London, ngày 27 tháng Mười một [1795].

Lá thư không đề người nhận mà anh kẹp chung với những bức thư gửi trả, mãi đến tận lúc này em mới nhìn thấy. Em đã gạt đống thư ấy sang một bên, bởi em chẳng hề muốn lật giở lại một cuốn sổ ghi chép những nỗi đau thương.

Việc em chưa từng đọc lá thư ấy sẽ giải thích vì sao em lại viết cho anh bằng những lời lẽ giận dữ đến thế. Đó là tâm trạng chất chứa khi anh rời đi mà chẳng để lại cho em lấy một dòng, dẫu cho cách đối xử gần đây của anh vốn dĩ đã khiến em chẳng dám trông mong anh đoái hoài nhiều đến những đớn đau của mình.

Quả thực, "hành xử dứt khoát đến mức có vẻ vô tình" ấy đã gần như đánh gục lý trí của em; tâm thần em tổn thương rệu rã, em hầu như chẳng còn biết mình đang ở đâu, hay đang làm gì nữa. Nỗi sầu muộn khôn nguôi này (bởi những ký ức tàn nhẫn không ngừng bám riết, xua tan gần như mọi ý nghĩ khác) đang khiến em phải nhọc lòng che giấu trong nỗi cô đơn tuyệt đối. Đời em giờ đây chẳng qua chỉ là một cuộc rèn luyện lòng kiên nhẫn bị kéo căng đến cùng cực; và hy vọng chưa từng một lần le lói nơi nấm mồ mà em đang bị chôn sống này.

Thế nhưng em vốn định dùng lý lẽ để nói chuyện với anh, chứ không phải để oán thán. Anh bảo em rằng "rồi đây, khi thời gian trôi qua, em sẽ phán xét cách hành xử của anh một cách điềm tĩnh hơn." Nhưng há chẳng phải đam mê mù quáng cũng có thể đang che mờ lý trí của anh hệt như nó đã làm với em sao? Và lẽ nào anh không nên tự vấn, liệu những nguyên tắc chỉ nhằm thỏa mãn bản thân mình có thực sự "cao quý" như anh vẫn thường xưng tụng? Nói cách khác, việc hành động chẳng vì một nguyên tắc nào ngoài việc nuông chiều sở thích riêng của mình, rồi giẫm đạp lên mối ân tình anh từng vun đắp và những kỳ vọng anh từng thắp lên, liệu có công bằng hay chăng?

Tình cảm em dành cho anh đã cắm rễ sâu nơi đáy lòng. Em biết bản chất anh không phải như những gì anh đang thể hiện bây giờ, và anh cũng sẽ không mãi hành xử hay cảm nhận như hiện tại, dẫu cho sự đổi thay ấy có lẽ chẳng bao giờ còn an ủi được em. Kể cả khi đã tới Paris, hình bóng em vẫn sẽ ám ảnh tâm trí anh. Anh sẽ nhìn thấy gương mặt nhợt nhạt của em, và đôi khi những giọt lệ đớn đau tột cùng mà anh đã ép em phải rơi, sẽ lại nhỏ xuống chính cõi lòng anh.

Em không sao viết tiếp được nữa. Em từng nghĩ mình có thể nhanh chóng bẻ gãy mọi lý lẽ tinh vi của anh, nhưng đầu óc em giờ đây rối bời. Dù đúng hay sai, em vẫn là kẻ khốn cùng!

Em thấy dường như mọi hành vi của mình từ trước đến nay luôn được dẫn dắt bởi những chuẩn mực khắt khe nhất của công lý và sự chân thật. Ấy vậy mà, những tình cảm gắn bó và sự nhạy cảm tinh tế trong tâm hồn lại biến em thành một kẻ cơ hàn đến nhường này! Em đã yêu bằng trọn vẹn linh hồn mình, chỉ để nhận ra rằng bản thân chẳng có lấy một cơ hội được đáp lại; và nếu thiếu đi tình yêu ấy, sự tồn tại này chỉ còn là một gánh nặng.

Em không hoàn toàn hiểu được anh. Nếu lời đề nghị làm bạn của anh rốt cuộc vẫn chỉ mang ý nghĩa chu cấp tiền bạc, thì em xin một lần nữa từ chối. Trong muôn vàn nỗi bất hạnh của em, cảnh bần hàn chỉ là một điều vụn vặt chẳng đáng kể. Cầu Chúa ban phước cho anh!

Mary.

Em đã bị đối xử một cách tệ bạc, nếu như em còn hiểu thế nào là sự rộng lượng. Đối với em, dường như anh chỉ nóng lòng rũ bỏ em cho xong nợ, chẳng cần bận tâm xem cú ngã ấy có đập nát em ra từng mảnh vụn hay không. Quả thực em đã bị đối đãi vô cùng tàn nhẫn. Xin anh hãy phán xét thật tỉnh táo, và em tin rằng anh sẽ không còn tiếp tục gọi những cảm xúc thất thường kia là "tinh tế nhất" nữa, khi mà chúng đang gặm nhấm không chỉ những nguyên tắc thiêng liêng nhất, mà cả những sợi dây tình cảm gắn kết con người với nhau. Cách nghĩ của anh sẽ biến những người mẹ thành kẻ nhẫn tâm với con mình, và trên đời này sẽ chẳng còn người nào xứng danh là một người cha nữa! Nếu lý thuyết đạo đức của anh là "cao quý" nhất, thì chắc chắn nó cũng là thứ dễ dãi nhất trần đời. Người ta chẳng cần đến chút khí phách cao thượng nào để quyết định chỉ làm thỏa mãn bản thân trong phút chốc, mặc cho kẻ khác phải chịu đựng bất cứ điều gì!

Xin hãy thứ lỗi vì em lại dằn vặt anh một lần nữa, bởi trái tim em đang khao khát đòi lại sự công bằng từ nơi anh. Và khi nhớ lại rằng anh từng tán thành cách cư xử của cô ——, em tin chắc rồi sẽ có lúc anh không thể tự biện minh cho chính hành vi của mình.

Hãy coi chừng sự dối lừa của đam mê! Nó sẽ không thể mãi xua tan khỏi tâm trí anh sự thật rằng anh đã hành xử hèn hạ, và đã hạ mình dùng đến những ngụy kế để che đậy cho một việc làm vốn dĩ không thể thứ tha. Lẽ nào chân lý và nguyên tắc lại đòi hỏi những sự hy sinh nhường ấy?