Thỉnh thoảng trong các bài tiểu luận của mình, tôi có đưa vào một chút sự thật. Những chuyện có thật từng xảy ra đã được nhắc đến, chẳng hạn như cuộc gặp gỡ Tổng thống Kruger hay việc bị ném khỏi xe ngựa. Những gì tôi sắp kể sau đây thực sự đã xảy ra; dẫu vậy, nó không hề mang yếu tố chính trị thực tế hay hiểm nguy cá nhân. Đó đơn giản chỉ là một cuộc trò chuyện lặng lẽ giữa tôi và một người khác. Thế nhưng, cuộc trò chuyện lặng lẽ ấy lại là điều kinh hoàng nhất từng xảy ra trong đời tôi. Sự việc đã lùi vào dĩ vãng quá lâu nên tôi không còn nhớ chính xác từng từ trong đoạn đối thoại, mà chỉ nhớ các câu hỏi và câu trả lời chính; nhưng có một câu mà tôi có thể nhớ hoàn toàn rành mạch, từng chữ một. Đó là một câu nói khủng khiếp đến mức dù muốn tôi cũng chẳng thể nào quên được. Đó là câu cuối cùng được thốt lên; và nó không nói với tôi.

Sự việc ấy giáng xuống đời tôi vào những năm tháng tôi còn theo học tại một trường mỹ thuật. Một trường mỹ thuật có điểm khác biệt với hầu như mọi trường học hay đại học khác ở chỗ: vì là một môi trường mới mẻ, thô sơ và kỷ luật lỏng lẻo, nó tạo ra sự tương phản vô cùng mạnh mẽ giữa kẻ siêng năng và người biếng nhác. Mọi người ở trường mỹ thuật hoặc làm việc đầu tắt mặt tối, hoặc chẳng làm gì sất. Tôi, cùng với một vài kẻ quyến rũ khác, thuộc vế sau; điều này thường đẩy tôi vào giao du với những người rất khác biệt với tôi, và họ lười biếng vì những lý do cũng rất khác tôi. Tôi lười biếng bởi vì tôi quá bận rộn; vào khoảng thời gian ấy, tôi đang bận khám phá ra một điều khiến tôi vô cùng kinh ngạc và nhớ đời, rằng tôi không phải là một kẻ vô thần.

Nhưng xung quanh cũng có những kẻ lêu lổng khác đang bận rộn khám phá cái điều mà Carlyle gọi (tôi nghĩ với một sự tế nhị không cần thiết) là sự thật rằng gừng cay miệng.

Nói tóm lại, tôi trân trọng khoảng thời gian đó vì nó giúp tôi làm quen với một số lượng khá tiêu biểu những kẻ đồi bại. Về khoản này, có hai điều vô cùng kỳ lạ mà một nhà phê bình nhân sinh quan có thể nhận ra. Điều thứ nhất là thực tế có một sự khác biệt thực sự giữa đàn ông và phụ nữ; đó là phụ nữ thích trò chuyện từng đôi một, trong khi đàn ông thích trò chuyện theo nhóm ba người. Điều thứ hai là khi bạn nhận thấy (như bạn vẫn thường thấy) ba gã vô loại và ngốc nghếch đi lại với nhau và chè chén say sưa mỗi ngày, bạn thường sẽ thấy rằng một trong ba gã vô loại và ngốc nghếch ấy (vì một lý do phi thường nào đó) lại không phải là kẻ vô loại cũng chẳng phải kẻ ngốc nghếch. Trong những nhóm nhỏ chuyên chìm đắm trong những cuộc chơi trác táng nhạt nhẽo ấy, hầu như lúc nào cũng có một kẻ dường như đang hạ mình chơi chung với hội; một kẻ vừa có thể buông những lời tầm phào nhơ nhớp với đồng bọn, lại vừa có thể bàn chuyện chính trị với một tín đồ Xã hội chủ nghĩa, hay luận bàn triết học với một người theo đạo Công giáo.

Chính là một kẻ như thế mà tôi đã có dịp quen biết rất rõ. Thật kỳ lạ, có lẽ thế, khi hắn lại thích thú cái hội nhóm bẩn thỉu và say sưa của mình; và thậm chí còn kỳ lạ hơn, có lẽ thế, khi hắn lại thích giao du với tôi. Có những tiếng đồng hồ ban ngày hắn ngồi trò chuyện với tôi về Milton hay kiến trúc Gothic; có những tiếng đồng hồ ban đêm hắn lại đi đến những nơi mà tôi chẳng có lấy một chút mong muốn bước theo, dẫu chỉ là trong suy nghĩ. Hắn là một người đàn ông với gương mặt dài, mang nét mỉa mai, mái tóc đỏ xoăn sát; xuất thân là một quý tộc, hắn có dáng đi của một người thượng lưu, nhưng vì lý do nào đó lại thích đi ngúng nguẩy như một tay nài ngựa dắt theo hai xô nước. Hắn trông giống như một kiểu Siêu nài ngựa; hệt như thể một vị tổng lãnh thiên thần vừa bước vào trường đua. Và tôi sẽ không bao giờ quên được nửa giờ đồng hồ mà hắn và tôi tranh luận về những điều thực tế, lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng.

.....

Chạy dọc theo mặt tiền của tòa nhà lớn vốn là một phần trường học của chúng tôi là một dải bậc đá khổng lồ, tôi nghĩ là còn cao hơn cả bậc dẫn lên Nhà thờ St. Paul. Vào một buổi tối mùa đông tối trời, hắn và tôi đang lang thang trên những bậc cao lạnh lẽo ấy, nơi trông ảm đạm chẳng khác gì một ngọn kim tự tháp dưới bầu trời đầy sao. Thứ duy nhất có thể nhìn thấy phía dưới chúng tôi trong màn đêm đen đặc là một ngọn lửa đang bùng cháy và bập bùng; vì có lẽ người làm vườn nào đó đang đốt thứ gì đó trong khuôn viên, và chốc chốc những tia lửa đỏ lại bay là đà qua chúng tôi như một bầy côn trùng đỏ rực trong bóng tối. Phía trên chúng tôi cũng một màu u tối; nhưng nếu ai đó chăm chú nhìn lâu vào bóng tối bên trên ấy, người ta sẽ thấy những sọc xám thẳng đứng giữa màn đen rồi nhận ra mặt tiền khổng lồ của tòa nhà kiểu Doric, mờ ảo nhưng bao trùm cả bầu trời, như thể Thiên đàng vẫn còn ngập tràn bóng hình khổng lồ của thời kỳ Ngoại giáo.

.....

Gã đó đột ngột hỏi tôi tại sao tôi lại đang trở nên chính thống. Cho đến khi hắn cất lời, thực tình tôi còn chẳng biết là mình đang như vậy; nhưng ngay khoảnh khắc hắn nói thế, tôi biết điều đó hoàn toàn chính xác. Và quá trình ấy đã diễn ra quá lâu và quá đủ đầy để tôi có thể đáp lại hắn ngay lập tức bằng những lý giải sẵn có trong đầu.

“Tôi đang trở nên chính thống,” tôi nói, “bởi vì tôi đã đi đến kết luận, dù đúng hay sai, sau khi vắt óc suy nghĩ đến cùng cực, rằng dị giáo thậm chí còn tồi tệ hơn cả tội lỗi. Một sai lầm còn đáng sợ hơn cả một tội ác, bởi vì sai lầm sinh ra tội ác. Một kẻ theo chủ nghĩa Đế quốc còn tồi tệ hơn một tên cướp biển. Bởi vì kẻ theo chủ nghĩa Đế quốc mở ra một trường đào tạo cướp biển; hắn dạy nghề cướp biển một cách vô vụ lợi và chẳng cần đồng lương thỏa đáng. Một kẻ tôn sùng tình yêu tự do còn tồi tệ hơn một kẻ phóng đãng. Bởi vì kẻ phóng đãng còn nghiêm túc và liều lĩnh ngay cả trong mối tình ngắn ngủi nhất của mình; trong khi kẻ tôn sùng tình yêu tự do lại luôn thận trọng và vô trách nhiệm ngay cả trong sự gắn bó dài lâu nhất. Tôi căm ghét sự hoài nghi hiện đại bởi vì nó rất nguy hiểm.”

“Ý anh là nguy hiểm cho đạo đức,” hắn nói với một giọng điệu vô cùng dịu dàng. “Tôi đoán là anh đúng. Nhưng sao anh lại bận tâm đến đạo đức làm gì?”

Tôi liếc nhanh vào mặt hắn. Hắn rướn cổ lên theo một thói quen cố hữu; và nhờ thế, khuôn mặt hắn chợt hiện rõ dưới ánh lửa bập bùng hắt lên từ phía dưới, tựa như một gương mặt dưới ánh đèn sân khấu. Chiếc cằm dài và gò má cao của hắn bị chiếu sáng một cách ma quái từ bên dưới; khiến hắn trông giống như một ác quỷ đang ném ánh nhìn trân trân xuống cái hố lửa địa ngục. Tôi dấy lên một cảm giác vô định rằng mình đang bị cám dỗ giữa chốn hoang mạc; và ngay lúc tôi khựng lại, một chùm tia lửa đỏ bỗng vụt qua.

“Anh thấy những tia lửa kia tuyệt vời không?” tôi nói.

“Có chứ,” hắn đáp.

“Đó là tất cả những gì tôi đòi hỏi anh phải thừa nhận,” tôi nói. “Hãy cho tôi những đốm lửa đỏ nhỏ nhoi ấy và tôi sẽ suy luận ra đạo đức Cơ đốc giáo. Có lúc tôi đã nghĩ như anh, rằng niềm vui trước một tia lửa bay lượn chỉ là thứ đến rồi đi cùng với tia lửa ấy. Có lúc tôi đã nghĩ niềm ngây ngất ấy tự do chẳng kém gì ngọn lửa. Có lúc tôi đã nghĩ vì sao ngôi sao đỏ kia lại đơn độc trong không gian. Nhưng giờ đây tôi biết rằng ngôi sao đỏ ấy chỉ nằm trên đỉnh của một ngọn kim tự tháp vô hình gồm các giá trị đạo đức. Ngọn lửa đỏ ấy chỉ là bông hoa mọc trên một cái thân cây mang sức sống của những thói quen, thứ mà anh không thể nhìn thấy. Chỉ vì mẹ anh bắt anh phải nói ‘Cảm ơn’ cho một chiếc bánh ngọt nên giờ đây anh mới có thể cảm ơn Tự nhiên hay sự hỗn mang vì những ngôi sao đỏ chớp nhoáng ấy hoặc vì những ngôi sao trắng muôn đời. Chỉ vì anh đã biết cúi đầu trước pháo hoa vào ngày mùng năm tháng Mười một nên giờ đây anh mới có thể tận hưởng bất kỳ màn pháo hoa nào mà anh tình cờ bắt gặp. Anh chỉ thích chúng có màu đỏ bởi vì người ta đã kể cho anh nghe về máu của các vị thánh tử đạo; anh chỉ thích chúng rực rỡ bởi vì sự rực rỡ chính là vinh quang. Ngọn lửa đó nở hoa từ những đức tính, và nó cũng sẽ tàn lụi cùng với các đức tính ấy. Hãy dụ dỗ một người phụ nữ, và tia lửa kia sẽ bớt rực rỡ đi. Đổ máu đi, và tia lửa ấy sẽ bớt đỏ đi. Trở thành một kẻ thực sự tồi tệ, thì đối với anh chúng sẽ chẳng khác gì những vết bẩn trên giấy dán tường.”

Hắn có một sự công bằng đáng sợ trong tư duy khiến tôi cảm thấy tuyệt vọng cho linh hồn hắn. Một kẻ vô thần tầm thường, vô hại sẽ chối bỏ việc tôn giáo sinh ra sự khiêm nhường hay sự khiêm nhường sinh ra niềm vui giản dị: nhưng hắn thì thừa nhận cả hai. Hắn chỉ nói: “Nhưng chẳng lẽ ta không tìm thấy trong cái ác một sức sống của riêng nó? Cứ cho là với mỗi người phụ nữ tôi hủy hoại, một trong những tia lửa đỏ ấy sẽ tắt ngúm: thế thì niềm vui ngày càng lan rộng của sự hủy diệt ấy chẳng phải sẽ...”

“Anh có thấy ngọn lửa kia không?” tôi hỏi. “Nếu chúng ta có một nền dân chủ chiến đấu thực sự, hẳn ai đó sẽ thiêu sống anh trong ngọn lửa ấy; hệt như cái cách mà một kẻ thờ quỷ như anh đáng phải chịu.”

“Có lẽ vậy,” hắn nói, với cái giọng mệt mỏi và điềm đạm quen thuộc của mình. “Chỉ là điều anh gọi là cái ác thì tôi gọi là cái thiện.”

Hắn bước xuống những bậc thềm lớn một mình, còn tôi thì có cảm giác như mình muốn những bậc thềm ấy phải được quét dọn và tẩy uế thật sạch sẽ. Tôi bước theo sau đó ít phút, và khi tôi đi tìm chiếc mũ của mình ở dãy hành lang tối tăm, thấp tè nơi treo nó, tôi chợt nghe thấy tiếng hắn vang lên lần nữa, nhưng những lời nói thì không sao nghe rõ. Tôi khựng lại, giật mình: rồi tôi nghe thấy giọng của một trong những kẻ đồi bại nhất trong đám chiến của hắn cất lên, “Chẳng ai có thể biết được đâu.” Và rồi tôi nghe thấy hai hoặc ba từ mà tôi ghi nhớ đến từng âm tiết và không thể nào quên nổi. Tôi nghe thấy tên thờ quỷ ấy nói, “Tao nói cho mày biết tao đã làm tất cả mọi thứ khác rồi. Nếu tao làm điều đó nữa, tao sẽ chẳng còn phân biệt được ranh giới giữa đúng và sai.” Tôi lao vụt ra ngoài mà không dám dừng lại dù chỉ một giây; và khi lướt qua ngọn lửa, tôi thậm chí chẳng biết đó là địa ngục hay là tình yêu cuồng nộ của Thiên Chúa.

Từ dạo ấy, tôi nghe tin hắn đã qua đời: có lẽ người ta có thể nói rằng hắn đã tự sát; dẫu cho hắn làm điều đó bằng những công cụ của sự hoan lạc chứ không phải bằng những công cụ của nỗi đau. Xin Chúa phù hộ cho hắn, tôi biết con đường mà hắn đã đi; nhưng tôi chưa từng biết, hay thậm chí dám nghĩ ngợi xem đâu là nơi mà hắn đã dừng lại và tự kìm chân mình.