Việc đầu tiên tôi làm khi bước vào phòng chờ của ga Loubain là nhìn đồng hồ, và tôi nhận ra mình còn phải đợi chuyến tàu tốc hành đi Paris tận hai tiếng mười phút.

Tôi đã đi bộ liền tù tì hai mươi dặm nên bỗng thấy mệt rã rời. Chẳng thấy có gì trên tường nhà ga có thể giải khuây, tôi bèn bước ra ngoài đứng đó, vắt óc suy nghĩ xem nên làm gì cho qua thời gian. Con đường trông giống như một dạng đại lộ, hai bên trồng đầy hoa keo, với những dãy nhà đủ hình thù và phong cách kiến trúc khác nhau — những ngôi nhà chỉ có thể bắt gặp ở một thị trấn nhỏ — cứ thế thoai thoải dẫn lên một ngọn đồi thấp, tận cùng bên ấy là dăm ba bóng cây trông như thể một công viên.

Thỉnh thoảng lại có một con mèo băng qua đường, cẩn trọng nhảy qua các rãnh nước. Một con chó hoang đánh hơi từng gốc cây, bới tìm mẩu thức ăn thừa từ các gian bếp, nhưng tôi chẳng thấy một bóng người nào khác, và lòng đâm ra bơ phờ, chán nản. Tôi biết làm gì với khoảng thời gian này đây? Tôi đã bắt đầu nghĩ đến việc phải vào tiệm cà phê nhỏ ở ga tàu — một việc chắc chắn phải làm và kéo dài vô tận, nơi tôi sẽ phải ngồi ì ra đấy trước một cốc bia dở tệ và tờ báo nhòe nhoẹt chữ — thì bỗng thấy một đám tang từ một con rẽ bước ra con đường tôi đang đứng, và sự xuất hiện của chiếc xe tang khiến tôi thấy nhẹ nhõm hẳn. Ít ra thì nó cũng cho tôi việc để làm trong mười phút.

Thế nhưng, sự tò mò của tôi bỗng chốc trỗi dậy. Đi sau xe tang là tám vị quý ômg, một người trong số đó đang khóc, trong khi những người khác thì thầm to nhỏ với nhau, nhưng lại chẳng có vị linh mục nào cả. Tôi thầm nghĩ:

“Đây là một đám tang theo nghi thức thế tục,” rồi tôi lại ngẫm nghĩ rằng một thị trấn như Loubain chắc hẳn phải có ít nhất hàng trăm người theo chủ nghĩa tự do tư tưởng, những kẻ hẳn đã nhân cơ hội này để bày tỏ quan điểm. Vậy thì đây là chuyện gì? Nhịp điệu bước đi vội vã của đoàn người cho thấy rõ ràng là người quá cố sẽ được an táng mà không có bất kỳ nghi lễ nào, và do đó, không có sự can thiệp của Giáo hội.

Sự tò mò rảnh rỗi của tôi bắt đầu thêu dệt nên những phỏng đoán phức tạp nhất, và khi chiếc xe tang đi ngang qua, một ý nghĩ kỳ lạ chợt lóe lên trong đầu tôi: hãy đi theo nó cùng với tám vị quý ông kia. Điều đó sẽ ngốn của tôi ít nhất một tiếng đồng hồ, thế là tôi liền rảo bước theo những người khác với vẻ mặt buồn bã. Thấy vậy, hai người đi sau cùng liền ngoảnh lại nhìn với vẻ ngạc nhiên rồi thì thầm to nhỏ với nhau.

Chắc hẳn họ đang tự hỏi liệu tôi có phải là người trong thị trấn hay không, rồi họ bàn tán với hai người đi trước, và hai kẻ này cũng quay lại nhìn chằm chằm vào tôi. Sự soi mói kỹ lưỡng này khiến tôi khó chịu, và để chấm dứt nó, tôi bèn tiến lại gần, cúi đầu chào và nói:

“Xin lỗi các vị vì đã cắt ngang câu chuyện, nhưng thấy có một đám tang theo nghi thức dân sự nên tôi đã đi theo, dù tôi không hề quen người quá cố mà các vị đang tiễn đưa.”

“Đó là một người phụ nữ,” một trong số họ nói.

Tôi vô cùng ngạc nhiên khi nghe điều này, bèn hỏi:

“Nhưng đây là một đám tang dân sự, phải không ạ?”

Vị quý ông còn lại, rõ ràng là rất muốn kể cho tôi nghe mọi chuyện, bèn đáp: “Vừa đúng lại vừa không. Giáo hội đã từ chối cho chúng tôi sử dụng nhà thờ.”

Nghe vậy, tôi liền thốt lên một tiếng “À-h!” kéo dài đầy kinh ngạc. Tôi hoàn toàn không tài nào hiểu nổi, nhưng người hàng xóm niềm nở tiếp lời:

“Câu chuyện khá dài đấy ạ. Cô gái trẻ này đã tự sát, đó là lý do vì sao cô ấy không thể được an táng theo bất kỳ nghi lễ tôn giáo nào. Người đàn ông đang đi ở hàng đầu và đang khóc kia chính là chồng cô ấy.”

Tôi ngập ngừng đáp:

“Ngài làm tôi vừa ngạc nhiên vừa rất tò mò đấy, thưa ngài. Liệu có phải là bất lịch sự không nếu tôi xin ngài kể cho nghe ngọn ngành sự việc? Nếu làm phiền ngài, xin cứ xem như tôi chưa hề hỏi gì.”

Vị quý ông thân mật cầm lấy tay áo tôi.

“Không sao cả, không sao cả. Chúng ta cứ đi chậm lại phía sau một chút, tôi sẽ kể cho anh nghe, dù đây là một câu chuyện rất buồn. Chúng ta còn thừa thời gian trước khi đến nghĩa trang mà anh thấy bóng cây ở đằng xa kia, vì đoạn đường dốc lên này khá mệt đấy.”

Và ông bắt đầu câu chuyện:

“Cô gái trẻ này, Madame Paul Hamot, là con gái của một thương gia giàu có trong vùng, ông Fontanelle. Khi mới là một đứa trẻ mười một tuổi, cô ấy đã gặp phải một tai họa kinh hoàng: một tên hầu phòng đã tấn công cô bé khiến cô suýt chết. Vụ án hình sự khủng khiếp sau đó đã diễn ra và gã đàn ông kia bị kết án khổ sai chung thân.

“Đứa bé lớn lên trong sự kỳ thị của ô nhục, cô lập, không một bóng bạn bè; và người lớn hầu như chẳng ai thèm hôn cô bé, bởi họ nghĩ rằng mình sẽ làm bẩn đôi môi nếu chạm vào trán đứa trẻ. Cô bé trở thành một dạng quái nhân, một hiện tượng kỳ lạ trong cả thị trấn. Người ta xì xào với nhau rằng: 'Cố mà nhớ lấy, con bé nhà Fontanelle đấy,' và mọi người đều quay mặt đi khi cô bé bước qua trên phố. Cha mẹ cô thậm chí không thể thuê nổi một người vú em để đưa cô bé đi dạo, bởi các gia nhân khác đều lánh xa cô như thể sự tiếp xúc với cô sẽ đầu độc bất cứ ai đến gần.

“Thật đáng thương khi nhìn tội nghiệp đứa trẻ ra sân chơi vào mỗi buổi chiều. Nó cứ thui thủi một mình, đứng cạnh người hầu và nhìn những đứa trẻ khác vui đùa. Thỉnh thoảng, chịu không nổi cái khao khát được hòa mình vào đám đông trẻ thơ, cô bé lại rụt rè tiến đến với những cử động đầy lo âu, len lỏi vào một nhóm bạn bằng những bước chân lén lút, như thể tự nhận thức được sự ô nhục của bản thân. Và ngay lập tức, các bà mẹ, các dì và những vú em sẽ từ mọi chiếc ghế đá hộc tốc chạy tới, nắm tay những đứa trẻ được giao phó cho họ rồi tàn nhẫn kéo đi.

“Bé Fontanelle cứ thế bị bỏ lại trong sự cô độc, khốn khổ, chẳng hiểu chuyện gì đang xảy ra, rồi con bé bắt đầu khóc nức nở với trái tim gần như tan nát vì đau đớn, để rồi lại chạy đến vùi đầu vào lòng vú em mà khóc rấm rức.

“Khi lớn lên, mọi chuyện thậm chí còn tồi tệ hơn. Người ta giữ chặt các thiếu nữ khác tránh xa cô như thể cô đang mắc bệnh dịch hạch. Hãy nhớ rằng cô chẳng còn gì để học, hoàn toàn không; rằng cô không còn quyền được đội chiếc vòng hoa cam biểu tượng; rằng từ khi còn chưa biết đọc rành mạch, cô đã phải thấu hiểu cái bí mật đáng sợ ấy — cái thứ mà các bà mẹ chỉ dám để con gái mình lén lút đoán già đoán non, run rẩy khi họ khai sáng cho chúng vào đêm tân hôn.

“Khi cô đi qua những con đường, luôn có gia sư đi kèm như thể cha mẹ sợ cô lại gặp phải một tai họa khủng khiếp nào đó, với đôi mắt lúc nào cũng dán xuống đất dưới sức nặng của nỗi ô nhục kỳ bí mà cô cảm thấy vẫn đang đè nặng lên mình, những thiếu nữ khác — vốn chẳng hề ngây thơ như người ta tưởng — lại thì thầm khúc khích nhìn cô đầy vẻ hiểu ý, rồi ngay lập tức giả vờ quay đi chỗ khác với vẻ lơ đễnh nếu tình cờ cô ngước lên nhìn họ. Chẳng mấy ai thèm chào hỏi cô; chỉ một vài người đàn ông khẽ ngả mũ, còn các bà mẹ thì vờ như không thấy cô, trong khi vài gã du côn trẻ tuổi lại gọi cô là Madame Baptiste — lấy theo tên của gã hầu phòng từng tấn công cô.

“Chẳng ai thấu hiểu được nỗi đau khổ thầm kín trong tâm trí cô, bởi cô hầu như chẳng bao giờ mở miệng nói chuyện, chẳng bao giờ cười, và ngay cả cha mẹ cô cũng tỏ ra ngượng ngùng khi đối diện với con gái, như thể họ vẫn luôn mang một mối hận âm ỉ đối với cô vì một lỗi lầm không thể cứu vãn.

“Một người lương thiện liệu có sẵn sàng trao tay con gái mình cho một tên tù mãn hạn không, thưa anh, ngay cả khi kẻ đó là con trai ruột của họ? Và ông bà Fontanelle nhìn con gái mình chẳng khác nào nhìn một đứa con trai vừa mới bước ra từ nhà tù khổ sai. Cô ấy xinh đẹp, da trắng xanh, cao ráo, mảnh mai và mang vẻ đài các, thưa ngài, cô ấy đã có thể làm tôi vô cùng say đắm nếu không có vụ việc bất hạnh ấy.

“Chà, khi một vị phó quận thủ mới được bổ nhiệm về đây cách đây mười tám tháng, ông ta có mang theo viên thư ký riêng của mình. Hắn ta là một kẻ khá kỳ quặc, dường như từng có thời gian sống ở Khu phố Latinh. Hắn nhìn thấy tiểu thư Fontanelle và đem lòng yêu cô, và khi được kể lại toàn bộ câu chuyện đã xảy ra, hắn chỉ thản nhiên nói:

“'Ồ! Đó chẳng qua là một sự bảo đảm cho tương lai thôi, và tôi thà rằng chuyện đó xảy ra trước khi tôi cưới cô ấy còn hơn là sau đó. Tôi sẽ sống một cách yên bình với người phụ nữ ấy.'

“Hắn theo đuổi cô, ngỏ lời cầu hôn và cưới cô làm vợ, rồi sau đó, vốn chẳng phải kẻ thiếu mặt dày, hắn đi trả lễ cưới như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra. Có người đáp lễ, có người thì không; nhưng rồi, sự việc cũng dần chìm vào quên lãng và cô ấy đã lấy lại được vị trí xứng đáng của mình trong xã hội.

“Cô yêu chồng mình như thể hắn là một vị thần; bởi vì, anh phải nhớ rằng, chính hắn đã trả lại cho cô danh dự và đời sống xã hội, đã dám thách thức dư luận, đối mặt với những lời lăng mạ, và nói tóm lại, đã thực hiện một hành động vô cùng dũng cảm mà ít kẻ nào dám làm; và cô dành cho hắn một tình yêu vô cùng cao cả và dịu dàng.

“Khi cô mang thai và tin đó lan truyền, những kẻ khó tính nhất và câu nệ nhất cũng phải mở cửa đón nhận cô, như thể cô đã được tẩy uệ một cách triệt để bởi Thiên chức làm mẹ.

“Thật kỳ lạ là thế, nhưng mọi chuyện cứ diễn ra suôn sẻ như vậy cho đến tận hôm kia, đúng vào ngày lễ thánh bổn mạng của thị trấn chúng ta. Vị quận thủ, vây quanh bởi các cộng sự và nhà chức trách, đã chủ trì cuộc thi âm nhạc, và khi ông đọc xong diễn văn là đến phần phát huy chương do Paul Hamot — viên thư ký riêng của ông — trao tận tay cho những người xứng đáng.

“Như anh biết đấy, giữa người với người luôn có lòng đố kỵ và sự ganh đua, khiến họ quên đi mọi phép tắc thông thường. Tất cả các phu nhân trong thị trấn đều có mặt trên khán đài, và rồi đến lượt nhạc trưởng của ban nhạc làng Mourmillon bước lên. Ban nhạc này chỉ nhận được huy chương hạng hai thôi, vì làm sao có thể phát huy chương hạng nhất cho tất cả mọi người được, phải không nào? Thế nhưng khi viên thư ký riêng trao huy hiệu cho ông ta, lão ta liền ném thẳng vào mặt hắn và gầm lên:

“'Anh cứ giữ lấy cái huy chương của mình cho thằng Baptiste đi. Lẽ ra anh phải nợ nó một cái hạng nhất, cũng giống như nợ tôi vậy.'

“Có rất nhiều kẻ đứng đó bắt đầu phá lên cười. Đám đông hạ lưu chẳng hề nhân hậu hay tinh tế chút nào, và mọi ánh mắt đều đổ dồn về phía người phụ nữ tội nghiệp ấy. Anh đã bao giờ chứng kiến một người phụ nữ phát điên chưa, thưa ngài? Chà, chúng ta vừa được mục sở thị cảnh tượng ấy đấy! Cô ấy đứng dậy rồi lại ngã khuỵu xuống ghế ba lần liên tiếp, như thể muốn tìm đường trốn chạy nhưng nhận ra bản thân không thể len lỏi qua biển người, và rồi một giọng nói khác trong đám đông vang lên:

“'Ố kìa! Ố kìa! Madame Baptiste!'

“Và một thứ tiếng ồn hỗn độn vang lên, một nửa là tiếng cười cợt, một nửa là sự phẫn nộ. Từ đó cứ được lặp đi lặp lại mãi; người ta kiễng cả chân lên để nhìn cho rõ khuôn mặt của người bất hạnh; những ông chồng nhổng vợ mình lên tay để họ có thể nhìn thấy cô, và người ta nhao nhao hỏi:

“'Cô nào thế? Người mặc đồ xanh à?'

“Lũ con trai gáy te te như gà trống, và tiếng cười vang lên khắp mọi ngóc ngách.

“Lúc này cô không hề nhúc nhích trên chiếc ghế danh dự nữa, cứ ngồi bất động như thể được đặt ở đó để cho đám đông mặc sức chiêm ngưỡng. Cô không thể cử động, không thể trốn tránh, cũng chẳng thể che giấu khuôn mặt mình. Mi mắt cô chớp liên hồi, như thể có một thứ ánh sáng chói lọi đang chiếu thẳng vào, và cô thở dốc nặng nhọc, hệt như một con ngựa đang léo lên con dốc đứng, khiến bất cứ ai chứng kiến cũng phải đau thắt ruột gan. Trong khi đó, ngài Hamot đã kịp chộp lấy cổ họng tên khốn kia và cả hai đang lăn lộn dưới đất giữa khung cảnh hỗn loạn khôn tả, và buổi lễ bị gián đoạn hoàn toàn.

“Một tiếng đồng hồ sau, khi vợ chồng Hamot đang trên đường về nhà, người phụ nữ trẻ vốn chẳng thốt lên lời nào kể từ lúc bị lăng mạ, nhưng toàn thân lại đang run rẩy bần bật như thể mọi dây thần kinh đều bị giật bởi lò xo, bỗng nhiên chồm qua thành lan can cầu và gieo mình xuống dòng sông trước sự bất lực của người chồng. Nước dưới các vòm cầu sâu lắm, và phải mất hai tiếng đồng hồ người ta mới vớt được thi thể cô lên. Tất nhiên là cô đã chết rồi.”

Người kể chuyện dừng lại một nhịp rồi nói thêm:

“Đó có lẽ là điều tốt nhất mà cô ấy có thể làm trong hoàn cảnh ấy. Có những nỗi đau chẳng bao giờ có thể xóa nhòa, và giờ thì anh đã hiểu tại sao giới giáo sĩ lại từ chối cho phép đưa cô ấy vào nhà thờ rồi chứ. À! Nếu đó là một đám tang tôn giáo thì toàn bộ thị trấn đã có mặt đông đủ rồi, nhưng anh cũng thừa hiểu rằng vụ tự sát của cô ấy đã chồng chất lên tai họa trước đó, khiến các gia đình đều tránh né việc đến dự đám tang; hơn nữa, ở đây việc tham gia một đám tang không có nghi thức tôn giáo vốn chẳng phải chuyện dễ dàng gì.”

Chúng tôi bước qua cánh cổng nghĩa trang và tôi đứng đợi, lòng đầy xúc động trước những gì vừa nghe, cho đến khi cỗ quan tài được hạ xuống huyệt mộ, rồi mới tiến lại gần người đàn ông tội nghiệp đang nức nở nghẹn ngào để siết chặt tay ông ấy. Anh ta ngước nhìn tôi qua màn nước mắt đầy ngạc nhiên rồi nói:

“Cảm ơn ngài.” Và tôi thấy không hề hối hận vì đã đi theo đám tang ấy.