Khi Sabot bước vào quán trọ ở Martinville, đó là hiệu lệnh cho những tiếng cười rộ lên.

Đúng là một tên ranh mãnh, cái lão Sabot này! Hắn là một kẻ vốn chẳng ưa gì các thầy tu, lấy làm ví dụ chẳng hạn! Ồ không, đời nào! Lão chẳng tha cho họ đâu, cái đồ quỷ sứ này.

Sabot (Theodule), một thợ mộc cả, đại diện cho tư tưởng tự do ở Martinville. Hắn là một người cao, gầy, với đôi mắt xám đầy mưu mẹo, đôi môi mỏng, và mái tóc chải láng bóng áp sát vào hai bên thái dương. Khi hắn thốt lên câu: “Đức thánh cha, Đức giáo hoàng của chúng ta” theo một điệu bộ nhất định, tất cả mọi người đều cười. Hắn luôn cố tình làm việc vào ngày Chủ nhật trong giờ lễ mi-sa. Hắn thịt con lợn của mình vào mỗi thứ Hai trong Tuần Thánh để có đủ dồi huyết ăn cho đến lễ Phục sinh, và khi linh mục đi qua, hắn luôn nói đùa một câu: “Kìa có kẻ vừa nuốt trọn Chúa của mình khỏi một cái mâm bạc đấy.”

Vị linh mục, một người vạm vỡ và cũng rất cao lớn, vốn dè chừng hắn vì những lời khoác lác hay thu hút đám đông của kẻ đó. Viện phụ Maritime là một người khôn ngoan và tin vào sự ngoại giao. Giữa họ đã tồn tại một mối kình địch suốt mười năm nay, một mối kình địch ngầm, mãnh liệt và không dứt. Sabot là ủy viên hội đồng xã, và người ta đồn rằng hắn sẽ lên làm thị trưởng, điều đó chắc chắn sẽ đồng nghĩa với sự sụp đổ hoàn toàn của nhà thờ.

Các cuộc bầu cử sắp diễn ra. Phe giáo hội ở Martinville đang lo sốt vó lên được.

Một buổi sáng, cha sở lên đường đi Rouen, dặn người hầu rằng ngài đến gặp tổng giám mục. Hai ngày sau, ngài trở về với vẻ mặt hân hoan, đắc thắng. Và ngày hôm sau, ai nấy đều hay tin cung thánh của nhà thờ sắp được trùng tu. Đức tổng giám mục đã trích quỹ riêng ủng hộ sáu trăm franc. Toàn bộ số ghế gỗ thông cũ sẽ được dỡ bỏ và thay thế bằng những chiếc ghế làm bằng gỗ sồi mới. Đó sẽ là một công việc mộc lớn lao, và tối hôm đó người ta bàn tán về nó ở mọi nhà trong làng.

Theodule Sabot không hề cười.

Khi hắn đi qua làng vào sáng hôm sau, hàng xóm, bạn bè lẫn kẻ thù, tất cả đều trêu chọc hỏi hắn:

– Lão có định nhận làm công việc ở cung thánh nhà thờ không đấy?

Hắn chẳng thốt nên lời nào, nhưng trong lòng tức lộn ruột, giận sôi lên được.

Những kẻ ác ý bồi thêm:

– Đó là một mối béo bở đấy; và sẽ mang lại khoản lời không dưới hai hoặc ba phần trăm đâu.

Hai ngày sau, người ta nghe tin công việc trùng tu đã được giao cho Celestin Chambrelan, người thợ mộc ở Percheville. Rồi tin này lại bị bác bỏ, và người ta đồn rằng tất cả các hàng ghế trong nhà thờ đều sẽ được thay mới. Chắc chắn công việc đó đáng giá đến hai nghìn franc mà ban quản trị nhà thờ đã yêu cầu.

Theodule Sabot mất ngủ vì cứ nghĩ mãi về chuyện đó. Từ thủa cha sinh mẹ đẻ đến giờ, chưa từng có một người thợ mộc địa phương nào đảm nhận một công việc tương tự như vậy. Rồi một lời đồn lan ra rằng cha sở rất lấy làm tiếc vì phải giao công việc này cho một thợ mộc xa lạ ở xứ khác, nhưng những quan điểm của Sabot chính là rào cản khiến hắn không được giao phó trọng trách ấy.

Sabot thừa hiểu điều đó. Hắn ghé qua nhà xứ khi trời vừa chập tối. Người hầu gái bảo hắn rằng cha sở đang ở nhà thờ. Hắn liền đi tới nhà thờ.

Hai hội viên của hội con chiên Đức Mẹ, hai mụ già chua ngoa, đang trang trí bàn thờ cho tháng Đức Mẹ dưới sự chỉ đạo của linh mục – người đang đứng giữa cung thánh với cái bụng phệ, chỉ đạo hai người phụ nữ đang đứng trên ghế để cắm hoa xung quanh nhà tạm.

Sabot cảm thấy không thoải mái chút nào khi ở trong đó, cứ như thể hắn đang bước vào nhà kẻ thù lớn nhất của mình vậy, nhưng lòng tham kiếm tiền đang cắn rứt tâm can hắn. Hắn bước lại gần, tay cầm chiếc mũ, chẳng thèm để ý đến mấy mụ “đức bà nhà thờ” vẫn đang đứng chết trân, kinh ngạc và bất động trên ghế của họ.

Hắn ấp úng:

– Kính chào cha sở.

Vị linh mục đáp lại mà không thèm nhìn hắn, bởi ngài đang bận rộn với bàn thờ:

– Chào bác thợ mộc.

Sabot bối rối, chẳng biết phải nói gì tiếp theo. Nhưng sau một thoáng chần chừ, hắn lên tiếng:

– Cha đang chuẩn bị cho công việc ạ?

Viện phụ Maritime đáp:

– Đúng vậy, chúng ta sắp bước sang tháng Đức Mẹ.

– Ồ, vâng, vâng, – Sabot đáp rồi im bặt. Lúc này hắn muốn chuồn thẳng chẳng nói năng gì nữa, nhưng một cái liếc nhìn về phía cung thánh đã giữ chân hắn lại. Hắn thấy mười sáu chiếc ghế cần phải làm lại, sáu chiếc bên phải và tám chiếc bên trái, còn cửa phòng áo chiếm vị trí của hai chiếc. Mười sáu chiếc ghế bằng gỗ sồi, tính ra nhiều lắm cũng chỉ đáng giá ba trăm franc, và nếu tính toán cẩn thận, người ta hoàn toàn có thể kiếm lời hai trăm franc từ công việc đó nếu không quá vụng về.

Rồi hắn ngập ngừng thốt lên:

– Con đến vì chuyện công việc ạ.

Vị linh mục tỏ ra ngạc nhiên. Ngài hỏi:

– Công việc gì?

– Công việc phải làm ấy ạ, – Sabot lầm bầm trong sự hoang mang.

Bấy giờ vị linh mục quay người lại, nhìn thẳng vào mắt hắn và nói:

– Ý bác là việc sửa chữa cung thánh nhà thờ của ta chứ gì?

Nghe giọng điệu ấy của vị viện phụ, Theodule Sabot cảm thấy một luồng lạnh sống lưng và hắn lại một lần nữa thèm thuồng muốn tót chân chạy quắt cần câu. Tuy nhiên, hắn vẫn khiêm tốn đáp:

– Vâng, thưa cha sở.

Bấy giờ vị viện phụ khoanh tay trước chiếc bụng to kềnh của mình và, ra điều ngạc nhiên khôn xiết, ngài nói:

– Có phải bác – chính là bác, Sabot – người đã đến xin ta công việc này... Bác – kẻ vô thần duy nhất trong giáo xứ của ta! Chà, đó sẽ là một vụ bê bối, một vụ bê bối chấn động! Đức tổng giám mục sẽ khiển trách ta, thậm chí có khi còn thuyên chuyển ta đi nơi khác.

Ngài dừng lại vài giây để lấy hơi, rồi tiếp tục với giọng điệu bình tĩnh hơn: – Ta hiểu rằng bác lấy làm đau lòng khi thấy một công việc quan trọng nhường ấy lại được giao cho một người thợ mộc ở giáo xứ lân cận. Nhưng ta không thể làm khác được, trừ khi... nhưng không – điều đó là không thể – bác sẽ không đời nào đồng ý, và trừ phi bác chịu, bằng không thì không bao giờ.

Lúc bấy giờ Sabot đang nhìn chăm chăm vào hàng ghế dài xếp thẳng tắp kéo dài tận cửa ra vào. Lạy Chúa tôi, nhỡ mà họ thay mới toàn bộ chỗ ghế đó thì sao!

Và hắn hỏi:

– Cha muốn con phải thế nào? Xin hãy nói cho con biết.

Vị linh mục đáp bằng giọng kiên quyết:

– Ta phải nhận được một dấu hiệu phi thường về thiện chí của bác.

– Con không nói là... con không nói là không; biết đâu chúng ta có thể đi đến một sự đồng thuận, – Sabot ấp úng.

– Bác sẽ phải rước lễ công khai trong thánh lễ trọng thể vào Chủ nhật tới, – vị linh mục tuyên bố.

Người thợ mộc cảm thấy mặt mình tái đi, và chẳng thèm đáp lời, hắn hỏi ngay:

– Thế còn mấy dãy ghế, chúng có được trùng tu không ạ?

Viện phụ đáp lại một cách đầy quả quyết:

– Có chứ, nhưng là chuyện sau này.

Sabot tiếp lời:

– Con không nói là không, con không nói là không đâu nhé. Con không hủy bỏ đâu, con hoàn toàn đồng ý với tôn giáo mà lỵ. Nhưng điều khiến con ngứa ngáy khó chịu chính là việc đem nó ra thực hành cơ; dẫu vậy, trong trường hợp này con sẽ không cứng đầu chống đối đâu.

Mấy người phụ nữ phục vụ bàn thờ Đức Mẹ, sau khi bước xuống khỏi ghế, đã nấp hẳn ra sau bàn thờ; và họ lắng nghe với vẻ mặt tái mét vì xúc động.

Vị linh mục thấy mình đã giành phần thắng, bỗng chốc trở nên vô cùng niềm nở và thân mật.

– Thế mới là phải chứ, thế mới là phải chứ. Nói năng như thế mới là khôn ngoan chứ không phải đồ đần độn, bác hiểu chứ. Rồi bác sẽ thấy, rồi bác sẽ thấy.

Sabot mỉm cười và với vẻ mặt lúng túng, hắn hỏi:

– Liệu có thể hoãn buổi rước lễ này lại một chút xíu nữa được không ạ?

Nhưng vị linh mục đáp lại, lấy lại vẻ nghiêm nghị vốn có:

– Ngay từ khoảnh khắc công việc được giao vào tay bác, ta muốn nhận được sự bảo đảm về sự cải tà quy chính của bác.

Rồi ngài tiếp tục với giọng dịu dàng hơn:

– Ngày mai bác hãy đến xưng tội; vì ta phải kiểm tra bác ít nhất là hai lần.

– Hai lần ư? – Sabot lặp lại.

– Đúng vậy.

Vị linh mục mỉm cười.

– Bác thừa hiểu rằng bác cần phải được tổng vệ sinh một mẻ, tẩy uế cho thật triệt để. Thế nên ta sẽ đợi bác vào ngày mai.

Người thợ mộc, vô cùng bấn loạn, hỏi:

– Cha làm việc đó ở đâu ạ?

– Thì... ở trong tòa giải tội chứ đâu.

– Ở... cái hộp gỗ đằng góc kia á? Thực tình thì... thì... con không hợp với cái hộp của cha lắm đâu.

– Sao lại thế?

– Dạ thưa là vì... vì con không quen ngồi cái đó, với lại tai con cũng hơi lãng nữa.

Vị linh mục tỏ ra vô cùng niềm nở và bảo:

– Ồ, thế thì thế này! Bác cứ đến nhà ta, vào thẳng phòng khách của ta. Hai chúng ta sẽ đóng cửa bảo nhau, chuyện trò thân mật. Thế có vừa ý bác không?

– Vâng, thế thì ổn quá, thế thì hợp với con đấy, còn cái hộp của cha thì không chơi đâu.

– Vậy nhé, hẹn bác ngày mai, sau giờ làm việc, lúc sáu giờ.

– Nhất trí thế đi, ngon lành rồi, chốt vậy nhé. Ngày mai gặp lại cha sở. Kẻ nào nuốt lời thì đúng là đồ hèn nhát!

Và hắn giơ bàn tay to lớn thô ráp của mình ra, được vị linh mục nắm chặt lấy với một cái bắt tay kêu bốp một tiếng vang vọng khắp ngôi nhà thờ.

Theodule Sabot chẳng thấy yên tâm chút nào trong suốt ngày hôm sau. Hắn có một cảm giác y hệt như sự lo sợ mà người ta trải qua khi sắp phải nhổ một chiếc răng khôn. Ý nghĩ đó cứ hiện về trong đầu hắn từng khoảnh khắc: “Tối nay mình phải đi xưng tội rồi.” Và tâm trí rối bời của hắn, một kẻ vô thần chỉ mới tin tưởng có một nửa, đang hoang mang trước nỗi sợ hãi mơ hồ và choáng ngợp trước mầu nhiệm thiêng liêng.

Ngay khi vừa dứt công việc tay chân, hắn liền rảo bước đến nhà xứ. Cha sở đang đợi hắn trong vườn, vừa đi dạo dọc theo lối đi nhỏ vừa đọc kinh nhật tụng. Ngài lộ vẻ rạng rỡ và chào đón hắn bằng một nụ cười hiền hậu.

– Nào, đến rồi đấy chứ! Vào đi, vào đi, ông Sabot, chẳng có ai ăn thịt ông đâu mà sợ.

Và Sabot lủi thủi đi theo ngài vào trong nhà. Hắn ấp úng:

– Nếu cha không phiền thì con muốn giải quyết cho xong cái vụ lặt vặt này luôn ngay bây giờ ạ.

Vị linh mục đáp:

– Ta sẵn sàng phục vụ bác đây. Ta để chiếc áo lễ ở đây rồi. Chút xíu nữa thôi là ta sẽ lắng nghe bác.

Người thợ mộc, bối rối đến mức trong đầu chẳng đọng lại nổi hai ý nghĩ, đứng ngây ra nhìn ngài mặc chiếc áo choàng trắng có nếp gấp. Vị linh mục ra hiệu cho hắn và bảo:

– Bác hãy quỳ xuống tấm đệm này đi.

Sabot vẫn đứng nguyên tại chỗ, thấy ngượng ngùng vì phải quỳ gối. Hắn lắp bắp:

– Có nhất thiết phải thế không ạ?

Nhưng vị viện phụ lúc này đã trở nên vô cùng trang nghiêm.

– Bác không thể tiếp cận chiếc ghế hối tội nếu không quỳ gối.

Và Sabot đành ngoan ngoãn quỳ xuống.

– Hãy đọc kinh Cáo mình đi, – vị linh mục nói.

– Kinh gì cơ ạ? – Sabot hỏi.

– Kinh Cáo mình. Nếu bác không nhớ, hãy lặp lại theo ta, từng từ một, những lời ta sắp đọc đây. – Và vị linh mục đọc câu kinh thánh bằng giọng chậm rãi, nhấn mạnh từng từ để người thợ mộc đọc theo sau ngài. Rồi ngài bảo:

– Bây giờ hãy xưng tội của bác đi.

Nhưng Sabot im lặng, chẳng biết phải bắt đầu từ đâu. Vị viện phụ bấy giờ mới ra tay cứu giúp hắn.

– Này con, ta sẽ đặt câu hỏi cho con, vì hình như con không quen thuộc với những chuyện này lắm. Chúng ta sẽ lần lượt xét đến các điều răn của Chúa. Hãy lắng nghe ta và đừng có hoảng hốt gì cả. Cứ nói năng thật thành thật và đừng bao giờ sợ rằng mình nói quá lời.

“Một Chúa Trời trên hết mọi sự,

Ngươi phải thờ kính và mến yêu Người hết lòng.”

– Bác đã bao giờ yêu mến bất cứ thứ gì, hay bất cứ ai, bằng chính tình yêu dành cho Chúa chưa? Bác đã yêu Người với toàn bộ tâm hồn, toàn bộ trái tim, bằng tất cả sức mạnh tình yêu của mình chưa?

Sabot vã mồ hôi hột vì phải vắt óc suy nghĩ. Hắn đáp:

– Không ạ. Ồ không, thưa cha sở. Con yêu Chúa hết sức có thể cơ mà. Ấy là... vâng... con yêu Người lắm chứ. Còn để mà bảo là con không yêu thương mấy đứa con của mình thì không – con không thể nói thế được. Bảo rằng nếu phải lựa chọn giữa chúng với Chúa mà con dám chắc chắn thì không. Bảo rằng nếu vì tình yêu Chúa mà con phải mất một trăm franc, thì con cũng chẳng dám chắc nốt. Nhưng con yêu Người lắm chứ bộ, con vẫn yêu Người như bao người khác thôi. Vị linh mục nghiêm nghị nói: “Bác phải yêu Người trên hết mọi sự.” Và Sabot, với thiện chí của mình, tuyên bố: “Con sẽ cố gắng hết sức có thể ạ, thưa cha sở.” Vị viện phụ lại tiếp tục:

“Chớ kêu tên Đức Chúa Trời

Mà làm nhân chứng hay thề bậy bạ điều gì.”

– Bác đã bao giờ thề bậy chưa?

– Không... ồ chuyện đó thì không! Con không bao giờ thề thốt, chẳng bao giờ. Thỉnh thoảng, trong một phút giận dữ, con có thể lỡ miệng thốt ra câu "sacre nom de Dieu!". Nhưng ngoài ra thì con chẳng thề thốt bao giờ.

– Thế thì cũng là thề bậy rồi, – vị linh mục kêu lên và nói thêm với giọng nghiêm trọng:

– Đừng tái phạm nữa nhé.

“Giữ ngày Chúa nhật mà tôn kính

Chăm chỉ thờ phượng Ngài cho nên.”

– Bác làm gì vào ngày Chủ nhật?

Lần này Sabot gãi gãi tai.

– Thì con thờ phượng Chúa theo cách tốt nhất có thể chứ sao, thưa cha sở. Con thờ phượng Người... ngay tại nhà. Con vẫn làm việc vào ngày Chủ nhật.

Vị linh mục ngắt lời hắn, nói với vẻ rộng lượng:

– Ta biết rồi, từ nay về sau bác sẽ làm tốt hơn. Ta sẽ bỏ qua các điều răn tiếp theo, bởi ta chắc chắn rằng bác không vi phạm hai điều răn đầu tiên. Chúng ta sẽ chuyển sang các điều từ điều sáu đến điều chín. Ta xin đọc tiếp:

“Của người chớ có lấy không

Hay giữ của người làm của riêng mình.”

– Bác đã bao giờ lấy bằng bất cứ cách nào những thứ thuộc về người khác chưa?

Nhưng Theodule Sabot đâm ra phẫn nộ.

– Dĩ nhiên là không rồi, dĩ nhiên là không bao giờ! Con là một người trung thực, thưa cha sở, con xin thề đấy. Còn bảo rằng đôi lúc con không tính thêm tiền công vài giờ làm việc của những khách hàng giàu có, thì con không dám nhận là không có. Bảo rằng con chưa từng cộng thêm vài xu vào các hóa đơn, dẫu chỉ là vài xu thôi, thì con cũng không dám chắc. Nhưng mà trộm cắp thì không! Ôi, không đời nào có chuyện đó, không bao giờ!

Vị linh mục nghiêm khắc tiếp lời:

– Chỉ lấy dù chỉ một xu thôi cũng đã là phạm tội trộm cắp rồi. Đừng tái phạm nữa.

“Chớ làm chứng gian dối

Hay nói dối bất cứ điều gì.”

– Bác đã bao giờ nói dối chưa?

– Không, nói về chuyện đó thì không. Con không phải là kẻ nói dối. Đó là phẩm chất của con đấy. Bảo rằng con chưa từng thêu dệt nên những câu chuyện to tát thì con không dám khẳng định đâu. Bảo rằng con chưa từng phao tin để người ta tin những điều không có thật khi điều đó đem lại lợi ích cho bản thân, thì con cũng không dám chắc. Nhưng xét về khoản nói dối, con không phải là kẻ dối trá.

Vị linh mục chỉ đơn giản nói:

– Hãy tự kiểm điểm bản thân ngặt nghèo hơn nữa. – Rồi ngài tiếp tục:

“Sự dâm dục chớ ước ao

Ngoài tình vợ chồng chính thức.”

– Bác đã bao giờ ham muốn hay sống chung với người phụ nữ nào khác ngoài vợ mình chưa?

Sabot thốt lên với vẻ chân thành:

– Chuyện đó thì không ạ; ồ, nói về chuyện đó thì tuyệt đối không, thưa cha sở. Vợ nghèo của con mà lại đi phản bội cô ấy á! Không, không đời nào! Dù chỉ là đầu ngón tay, trong ý nghĩ hay trong hành động cũng không hề có. Đó là sự thật đấy.

Họ im lặng vài giây, rồi với giọng trầm xuống, như thể trong tâm trí ngài vừa nảy sinh một mối nghi ngờ, ngài tiếp lời:

– Khi con ra tỉnh, bảo rằng con chưa từng bước chân vào một cái nhà nào đó, bác biết đấy, mấy cái nhà thổ hợp pháp ấy, chỉ để vào cười nói và ngắm nghía cho biết đây biết đó, thì con không dám chắc đâu. Nhưng con luôn trả tiền đầy đủ, thưa cha sở, con luôn trả sòng phẳng. Một khi đã trả tiền sòng phẳng, lại chẳng ai trông thấy hay biết đến, thì chẳng ai có thể gây phiền phức cho bác được cả.

Vị linh mục không gặng hỏi thêm nữa và ban phép giải tội cho hắn.

Theodule Sabot đã hoàn thành công việc ở cung thánh, và từ đó tháng nào hắn cũng đi rước lễ.