khói còn lại, và qua đó &ldquođôn lên sự &lsquoquang cảnh&rsquo hào phóng ấy một vẻ đồng đều êm dịu của thành tựu nhằm xoa dịu đi sự kích động vốn dĩ phát sinh sau cuộc &lsquochính biến.&rsquo&rdquo Tôi hỏi có phải hắn học nói trong sách ra không, và tôi có thể mượn cuốn sách đó ở đâu không. Hắn mỉm cười dễ chịu, bảo rằng cách ăn nói của hắn không được dạy trong sách, và chẳng có gì ngoài sự quen thuộc với sét mới có thể giúp một người vận dụng phong cách đối thoại của mình một cách vô sự. Sau đó hắn tính toán một ước lượng, và bảo rằng khoảng tám chiếc cột nữa rải rác quanh mái nhà sẽ vừa khéo chỉnh đốn lại cho tôi ổn thỏa, và hắn đoán chừng năm trăm foot vật liệu là đủ; rồi nói thêm rằng tám chiếc đầu tiên đà đi trước hắn một bước, có thể nói là thế, và ngốn tốn hơn một chút xíu vật liệu so với tính toán ban đầu của hắn&mdashkhoảng một trăm foot gì quanh đó. Tôi bảo tôi đang vội lắm, và ước gì chúng tôi có thể vạch sẵn cái mục này một cách dứt khoát, để tôi có thể tiếp tục công việc của mình. Hắn bảo: &ldquoTôi đã có thể lắp xong tám cái cột đó, rồi cứ thế bỏ đi lo việc của mình&mdashnhiều kẻ khác đã làm thế rồi. Nhưng không; tôi tự nhủ với lòng mình, người này là khách lạ đối với tôi, và tôi thà chết chứ quyết không làm điều bất nghĩa với người ta; trên ngôi nhà đó vẫn chưa đủ cột thu lôi, và là một con người, tôi sẽ chẳng bao giờ nhấc chân khỏi chỗ này cho tới khi tôi làm được điều mà tôi muốn người khác làm cho mình, và nói cho anh ấy biết điều đó. Thưa khách quý, nhiệm vụ của tôi đã hoàn thành; nếu sứ giả ngỗ ngược và khử hỏa của thiên đình giáng xuống cái&mdash&rdquo &ldquoThôi, đủ rồi, đủ rồi,&rdquo tôi la lên, &ldquolắp thêm tám cái nữa đi&mdashcho thêm năm trăm foot dây xoắn ốc vào&mdashmuốn làm gì hay làm mọi thứ anh muốn thì làm; nhưng hãy kìm nén nỗi thống khổ của mình lại, và cố gắng giữ cho cảm xúc của anh ở đâu đó mà từ điển với tới được. Trong lúc này, nếu bây giờ chúng ta đã hiểu nhau rồi, tôi xin phép được quay lại làm việc.&rdquo

Tôi nghĩ mình đã ngồi đây trọn một tiếng đồng hồ lần này, cố gắng mò mẫm trở lại cái chỗ mà tôi đang dở dang thì mạch suy nghĩ bị đứt quãng bởi lần gián đoạn vừa rồi; nhưng tôi tin cuối cùng mình đã làm được, và có thể mạo muội tiến hành tiếp.] đã vật lộn với đề tài vĩ đại này, và những bậc vĩ đại nhất trong số họ đã thấy đây là một đối thủ xứng tầm, một kẻ luôn xuất hiện đầy tươi tắn và mỉm cười sau mỗi lần bị quật ngã. Bậc đại hiền Khổng Tử từng nói rằng ông thà làm một nhà kinh tế chính trị uyên bác còn hơn làm cảnh sát trưởng. Cicero thường xuyên khẳng định rằng kinh tế chính trị là thành tựu tối thượng mà tâm trí con người có khả năng thâu tóm; và ngay cả Greeley của chúng ta cũng đã phát biểu một cách mơ hồ nhưng mạnh mẽ rằng &ldquoKinh tế&mdash

[Đến đây gã thợ cột thu lôi lại réo gọi tôi lần nữa. Tôi đi xuống với tâm trạng sát mép sự thiếu kiên nhẫn. Hắn bảo hắn thà chết chứ không muốn làm phiền tôi, nhưng khi hắn được thuê làm một công việc, và công việc ấy được mong đợi là phải hoàn thành một cách gọn gàng, đúng tác phong thợ thuyền, và khi nó đã hoàn tất rồi sự mệt mỏi giục giã hắn tìm kiếm sự nghỉ ngơi và giải trí mà hắn đang rất đỗi khao khát, và hắn đã sắp sửa làm điều đó, nhưng ngước nhìn lên và nhận ra ngay trong chớp mắt rằng mọi tính toán đã hơi chệch đi một chút, và nhỡ đâu có một trận giông bão kéo đến, và ngôi nhà đó, nơi hắn dành tình cảm cá nhân sâu sắc, lại cứ đứng lủi thủi ở đó mà chẳng có lấy nổi một thứ gì trên đời bảo vệ ngoài mười sáu cái cột thu lôi&mdash&ldquoXin hãy cho chúng tôi được hòa bình!&rdquo tôi gào lên. &ldquoLắp lấy một trăm rưỡi cái vào! Lắp thêm mấy cái vào nhà bếp! Lắp một tá vào chuồng ngựa! Lắp một cặp vào con bò! Lắp một cái vào người bà nấu bếp!&mdashvứt tung tóe khắp cái chốn tội nghiệp này cho đến khi nó trông giống như một đám rừng sậy mạ kẽm, xoắn ốc, gắn bạc! Xéo đi! Dùng sạch sành sanh mọi vật liệu anh có thể vơ vét được trong tay, và khi hết cột thu lôi thì hãy dựng gậy thông nòng, gậy cam, gậy cầu thang, thanh truyền piston&mdashbất cứ thứ gì có thể thỏa mãn cái khẩu vị ảm đạm của anh đối với phong cảnh nhân tạo, và mang lại sự nghỉ ngơi cho bộ não đang cuồng nộ cùng sự chữa lành cho tâm hồn rách nát của tôi!&rdquo Hoàn toàn không mảy may lay chuyển&mdashngoại trừ việc mỉm cười thật ngọt ngào&mdashcái sinh thể bằng sắt ấy chỉ đơn giản là điềm đạm xắn tay áo sơ mi lên và bảo rằng bây giờ hắn sẽ tiến hành cắm cổ làm việc. Chà, tất cả chuyện đó đã là từ gần ba tiếng đồng hồ trước. Thật đáng nghi ngờ liệu tôi đã đủ bình tĩnh để viết về đề tài cao quý kinh tế chính trị này hay chưa, nhưng tôi không thể cưỡng lại khao khát được thử sức, bởi vì đây là đề tài duy nhất gần gũi nhất với trái tim và thân thiết nhất với khối óc của tôi trong tất cả triết lý của thế gian này.] chính trị là món quà tuyệt vời nhất mà thiên đường ban tặng cho con người.&rdquo Khi thi hào phóng túng nhưng tài hoa Byron nằm chốn lưu đày ở Venice, ông từng nhận xét rằng, nếu được phép quay trở lại và sống lại cuộc đời lầm lỡ của mình, ông sẽ dành những khoảng thời gian minh mẫn, không say xỉn của mình để sáng tác, không phải những vần thơ phù phiếm, mà là những bài luận về kinh tế chính trị. Washington yêu mến môn khoa học tuyệt diệu này; những cái tên như Baker, Beckwith, Judson, Smith, đã gắn liền với nó một cách bất tử; và thậm chí vị hoàng đế Homer vĩ đại, trong cuốn thứ chín của sử thi Iliad, đã từng nói:

Fiat justitia, ruat coelum,

Post mortem unum, ante bellum,

Hic jacet hoc, ex-parte res,

Politicum e-conomico est.

Sự vĩ đại trong những ý niệm của nhà thơ cổ đại, cùng với sự mỹ miều trong từ ngữ khoác lên chúng, và tính siêu việt của hình ảnh được dùng để minh họa, đã khiến khúc thơ ấy trở nên nổi bật và nổi tiếng hơn bất kỳ câu thơ nào từng có&mdash

[&ldquoNày, cấm anh thốt ra một lời nào nữa&mdashdù chỉ là một từ đơn độc. Cứ đưa cái hóa đơn của anh ra rồi chìm đắm vào sự im lặng vô tận ở cái cơ ngơi này cho đến muôn đời muôn thuở. Chín trăm đô-la? Chỉ thế thôi sao? Tấm séc thanh toán số tiền này sẽ được chấp nhận tại bất kỳ ngân hàng đáng kính nào ở châu Mỹ. Cái đám đông tụ tập ngoài phố kia là vì việc gì thế? Sao cơ&mdash&lsquongắm cột thu lôi&rsquo ư? Chúa ơi, họ chưa từng thấy cột thu lôi bao giờ hay sao? Chưa từng thấy &lsquomột đống chát chùng chúng trên cùng một cơ ngơi,&rsquo có phải tôi nghe anh nói thế không? Tôi sẽ bước xuống và dùng con mắt tinh đời để quan sát hiện tượng dốt nát đang nổi cộm trong dân chúng này.&rdquo]

BA NGÀY SAU.&mdashTất cả chúng tôi đều gần như kiệt sức. Suốt hai mươi bốn tiếng đồng hồ, cơ ngơi tua tủa gai góc của cả nhà tôi đã trở thành đề tài bàn tán và kỳ quan của cả thị trấn. Các rạp hát ế ẩm đi, bởi vì những phát minh cảnh trí đắc ý nhất của họ cũng trở nên tẻ nhạt và tầm thường khi đem ra so sánh với dàn cột thu lôi của tôi. Con phố nhà tôi bị tắc nghẽn suốt ngày lẫn đêm bởi những kẻ đến xem, và trong số đó có rất nhiều người từ vùng quê lặn lội đến để mục sở thị. Đó là một sự giải thoát phước lành vào ngày thứ hai khi một cơn giông bão kéo đến và sấm sét bắt đầu &ldquotấn công&rdquo ngôi nhà tôi, như cách sử gia Josephus dùng từ một cách kỳ thú. Có thể nói là nó đã dọn sạch các khán đài. Chỉ trong vòng năm phút, không còn một kẻ tò mò nào ở trong bán kính nửa dặm quanh chỗ tôi nữa; thế nhưng tất cả những ngôi nhà cao tầng cách đó chừng ấy khoảng cách đều đông nghịt người, từ cửa sổ, mái nhà cho đến tất cả mọi ngóc ngách. Và quả thực họ có lý do để làm thế, bởi vì tất cả những ngôi sao băng và pháo hoa mừng Quốc khánh của cả một thế hệ, gom lại và trút xuống đồng loạt từ bầu trời trong một trận mưa rực rỡ duy nhất lên một mái nhà bất lực, cũng chẳng thể nào sánh bằng màn trình diễn pháo hoa đang làm cho ngôi nhà tôi trở nên nguy nga nổi bật giữa khung cảnh ảm đạm chung của cơn bão.

Tính theo con số thực tế, sét đã đánh vào cơ ngơi của tôi bảy trăm sáu mươi tư lần trong vòng bốn mươi phút, nhưng lần nào cũng vấp phải một trong số những cây cột trung thành ấy, rồi trượt dài theo đường xoắn ốc và bắn thẳng xuống lòng đất trước khi nó kịp có thời gian ngạc nhiên về cách thức mà mọi chuyện diễn ra. Và giữa trận mưa bom bão đạn ấy, chỉ có đúng một mảng ngói bị giật tung, và đó là vì, chỉ trong một khoảnh khắc đơn độc, những cây cột ở khu vực đó đã phải truyền tải lượng sét lớn nhất mà chúng có thể dung nạp. Chà, chưa từng có thứ gì tương tự được chứng kiến kể từ khi khai thiên lập địa. Suốt một ngày một đêm ròng rã, không một thành viên nào trong gia đình tôi dám thò đầu ra khỏi cửa sổ mà không bị giật bay sạch đám tóc trên đầu nhẵn thín như một quả bóng bi-a; và, nếu độc giả chịu tin tôi, chẳng một ai trong số chúng tôi dám mơ tưởng đến chuyện bước chân ra ngoài. Nhưng cuối cùng cuộc vây hãm kinh hoàng ấy cũng đi đến hồi kết&mdashvì hoàn toàn chẳng còn chút điện năng nào sót lại trong những đám mây trên đầu chúng tôi nằm trong tầm với của những cây cột đói khát của tôi nữa. Lúc bấy giờ tôi mới xông ra ngoài, tập hợp những người thợ can đảm lại, và chúng tôi chẳng buồn bén miếng mồi hay chợp mắt một phút nào cho đến khi cơ ngơi được tước đoạt hoàn toàn khỏi thứ vũ khí khủng khiếp ấy, ngoại trừ đúng ba cây cột trên nhà chính, một cây trên nhà bếp, và một cây trên chuồng ngựa&mdashvà kìa, chúng vẫn đứng đó cho đến tận ngày nay. Và rồi, mãi cho đến lúc đó, người ta mới dám bén mảng sử dụng lại con phố nhà tôi. Tôi xin nhắc lại ở đây, nhân tiện lúc này, rằng trong suốt khoảng thời gian kinh hoàng đó tôi đã không tiếp tục bài luận về kinh tế chính trị của mình. Đến tận bây giờ thần kinh và trí óc tôi vẫn chưa đủ bình tĩnh để có thể viết tiếp.

GỬI NHỮNG AI CÓ QUAN HỆ.—Những ai có nhu cầu về ba nghìn hai trăm mười một foot vật liệu cột thu lôi xoắn ốc mạ kẽm loại tốt nhất, cùng với một nghìn sáu trăm ba mươi mốt đầu nhọn mạ bạc, tất cả đều ở trạng thái tương đối khả dĩ (và dù đã hao mòn nhiều do sử dụng, nhưng vẫn đáp ứng tốt mọi tình huống thông thường), có thể tìm hiểu được một món hời bằng cách liên hệ với nhà xuất bản.