Madame de X. gửi Madame de L.

ETRETAT, thứ Sáu.

Dì yêu quý của con,

Con sắp đến thăm dì mà không báo trước cho ai hay. Con sẽ có mặt ở Les Fresnes vào ngày 2 tháng 9, đúng một ngày trước khi mùa săn bắn mở màn, vì con không muốn bỏ lỡ dịp này để trêu chọc mấy vị quý ông đó. Dì quá ư dễ tính, thưa dì, và dì sẽ lại để họ—như thường lệ khi không có khách lạ—được vào bàn ăn với lý do mệt mỏi, mà chẳng buồn chải chuốt hay cạo râu cho đàng hoàng.

Tất nhiên, họ rất lấy làm vui sướng khi không có mặt con. Nhưng con sẽ có mặt ở đó và sẽ duyệt binh như một vị tướng vào giờ ăn tối; và nếu con phát hiện ra dù chỉ một kẻ ăn vận cẩu thả dẫu là chút ít, con nhất định sẽ tống cổ họ xuống nhà bếp ăn chung với lũ gia nhân.

Đàn ông thời nay quá ư vô tâm với người khác và kém cỏi về phép lịch sự đến mức ta luôn phải nghiêm khắc với họ. Quả thực, chúng ta đang sống trong một thời đại thô tục. Khi cãi vã, họ lăng mạ nhau bằng những từ ngữ xứng đáng với phu khuân vác ở bến tàu, và ngay trước mặt chúng ta, họ còn chẳng thèm cư xử cho ra hồn bằng cả gia nhân của ta nữa. Chính ở các vùng biển, ta mới thấy rõ điều này nhất. Bọn họ tụ tập ở đó từng bầy, và ta có thể đánh giá họ cả một đám. Ồ! Thật là những kẻ thô lỗ làm sao!

Cứ thử tưởng tượng xem, trên một chuyến tàu, có một quý ông thoạt nhìn trông rất lịch thiệp nhờ vào bộ âu phục, lại thản nhiên cởi bót đôi bốt của mình ra để xỏ vào một đôi giày cũ! Lại có kẻ khác, một ông già có lẽ là dạng trọc phú giàu có nào đó (đây là những kẻ vô giáo dục nhất), khi ngồi đối diện với con, lại có cái sự tinh tế là gác cả hai chân lên ghế ngay sát cạnh con. Đây là một sự thật rành rành.

Ở các khu nghỉ dưỡng, sự thô tục càng được đà bộc lộ không kiêng dè. Tại đây con buộc phải thú nhận một điều—rằng sự phẫn nộ của con có lẽ xuất phát từ việc con vốn không quen giao du với cái loại người mà ta tình cờ bắt gặp ở chốn này, bởi vì con sẽ ít bị sốc hơn trước cách hành xử của họ nếu có cơ hội quan sát họ thường xuyên hơn. Ngay tại quầy tiếp tân của khách sạn, con suýt bị một thanh niên xô ngã khi hắn giật phắt chiếc chìa khóa ngay trên đầu con. Một kẻ khác va phải con thô bạo đến mức chẳng thèm xin lỗi hay ngả mũ chào, lúc hắn từ sòng bạc Casino bước ra, khiến ngực con đau tức cả lên. Bọn họ ai nấy đều một giuộc như thế cả. Hãy nhìn cách họ chào hỏi các quý bà trên hiên nhà mà xem; họ hầu như chẳng bao giờ cúi đầu. Họ chỉ giơ tay lên chạm vào vành mũ. Mà ngẫm lại, đằng nào thì tất cả bọn họ cũng hói ít nhiều, làm thế là thượng sách.

Nhưng điều khiến con đặc biệt phát điên và ghê tởm chính là cái thói tự do bàn tán công khai, chẳng thèm kiêng kị điều gì, về những cuộc phiêu lưu đáng sợ nhất. Khi hai người đàn ông tụm lại với nhau, họ kể cho nhau nghe bằng thứ ngôn ngữ trần trụi nhất cùng những lời bình phẩm gớm ghiếc nhất về những câu chuyện thực sự rợn tóc gáy, mà chẳng màng mảy may xem có đôi tai phụ nữ nào đang lọt vào tầm nghe của họ hay không. Hôm qua, trên bãi biển, con đã buộc phải rời khỏi chỗ ngồi của mình để không phải tiếp tục đóng vai kẻ bất đắc dĩ lắng nghe một giai thoại tục tĩu, được kể bằng thứ ngôn ngữ vô liêm sỉ đến mức con vừa cảm thấy nhục nhã vừa phẫn nộ vì đã lọt tai nghe thấy nó. Chẳng lẽ phép xã giao tối thiểu nhất cũng không dạy cho họ biết cách hạ thấp giọng khi nói về những vấn đề kiểu đó khi có mặt chúng ta ở gần hay sao? Hơn nữa, Etretat vốn là xứ sở của những lời đàm tiếu và tai tiếng. Từ năm đến bảy giờ tối, ta có thể bắt gặp những kẻ lang thang đi lùng sục chuyện thị phi để rồi đem ra buôn dưa lê từ nhóm này sang nhóm khác. Đúng như dì đã nhận xét với con, thưa dì yêu quý, thói gẫu gối là đặc trưng của những cá nhân tầm thường và tâm trí hẹp hòi. Đó cũng là niềm an ủi của những người phụ nữ chẳng còn ai yêu hay màng tới nữa. Chỉ cần nhìn vào những người phụ nữ thích buôn chuyện nhất cũng đủ để con tin rằng dì hoàn toàn đúng.

Hôm nọ con có dự một buổi tối âm nhạc tại Casino, do một nghệ sĩ xuất sắc biểu diễn, bà Madame Masson, người hát hay đến mức thực sự say đắm lòng người. Con nhân cơ hội đó để tán thưởng nam nghệ sĩ tài danh Coquelin, cùng với hai nghệ sĩ diễn kịch vui nhộn duyên dáng là M—— và Meillet. Nhân dịp này, con đã gặp toàn bộ khách tắm biển đang có mặt tại bãi biển. Năm nay điều đó chẳng có gì là vinh dự lớn lao cho cam.

Hôm sau, con đi ăn trưa ở Yport. Con chú ý thấy một người đàn ông cao gầy để râu quai nón đang bước ra từ một ngôi nhà lớn trông giống như lâu đài. Đó chính là họa sĩ Jean Paul Laurens. Xem chừng ông ta chưa thỏa mãn với việc giam cầm các chủ thể trong những bức tranh của mình, mà còn khăng khăng tự giam cầm cả chính bản thân ông ta nữa.

Sau đó, con thấy mình ngồi trên bãi sỏi ngay cạnh một người đàn ông hãy còn trẻ tuổi, có vẻ ngoài hiền lành và tinh tế, đang chăm chú đọc thơ. Nhưng anh ta đọc với sự tập trung cao độ đến mức, con phải nói là, với một niềm đam mê mãnh liệt đến nỗi anh ta thậm chí chẳng thèm ngước mắt nhìn về phía con. Con lấy làm ngạc nhiên đôi chút và bèn hỏi người quản lý bãi tắm, ra điều không mấy bận tâm, về tên của quý ông này. Con thầm mỉm cười một mình trước gã đọc thơ vần này; đối với một người đàn ông, anh ta có vẻ lỗi thời. Con nghĩ, kẻ này hẳn là một tên ngốc nghếch. Thế mà, thưa dì, giờ đây con lại đâm ra mê mẩn người lạ mặt này rồi. Hãy tưởng tượng xem, tên anh ta là Sully Prudhomme! Con đã quay lại và ngồi xuống ngay cạnh anh ta lần nữa để được ngắm kỹ gương mặt ấy. Gương mặt anh ta toát lên vẻ điềm tĩnh và sâu sắc. Có ai đó đến tìm anh ta, và con đã nghe thấy giọng nói của anh ta, vô cùng ngọt ngào và hầu như có phần rụt rè. Chắc chắn anh ta sẽ chẳng bao giờ thèm kể chuyện tục tĩu lớn tiếng ở nơi công cộng hay xô đẩy phụ nữ mà không mở lời xin lỗi. Anh ta đích thực là một người đàn ông tinh tế, nhưng sự tinh tế ấy lại mang một nét nhạy cảm đến mức gần như bệnh hoạn. Mùa đông này con sẽ thử tìm cách để làm quen với anh ta.

Con chẳng còn tin tức gì mới nữa, thưa dì yêu quý, và con phải viết nhanh bức thư này vì nhân viên bưu điện sắp phát thư rồi. Con xin hôn đôi tay và đôi má của dì.

Đứa cháu gái tận tụy của dì,

BERTHE DE X.

P. S.—Tuy nhiên, con xin nói thêm để biện hộ phần nào cho phép lịch sự của người Pháp rằng, đồng bào của chúng ta khi đi du lịch quả là những hình mẫu về phép tắc lịch sự so với đám người Anh gớm ghiếc—những kẻ trông như thể được nuôi dạy trong chuồng ngựa, cẩn thận làm sao để bản thân không bị phiền hà chút nào, trong khi lại luôn làm phiền những người xung quanh.

Madame de L. gửi Madame de X.

LES FRESNES, thứ Bảy.

Đứa con yêu quý của ta,

Nhiều điều con nói với ta rất có lý, nhưng điều đó không ngăn được việc con đã sai. Cũng như con, thuở trước ta từng cảm thấy vô cùng phẫn nộ trước sự bất lịch sự của đàn ông—những kẻ mà ta tưởng rằng luôn đối xử với ta bằng sự phớt lờ; nhưng khi tuổi đã cao và ngẫm lại mọi chuyện, gác lại lòng kiêu kỳ sang một bên, quan sát mọi sự mà không nhúng tay vào, ta mới nhận ra một điều rằng: nếu đàn ông không phải lúc nào cũng lịch sự, thì phụ nữ lại luôn thô lỗ đến mức không tài nào tả xiết.

Chúng ta cứ tưởng rằng mình được phép làm bất cứ điều gì, cục cưng ạ, đồng thời lại cho rằng bản thân có quyền được tôn trọng tối đa, để rồi một cách rành rành nhất, chúng ta phạm phải những hành vi thiếu hẳn cái sự giáo dục tối thiểu mà con vừa tha thiết bày tỏ.

Trái lại, ta thấy đàn ông quan tâm đến chúng ta nhiều hơn là chúng ta quan tâm đến họ. Hơn nữa, con yêu ạ, đàn ông buộc phải thế, và vốn dĩ họ ra sao là do chúng ta nhào nặn nên thế ấy. Trong một trật tự xã hội mà tất cả phụ nữ đều là những quý cô thực thụ, thì tất cả đàn ông cũng sẽ trở thành những quý ông.

Thôi nào; hãy cứ quan sát và ngẫm nghĩ mà xem.

Hãy nhìn hai người phụ nữ gặp nhau trên đường phố đi. Thái độ mà mỗi người dành cho kẻ kia kìa! Những cái liếc mắt coi thường làm sao! Sự khinh miệt họ trút vào từng ánh nhìn! Họ ngẩng cao đầu thế nào khi săm soi đối phương để bới móc ra một điểm gì đó đáng chê trách! Và nếu lối đi cho người đi bộ quá hẹp, thử hỏi có người phụ nữ nào chịu nhường đường cho người kia, hay cất lời xin lỗi khi lướt qua không? Không bao giờ! Khi hai người đàn ông vô tình va phải nhau ở một con ngõ hẹp nào đó, mỗi người bọn họ đều cúi đầu chào đồng thời tránh đường cho nhau, trong khi chúng ta—những người phụ nữ—lại ép sát vào nhau bụng áp bụng, mặt giáp mặt, trơ tráo nhìn chằm chằm để lấn át đối phương.

Hãy nhìn hai người phụ nữ quen biết nhau tình cờ gặp nhau trên cầu thang ngay ngoài cửa phòng khách của một người bạn, một người vừa bước ra, người kia chuẩn bị bước vào. Họ bắt đầu trò chuyện rôm rả và chắn nghẽn toàn bộ khu vực chiếu nghỉ. Nếu có ai đó lỡ bước lên phía sau họ, dù là nam hay nữ, con có tưởng tượng rằng họ sẽ dịch chuyển người đi dù chỉ nửa phân không? Không bao giờ! Không bao giờ!

Chính ta đã từng phải đứng chờ với chiếc đồng hồ trên tay vào một ngày mùa đông năm ngoái trước cửa của một phòng khách nọ. Và ngay phía sau ta, hai vị quý ông cũng đang kiên nhẫn chờ đợi mà chẳng hề tỏ vẻ sắp nổi giận như ta đã làm. Lý do là bởi họ đã sớm quen với cái sự xấc xược vô lối của chúng ta rồi.

Hôm nọ, trước khi rời Paris, ta đã đến ăn tối với không ai khác ngoài chồng của con, ở khu Champs Elysées, cốt để tận hưởng bầu không khí trong lành. Mọi bàn ăn đều đã kín chỗ. Người phục vụ đề nghị chúng ta chờ một chút và sẽ có bàn trống ngay thôi.

Vào khoảnh khắc ấy, ta chú ý thấy một phụ nữ lớn tuổi có dáng vẻ quý phái, người vừa trả tiền bữa tối và có vẻ như sắp sửa ra về. Bà ta nhìn thấy ta, ngắm ta từ đầu đến chân và đứng im như tượng. Suốt hơn một phần tư giờ đồng hồ, bà ta cứ ngồi lì ở đó, bất động, thong thả đeo găng tay và thản nhiên nhìn chằm chằm vào những kẻ đang phải chờ đợi giống như ta. Thế mà, có hai chàng trai trẻ vừa ăn xong bữa tối, sau khi nhìn thấy ta, liền vội vã gọi người phục vụ, thanh toán tiền thừa và ngay lập tức nhường chỗ cho ta, thậm chí còn khăng khăng đứng chờ để lấy tiền thừa. Và con hãy nhớ lấy, đứa cháu gái xinh đẹp của ta ạ, rằng ta giờ đây đâu còn xinh xắn như con, mà đã già nua và đầu bạc phơ rồi.

Thực ra chính chúng ta mới là những kẻ cần phải được dạy dỗ về phép lịch sự, và nhiệm vụ ấy khó khăn đến mức ngay cả vị anh hùng Hercules cũng chẳng kham nổi. Con kể cho ta nghe về Etretat và về những kẻ thích buôn chuyện dọc theo bãi biển của khu nghỉ dưỡng tuyệt vời ấy. Đó là một chốn nay đã trôi vào dĩ vãng đối với ta, một chuyện của ngày xưa, nhưng ta từng tìm thấy rất nhiều niềm vui ở đó trong những năm tháng đã qua.

Hồi ấy chỉ có một nhóm ít chúng ta, toàn là những người ở tầng lớp thượng lưu, tầng lớp thượng lưu thực sự, cùng một vài nghệ sĩ, và tất cả chúng ta đều coi nhau như anh em ruột thịt. Dạo đó chúng ta ít khi bận tâm đến chuyện thị phi.

Vì chúng ta chẳng có cái sòng bạc Casino đơn điệu nào—nơi người ta chỉ tụ tập để khoe mẽ, nơi họ thì thầm với nhau, nơi họ nhảy múa một cách ngớ ngẩn, nơi họ thành công mỹ mãn trong việc làm cho nhau chán ngấy đến tận cổ—nên chúng ta đành tìm cách khác để trải qua buổi tối một cách vui vẻ. Giờ thì con thử đoán xem điều gì đã xẹt qua đầu một trong số những người chồng của chúng ta nào? Chẳng có gì khác ngoài ý định đến khiêu vũ mỗi đêm tại một trong những trang trại quanh vùng.

Chúng ta lên đường thành một nhóm mang theo một chiếc phong cầm đường phố, thường là do người họa sĩ Le Poittevin thủ vai, trên đầu đội chiếc mũ ngủ bằng vải bông. Hai người đàn ông cầm đèn lồng. Chúng ta nối đuôi nhau diễu hành, vừa cười đùa vừau huyên thuyên như một bầy khờ dại.

Chúng ta đánh thức bác nông dân cùng lũ nữ gia nhân và mấy người làm trại. Chúng ta bắt họ nấu súp hành (kinh khủng chưa!), và chúng ta khiêu vũ dưới những tán cây táo trong tiếng nhạc phát ra từ chiếc đàn thùng. Mấy con gà giật mình tỉnh giấc bắt đầu cất tiếng gáy trong bóng tối của những dãy chuồng trại; lũ ngựa bắt đầu chồm lên trên lớp rơm trong chuồng của chúng. Bầu không khí mát lạnh của vùng đồng quê mơn man má chúng ta với hương cỏ cây và mùi cỏ khô vừa mới cắt.

Mới đó là bao lâu rồi! Mới đó là bao lâu rồi! Đã ba mươi năm trôi qua kể từ dạo ấy!

Con yêu của ta ạ, ta không muốn con đến dự lễ mở màn mùa săn bắn đâu. Cớ sao lại phải làm hỏng niềm vui của bạn bè chúng ta bằng cách bắt họ phải diện trang phục thời trang rườm rà trong ngày vận động hết sức ở chốn đồng quê này cơ chứ? Đó chính là cách mà đàn ông bị làm cho hư hỏng đấy, con ạ. Ta ôm con vào lòng.

Người dì già của con,

GENEVIEVE DE L.