Từ lâu, tôi vẫn thường đưa vào chuyên mục báo chí này những câu chuyện kể về các sự việc thực sự đã xảy ra. Tôi không có ý ngầm bảo rằng về điểm này, chuyên mục của tôi đứng độc nhất vô nhị giữa các trang báo. Tôi chỉ muốn nói rằng tôi nhận thấy ý nghĩa của mình được thể hiện tốt hơn qua một ngụ ngôn thực tế nào đó rút ra từ đời sống hằng ngày hơn là bằng bất kỳ phương pháp nào khác; vì vậy, tôi xin kể lại câu chuyện về người đánh xe ngựa kỳ lạ, vừa mới xảy ra với tôi cách đây đúng ba ngày, và dù thoạt nhìn có vẻ vụn vặt, nó đã khơi dậy trong tôi một thoáng xúc cảm chân thực suýt chạm ngưỡng tuyệt vọng.

Vào ngày tôi gặp người đánh xe ngựa lạ mặt đó, tôi vừa ăn trưa tại một nhà hàng nhỏ ở Soho cùng ba hoặc bốn người bạn thân nhất của mình. Những người bạn thân nhất của tôi đều hoặc là những kẻ hoài nghi tận tụy, hoặc là những tín điều viên hoàn toàn cuồng nhiệt, thế nên cuộc tranh luận của chúng tôi bên bàn ăn trưa đã xoay quanh những ý niệm tối thượng và đáng sợ nhất. Và toàn bộ cuộc tranh cãi cuối cùng đã dẫn đến điều này: vấn đề là liệu một con người có thể chắc chắn về bất cứ điều gì hay không. Tôi nghĩ anh ta có thể chắc chắn, bởi vì nếu (như tôi đã nói với bạn tôi, vừa phất phất một cái chai rỗng đầy phẫn nộ) về mặt trí tuệ mà nói, việc dung dưỡng sự chắc chắn là điều bất khả thi, thì thứ chắc chắn mà người ta không thể dung dưỡng ấy rốt cuộc là gì? Nếu tôi chưa từng trải nghiệm thứ gọi là sự chắc chắn, tôi thậm chí không thể nói rằng một vật nào đó là không chắc chắn. Tương tự như vậy, nếu tôi chưa từng trải nghiệm thứ gọi là màu xanh lá, tôi thậm chí không thể nói rằng cái mũi của mình không có màu xanh lá. Theo những gì tôi biết, nó hoàn toàn có thể xanh hết mức có thể nếu tôi thực sự chẳng có chút trải nghiệm nào về sắc xanh ấy. Thế là chúng tôi hét vào mặt nhau và làm rung chuyển cả căn phòng; bởi vì siêu hình học là thứ duy nhất mang tính cảm xúc trọn vẹn. Và sự khác biệt giữa chúng tôi rất sâu sắc, bởi đó là sự khác biệt về mục đích của toàn bộ cái gọi là sự cởi mở hay khai phóng trí tuệ. Vì bạn tôi nói rằng anh ta khai phóng trí tuệ giống như cách mặt trời xòe những chiếc lá của một cây cọ, mở ra vì sự mở ra, mở ra đến vô tận mãi mãi. Nhưng tôi lại nói rằng tôi khai phóng trí tuệ cũng giống như lúc tôi mở miệng, để rồi ngậm lại vào một thứ gì đó vững chắc. Tôi đang làm điều đó ngay lúc ấy. Và như tôi đã chỉ ra một cách xác đáng, trông tôi sẽ ngớ ngẩn làm sao nếu cứ há miệng ra vô tận, mãi mãi về sau.

Giờ đây, khi cuộc tranh luận ấy đã kết thúc, hoặc ít nhất là khi nó bị ngắt quãng (vì nó sẽ chẳng bao giờ ngã ngũ), tôi ra về cùng một người bạn đồng hành của mình - người mà trong sự hỗn loạn và mớ hỗn độn tương đối của một cuộc Tổng tuyển cử đã vô tình trở thành một thành viên Nghị viện - và tôi ngồi xe ngựa cùng anh ta từ góc quảng trường Leicester đến lối vào dành cho nghị sĩ của Tòa nhà Quốc hội, nơi cảnh sát đón tiếp tôi với một sự dung thứ bất thường. Liệu họ nghĩ rằng anh ta là người canh giữ tôi hay tôi là người canh giữ anh ta vẫn là đề tài tranh luận giữa chúng tôi cho đến tận ngày nay.

Trong câu chuyện này, thiết tưởng cần phải giữ lại sự chính xác đến từng chi tiết nhỏ nhất. Sau khi để người bạn lại Tòa nhà Quốc hội, tôi đi chiếc xe ngựa thêm vài trăm thước nữa đến một văn phòng ở phố Victoria mà tôi có việc phải ghé qua. Tôi liền bước xuống và đưa cho anh ta nhiều hơn số tiền cước. Anh ta nhìn vào đó, nhưng không phải với vẻ hoài nghi cau có cùng tâm lý chực chờ lừa gạt vốn không có gì lạ ở những người đánh xe bình thường. Song đây không phải là một người đánh xe bình thường, hoặc có lẽ, chẳng phải con người. Anh ta nhìn nó với sự ngơ ngác đần độn và ngây thơ, rõ ràng là hoàn toàn chân thật. "Anh biết đấy, thưa ngài," anh ta nói, "ngài mới đưa tôi có một shilling tám xu thôi mà?" Tôi ngạc nhiên đáp rằng tôi biết điều đó chứ. "Thưa ngài, giờ thì ngài biết đấy," anh ta nói bằng một giọng thân thiện, van nài và hợp lý, "ngài biết rằng đó không phải là tiền cước đi từ Euston." "Euston," tôi lặp lại một cách mơ hồ, bởi vì cụm từ lúc bấy giờ đối với tôi nghe cứ như thể Trung Quốc hay Ả Rập vậy. "Quái quỷ gì mà Euston lại dính dáng đến chuyện này chứ?" "Chính ngài đã vẫy gọi tôi ngay bên ngoài ga Euston," người đàn ông bắt đầu với một độ chính xác đến kinh ngạc, "và rồi ngài bảo——" "Lôi cái quái gì ở địa ngục ra mà anh nói thế hả?" tôi nói với sự nhẫn nại của một Cơ đốc nhân; "Tôi đón anh ở góc phía tây nam quảng trường Leicester cơ mà." "Quảng trường Leicester," anh ta kêu lên, tuôn ra một thứ thác ghẻ sự khinh miệt, "sao cơ, hôm nay chúng ta đã bén mảng tới quảng trường Leicester đâu nào. Ngài đã vẫy tôi bên ngoài ga Euston, và ngài bảo——" "Anh điên rồi, hay là tôi mất trí?" tôi hỏi với vẻ bình tĩnh mang tính khoa học.

Tôi nhìn người đàn ông ấy. Chẳng có người đánh xe bất lương bình thường nào lại nghĩ ra nổi một lời nói dối vững chãi, đồ sộ và mang tính kiến tạo đến thế. Và người đàn ông này không phải là một kẻ đánh xe bất lương. Nếu có một khuôn mặt phàm trần nào từng nặng nề, mộc mạc và khiêm nhường, với đôi mắt xanh to tướng lồi lên như mắt ếch, nếu có một khuôn mặt phàm trần nào (nói ngắn gọn là) hội tụ đầy đủ những gì mà một khuôn mặt con người nên có, thì đó chính là khuôn mặt của người đánh xe vừa phẫn uất vừa lễ phép ấy. Tôi nhìn ngược nhìn xuôi con đường; một màn sương chạng vạng tối u tối bất thường dường như đang buông xuống. Và chỉ trong một giây, cơn ác mộng cũ kỹ của kẻ hoài nghi đã đặt ngón tay lên dây thần kinh của tôi. Sự chắc chắn là gì? Có ai chắc chắn về bất cứ điều gì không? Ôi trời! nghĩ đến lối mòn tẻ nhạt của những kẻ hoài nghi cứ mãi thắc mắc liệu chúng ta có sở hữu một đời sống tương lai hay không. Câu hỏi thú vị đối với chủ nghĩa hoài nghi chân chính là liệu chúng ta có sở hữu một quá khứ hay không. Xét theo quan điểm lý tính, một phút trước rốt cuộc là gì ngoài một truyền thống và một bức tranh? Bóng tối từ lòng đường ngày càng sẫm đặc. Người đánh xe bình tĩnh cung cấp cho tôi những chi tiết hết sức tỉ mỉ về cử chỉ, lời nói, cùng tiến trình hành động phức tạp nhưng nhất quán mà tôi đã áp dụng kể từ cái dịp đáng chú ý khi tôi vẫy anh ta bên ngoài ga Euston. Làm sao tôi biết được (những người bạn hoài nghi của tôi sẽ nói thế) rằng tôi đã không vẫy anh ta bên ngoài ga Euston cơ chứ? Tôi vẫn kiên quyết với khẳng định của mình; anh ta cũng kiên quyết không kém với khẳng định của anh ta. Rõ ràng anh ta là một người trung thực chẳng kém gì tôi, lại làm một nghề đáng kính hơn nhiều. Khoảng khắc đó, vũ trụ và các vì sao đã chệch khỏi quỹ đạo của chúng dẫu chỉ một chút xíu, và nền móng của trái đất như bị lay chuyển. Nhưng vì cùng một lý do khiến tôi tin vào Dân chủ, vì cùng một lý do khiến tôi tin vào ý chí tự do, vì cùng một lý do khiến tôi tin vào phẩm hạnh cố định của đức tính, cái lý do chỉ có thể diễn đạt bằng việc tôi không đời nào chọn làm một kẻ điên, tôi tiếp tục tin rằng người đánh xe trung thực này đã sai, và tôi nhắc lại với anh ta rằng tôi thực sự đã đón anh ta ở góc quảng trường Leicester. Anh ta lại bắt đầu với vẻ chân thành rõ mồn một và đầy sức nặng ấy: "Ngài đã vẫy tôi bên ngoài ga Euston, và ngài bảo——"

Và ngay lúc ấy, trên nét mặt anh ta bỗng xuất hiện một thứ biến dạng kinh hoàng của sự kinh ngạc sống động, tựa như thể anh ta được thắp sáng lên từ bên trong giống như một chiếc đèn lồng. "Ôi, xin lỗi ngài nhé," anh ta nói. "Tôi xin lỗi ngài. Tôi xin lỗi ngài. Ngài đón tôi từ quảng trường Leicester. Giờ thì tôi nhớ ra rồi. Tôi xin lỗi ngài." Và rồi, người đàn ông kinh ngạc ấy quất chiếc roi ngựa kêu đét một tiếng sắc lẹm rồi lóc cóc đánh xe đi mất. Toàn bộ cuộc gặp gỡ đó, trước lá cờ của Thánh George, tôi xin thề là hoàn toàn có thật.

Tôi nhìn theo người đánh xe kỳ lạ khi bóng anh ta nhỏ dần trong khoảng không xa xăm và sương mù. Tôi không biết mình có đúng không khi tưởng tượng rằng dẫu gương mặt anh ta trông có vẻ chân thực đến thế, vẫn có điều gì đó siêu nhiên và ma quái ở anh ta khi nhìn từ phía sau. Có lẽ anh ta được phái đến để cám dỗ tôi từ bỏ sự bám víu vào những lẽ phải và sự chắc chắn mà tôi đã bảo vệ hồi ban ngày. Dù thế nào đi nữa, điều đó cũng mang lại cho tôi niềm vui khi nhớ rằng ý thức về thực tại của tôi, dẫu có chao đảo trong chốc lát, vẫn đứng vững vàng.