Cách đây ít lâu, tôi từng viết trên các cột báo này một bài mang tựa đề “Người đánh xe ngựa phi thường.” Giờ đây, tôi đã có thể đóng góp trải nghiệm của chính mình về một cỗ xe ngựa kỳ lạ hơn thế gấp bội. Điểm kỳ lạ ở cỗ xe ấy là nó không ưa gì tôi; nó đã hất tôi văng ra một cách bạo lực ngay giữa phố Strand. Nếu những độc giả tờ DAILY NEWS của tôi cũng lãng mạn (và giàu có) như tôi vẫn hằng tưởng tượng, thì tôi đoán rằng trải nghiệm này hẳn chẳng có gì lạ lẫm. Tôi cho rằng tất cả bọn họ đều đang bị hất văng khỏi những cỗ xe ngựa ở khắp mọi nơi trên đất Luân Đôn. Mặc dù vậy, vì vẫn có một số người, ngây thơ và cách biệt với thế gian, chưa từng trải qua cái cảm giác xa xỉ ấy, tôi xin kể lại một chút về diễn biến tâm lý của bản thân khi chiếc xe hansom của tôi đâm sầm vào hông một chiếc xe buýt động cơ, và tôi hy vọng là đã làm nó bị thương.

Tôi không cần phải dài dòng bàn về sự lãng mạn vốn có của chiếc xe hansom—một tạo vật hiện đại thực sự cao quý mà thời đại chúng ta, khi được đem ra phán xét, sẽ trang trọng đặt nó sánh ngang với đền Parthenon. Nó thực sự hiện đại ở chỗ nó vừa kín đáo lại vừa phi mã. Cỗ xe hansom riêng của tôi mang tính hiện đại ở đúng hai phương diện ấy; và nó cũng rất hiện đại ở chỗ nó đã gặp tai nạn. Nhưng nó đồng thời cũng mang đậm bản sắc Anh; ta chẳng thể tìm thấy nó ở xứ người; nó thuộc về một đất nước tươi đẹp và lãng mạn, nơi mà hầu như ai ai cũng ra vẻ giàu có hơn thực tế, và hành xử như thể họ giàu thật. Nó vừa thoải mái lại vừa liều lĩnh; và sự kết hợp ấy chính là linh hồn của nước Anh. Thế nhưng, dẫu tôi vẫn luôn nhận thức rõ những phẩm chất tốt đẹp ấy ở một chiếc xe hansom, tôi chưa từng nếm trải toàn bộ những khả năng, hay theo cách nói của người hiện đại là toàn bộ khía cạnh, của phương tiện này. Những lời ca tụng của tôi về ưu điểm của xe hansom luôn được cất lên khi nó đang đứng vững bằng bốn bánh. Vậy nên, xin hãy cho phép tôi giải thích cảm giác của mình khi rơi khỏi một chiếc xe hansom lần đầu tiên và, tôi lấy làm hoan hỉ tin rằng, cũng là lần cuối cùng. Vua Polycrates từng ném một chiếc nhẫn xuống biển để xoa dịu các Nữ thần Vận mệnh. Còn tôi, tôi đã ném hẳn một chiếc xe hansom xuống biển (nếu quý vị châm chước cho một phép ẩn dụ có phần bạo lực này) và tôi hoàn toàn tin chắc rằng các Nữ thần Vận mệnh đã được xoa dịu. Dù người ta bảo với tôi rằng các vị ấy không thích bị nói toạc ra như thế.

Chiều hôm qua, tôi đang ngồi trên một chiếc xe hansom xuôi theo một con dốc đổ ra phố Strand, vừa đọc một trong những bài viết đáng ngưỡng mộ của chính mình với niềm thích thú liên miên, cùng sự kinh ngạc ngày càng nhân lên, thì con ngựa bỗng chúi hẳn về phía trước, lúp xúp cào móng trên lớp đá lát đường, lảo đảo gượng đứng dậy rồi tiếp tục lao đi. Những con ngựa kéo xe của tôi vẫn thường làm thế, và tôi đã tập được thói quen thưởng thức các bài báo của chính mình ở bất kỳ góc nghiêng nào của phương tiện. Thế nên tôi chẳng hề thấy có gì bất thường trong cách con ngựa cắm cổ chạy tiếp. Nhưng rồi tôi chợt nhận ra điều đó trên gương mặt của tất cả những người đi bộ trên vỉa hè. Tất cả bọn họ đều quay ngoắt về phía tôi, và tất cả đều sững sờ vì kinh hãi, tựa như bị một luồng chớp trắng từ bầu trời giáng xuống. Rồi có một người đàn ông nửa chạy nửa nhào ra lòng đường, tay khuỷu tay vung lên như thể đang gạt đi một đòn tấn công, cố gắng chặn con ngựa lại. Lúc ấy tôi mới biết rằng dây cương đã tuột mất, và chỉ tích tắc sau, con ngựa trông chẳng khác nào một tia chớp sống. Tôi đang cố mô tả lại mọi sự việc đúng như những gì chúng hiện lên trong tâm trí mình; có lẽ tôi đã bỏ sót hoặc nhớ nhầm nhiều chi tiết; có lẽ nhiều chi tiết đã, xin được phép nói vậy, trở nên cuồng loạn trong cuộc đua điên cuồng dọc con đường ấy. Tôi nhớ mình từng gọi một trong những trải nghiệm được kể lại trên tờ báo này là “Một mảnh vỡ của sự thật.” Dù sao đi nữa, đây cũng chính là một mảnh vỡ của sự thật. Chẳng có sự thật nào có thể vụn vặt hơn cái thứ sự thật mà tôi đoán là mình sắp phải hứng chịu ở tận đáy con đường đó.

.....

Tôi tin vào việc thuyết giáo cho những người đã quy đạo; bởi tôi thường nhận thấy rằng những kẻ quy đạo ấy chẳng hề hiểu nổi tôn giáo của chính mình. Cứ thế, tôi vẫn luôn khẳng định trên tờ báo này rằng nền dân chủ mang một ý nghĩa sâu sắc hơn những gì những người theo chủ nghĩa dân chủ có thể hiểu; nghĩa là những điều bình thường và phổ biến, những câu tục ngữ, và những ngạn ngữ thông thường luôn ẩn chứa thứ gì đó mà đa phần những kẻ hay lặp lại chúng chưa từng thấu hiểu. Dưới đây là một ví dụ. Tất cả chúng ta đều từng nghe về con người lâm vào cảnh nguy nan trong gang tấc, bỗng thấy toàn bộ cuộc đời mình vụt qua trước mắt chỉ trong chớp nhoáng. Hiểu theo nghĩa đen lạnh lùng, thô mộc và theo lẽ thông thường, đây rõ ràng là một lời nói dối to tát. Chẳng ai có thể giả vờ rằng trong một tai nạn hay một cơn bạo bệnh thập tử nhất sinh, anh ta lại có thể tỉ mỉ nhớ lại tất cả những tấm vé tàu từng mua để đi Wimbledon, hay từng khoảnh khắc anh ta quết bơ lên mẩu bánh mì đen.

Nhưng trong những khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, khi chiếc xe của tôi đang lao đầu vào dòng xe cộ tấp nập ở phố Strand, tôi đã phát hiện ra rằng ẩn sau câu nói này vẫn có một sự thật, giống như đằng sau mọi câu cửa miệng dân gian khác. Quả thực, trong khoảng thời gian ngắn ngủi và đầy tiếng thét gào ấy, tôi đã trải qua một chuỗi nhanh chóng những quan điểm mang tính nền tảng. Có thể nói là tôi đã kịp trải qua khoảng năm tôn giáo chỉ trong chừng ấy giây ngắn ngủi. Tôn giáo đầu tiên của tôi là chủ nghĩa ngoại giáo thuần túy, mà ở những người thành thật, nó được mô tả ngắn gọn hơn là nỗi sợ hãi tột cùng. Tiếp sau đó là một trạng thái tâm lý hoàn toàn có thật, nhưng chưa từng tìm được một cái tên nào cho đích đáng. Người xưa gọi đó là chủ nghĩa khắc kỷ, và tôi nghĩ đó chính là điều mà một số kẻ điên người Đức muốn ám chỉ (nếu bọn chúng thực sự có ý gì) khi chúng bàn về chủ nghĩa bi quan. Đó là sự đón nhận trống rỗng và cởi mở đối với những gì xảy ra—tựa như người ta đã vượt lên trên cả giá trị của nó vậy. Và rồi, thật kỳ lạ làm sao, xuất hiện một cảm xúc trái ngược vô cùng mãnh liệt—rằng vạn vật thực ra rất đỗi quan trọng, thế nhưng chúng lại vượt lên trên cả tính bi kịch. Đó không phải cảm giác cuộc đời là phù phiếm, mà là cảm giác cuộc đời quá đỗi quan trọng để có thể trở thành bất cứ điều gì khác ngoài chính cuộc đời. Tôi hy vọng đó chính là đạo Thiên Chúa. Dù thế nào đi nữa, nó đã xuất hiện đúng vào khoảnh khắc chúng ta đâm sầm vào chiếc xe buýt.

Tôi có cảm giác chiếc xe hansom cứ thế lật úp đè lên người mình, hệt như một chiếc mũ trùm hoặc chiếc nón khổng lồ. Sau đó, tôi thấy mình đang bò chồm hổm chui ra từ gầm xe với những tư thế thiếu trang nghiêm đến mức chắc chắn đã đóng góp một phần to lớn vào cái đại sự mà Liên minh Chống Thanh giáo và tôi vừa mới cùng nhau dấn thân. Ý tôi là sự nghiệp mưu cầu niềm vui cho quần chúng. Về phần thái độ của tôi khi ngoi lên được, tôi có hai lời thú nhận, và cả hai đều chỉ được đưa ra vì lợi ích của khoa học tâm lý. Thứ nhất, trong khi tâm trạng tôi vẫn còn hết sức đạo đức ngay trước lúc va chạm, thì khi đứng dậy và nhận ra mình chỉ bị vài vết xước nhỏ, tôi lại bắt đầu (giống như thánh Phê-rô) chửi thề lăng mạ. Có ai đó chìa ra cho tôi một tờ báo hoặc thứ gì đó mà tôi đã đánh rơi. Tôi nhớ rất rõ mình đã tống tờ báo ấy vào một trạng thái hủy hoại tâm linh không thể cứu vãn. Giờ thì tôi rất ân hận vì điều này, và xin gửi lời xin lỗi đến cả người đàn ông lẫn tờ báo đó. Tôi hoàn toàn chẳng hiểu nổi ý nghĩa của cơn giận dữ bất thường ấy là gì; tôi chỉ nêu ra nó như một lời thú tội mang tính tâm lý. Ngay sau đó là một sự hân hoan tột độ, và tôi đã tung ra vô số trò đùa ngớ ngẩn với viên cảnh sát khiến anh ta phải tự hạ thể diện vì cứ cười nắc nẻ mãi trước mặt đám trẻ con trên phố—những đứa trước nay vẫn luôn kính cẩn nể sợ anh ta.

.....

Có một điều kỳ lạ nữa về sự việc này mà tôi cũng xin kể lại như một điểm thú vị của bộ óc con người, hoặc một sự thiếu hụt của bộ óc. Cứ cách khoảng ba phút, tôi lại liên tục nhắc nhở viên cảnh sát rằng tôi vẫn chưa trả tiền cước cho người đánh xe, và tôi hy vọng anh ta sẽ không bị mất số tiền đó. Anh ta bảo mọi chuyện sẽ ổn thôi, và người đánh xe rồi sẽ xuất hiện. Nhưng mãi cho đến khoảng nửa tiếng sau, tôi mới bàng hoàng nhận ra một cách đau đớn rằng người đánh xe ấy hoàn toàn có thể mất nhiều hơn nửa đồng mi-ni; rằng anh ta cũng đã gặp nguy hiểm giống như tôi. Theo bản năng, tôi vẫn luôn coi người đánh xe là một sinh vật siêu việt đứng ngoài mọi tai nạn, một vị thần linh. Tôi lập tức đi dò la thông tin, và tôi rất vui khi thấy rằng dường như những việc đó là thừa thãi.

Nhưng từ nay về sau, tôi sẽ luôn thấu hiểu bằng một lòng trắc ẩn sâu sắc và tế nhị hơn đối với những kẻ nộp thuế thập phân bằng bạc hà, hồi hương, và thì là, mà lại lơ là những vấn đề trọng đại hơn của luật pháp; tôi sẽ nhớ lại quãng thời gian mình từng thực sự bị dằn vặt ra sao chỉ vì thiếu nửa đồng mi-ni trả cho một người có lẽ đã thiệt mạng. Một số quý ông tuyệt vời mặc áo blouse trắng tại Bệnh viện Charing Cross đã băng bó vết thương nhỏ cho tôi, và tôi bước trở lại phố Strand. Tôi cảm thấy trong người thậm chí còn bừng lên một thứ tuổi trẻ kỳ lạ; tôi khao khát một điều gì đó chưa từng trải nghiệm. Thế nên, để mở ra một chương mới trong cuộc đời, tôi bước lên một chiếc xe hansom.