Hôm nọ tôi gặp một người đàn ông không tin vào truyện cổ tích. Ý tôi không phải là anh ta không tin vào các sự việc được kể trong đó — rằng anh ta không tin một quả bí ngô có thể biến thành cỗ xe ngựa. Quả thực, anh ta lại mang cái sự hoài nghi kỳ quặc này. Và giống như tất cả những người khác mà tôi từng gặp có cùng quan điểm đó, anh ta hoàn toàn không thể đưa ra một lý do hợp lý nào cho việc ấy. Anh ta viện đến các quy luật tự nhiên, nhưng rồi cũng nhanh chóng từ bỏ điều đó. Sau đó, anh ta bảo rằng trong trải nghiệm thông thường, bí ngô là thứ không thể thay đổi được, và tất cả chúng ta đều trông đợi vào bản chất bí ngô kéo dài vô tận của chúng ra. Nhưng tôi đã chỉ cho anh ta thấy rằng đây không phải là thái độ chúng ta dành riêng cho những điều kỳ diệu bất khả thi, mà đơn giản chỉ là thái độ chúng ta dành cho mọi hiện tượng bất thường. Nếu chúng ta chắc chắn về các phép màu, chúng ta đã chẳng cần phải trông đợi vào chúng. Những sự việc rất hiếm khi xảy ra đều bị tất cả chúng ta gạt ra ngoài các tính toán của mình, bất kể chúng có mang tính phép màu hay không. Tôi không mong một ly nước bị biến thành rượu; nhưng tôi cũng chẳng mong một ly nước bị bỏ độc axit prussic. Trong các mối quan hệ làm ăn thông thường, tôi không hành xử dựa trên giả định rằng vị biên biến tập là một nàng tiên; nhưng tôi cũng không hành xử dựa trên giả định rằng ông ta là một điệp viên Nga, hay là vị hoàng thân lưu vong của Đế quốc La Mã Thần thánh. Điều chúng ta ngầm giả định trong hành động không phải là trật tự tự nhiên là bất biến, mà đơn giản là việc đặt cược vào những cố sự hiếm khi xảy ra vẫn an toàn hơn nhiều so với những cố sự quen thuộc. Điều này chẳng ảnh hưởng gì đến độ tin cậy của bất kỳ câu chuyện được kiểm chứng nào về một điệp viên Nga hay một quả bí ngô biến thành cỗ xe ngựa. Nếu tận mắt chứng kiến một quả bí ngô biến thành xe hơi Panhard, tôi cũng chẳng vì thế mà dễ dàng cho rằng điều tương tự sẽ lặp lại. Tôi sẽ không dốc vốn đầu tư vào bí ngô với ý định lấn sân sang ngành kinh doanh ô tô. Cô Lọ Lem nhận được một chiếc váy dự tiệc từ bà tiên; nhưng tôi không cho rằng vì thế mà cô ấy bớt chăm chút cho y phục của chính mình.

Thế nhưng, quan điểm cho rằng truyện cổ tích không thể thực sự xảy ra, dẫu có điên rồ, lại rất phổ biến. Người đàn ông mà tôi đang nhắc tới còn không tin vào truyện cổ tích theo một nghĩa thậm chí còn kinh ngạc và lệch lạc hơn nhiều. Anh ta thực sự cho rằng không nên kể truyện cổ tích cho trẻ em nghe. Đó là (giống như niềm tin vào chế độ nô lệ hoặc việc sáp nhập lãnh thổ) một trong những sai lầm trí tuệ sát sườn với những tội lỗi thông thường của con người. Có những sự cự tuyệt mà dẫu được thực hiện với cái gọi là lương tâm thanh thản, thì tự bản thân hành động ấy lại mang theo ngần ấy sự kinh hoàng, buộc một con người khi làm điều đó không chỉ phải đanh thép hóa mà còn làm hoen ố đôi chút tâm can mình. Một trong số đó là việc từ chối cung cấp sữa cho những người mẹ trẻ khi chồng họ đang ra trận chiến đấu vì chúng ta. Một hành động khác chính là việc từ chối truyện cổ tích đối với trẻ thơ.

.....

Người đàn ông đó đến gặp tôi vì một hội nhóm ngớ ngẩn nào đó mà tôi là một thành viên nhiệt thành; anh ta là một thanh niên có làn da hồng hào, cận thị, trông giống như một vị phó tế lang thang bất lực đến mức chẳng thể tìm nổi đường đến Giáo hội Anh. Anh ta đeo một chiếc cà vạt màu xanh lá cây kỳ lạ và có chiếc cổ rất dài; tôi vẫn luôn gặp những kẻ mộng mơ có chiếc cổ dài như vậy. Có lẽ bởi vì khát vọng vĩnh cửu của họ cứ từ từ nâng đầu họ ngày một sát hơn những vì sao. Hoặc có lẽ nó liên quan đến một thực tế là rất nhiều người trong số họ ăn chay trường: có lẽ họ đang tiến hóa dần chiếc cổ của loài hươu cao cổ để có thể ăn hết tất cả ngọn của những tán cây ở Vườn Kensington. Xét theo mọi nghĩa, những điều này vượt quá tầm hiểu suy của tôi. Dù sao đi nữa, đó chính là chàng thanh niên không tin vào truyện cổ tích; và do một sự trùng hợp kỳ lạ, anh ta bước vào phòng đúng lúc tôi vừa xem xong một chồng tiểu thuyết đương đại, và hệ quả là tôi bắt đầu đọc “Truyện cổ tích Grimm” như một điều hiển nhiên.

Tuy nhiên, những cuốn tiểu thuyết hiện đại nằm trước mặt tôi thành một chồng; và bạn có thể tự tưởng tượng ra tựa đề của chúng. Nào là “Nàng Sue Ngoại Ô: Một Câu Chuyện Tâm Lý,” rồi cả “Sue Tâm Lý: Một Câu Chuyện Về Vùng Ngoại Ô”; nào là “Trixy: Một Khí Chất,” và “Lòng Căm Ghét Đàn Ông: Bản Đơn Sắc,” cùng tất cả những thứ hay ho đó. Tôi đọc chúng với sự hứng thú thực sự, nhưng ngạc nhiên thay, cuối cùng tôi cũng thấy chán ngấy, và khi nhìn thấy cuốn “Truyện cổ tích Grimm” tình cờ nằm trên bàn, tôi liền thốt lên một tiếng kêu vui sướng đến mức bất lịch sự. Ít nhất ở đây, cuối cùng thì ở đây, người ta có thể tìm thấy chút ít lẽ phải thông thường. Tôi mở sách ra, và mắt tôi chạm vào những từ ngữ tuyệt vời và thỏa lòng này: “Bà ngoại của con rồng.” Ít nhất điều đó còn hợp lý; ít nhất điều đó còn chân thực. “Bà ngoại của con rồng!” Trong lúc tôi đang ngậm ngùi tận hưởng hương vị đầu tiên của thực tại con người bình dị ấy trên đầu lưỡi, tôi bất chợt ngước lên và nhìn thấy con quái vật đeo cà vạt xanh lá này đang đứng ở ngưỡng cửa.

.....

Tôi hy vọng mình đã lắng nghe những gì anh ta nói về hội nhóm kia một cách đủ lịch sự; nhưng khi anh ta vô tình nhắc đến việc mình không tin vào truyện cổ tích, tôi đã bùng nổ vượt ngoài tầm kiểm soát. “Này anh bạn,” tôi nói, “anh là ai mà dám không tin vào truyện cổ tích? Tin vào Râu Xanh còn dễ hơn nhiều so với việc tin vào anh. Râu Xanh là một sự bất hạnh; nhưng cà vạt xanh lá mới là tội lỗi. Tin vào một triệu câu chuyện cổ tích còn dễ hơn nhiều so với việc tin vào một kẻ không thích truyện cổ tích. Tôi thà hôn sách Grimm thay vì Kinh Thánh và thề nguyện đối với tất cả các câu chuyện của ông ấy cứ như thể chúng là ba mươi chín tín điều, còn hơn là phải nói một cách nghiêm túc và từ tận đáy lòng mình rằng trên đời lại có một con người như anh; rằng anh không phải là một sự cám dỗ của quỷ dữ hay một ảo ảnh từ cõi hư vô. Hãy nhìn những từ ngữ giản dị, mộc mạc, thiết thực này. ‘Bà ngoại của con rồng,’ thế là ổn rồi; điều đó hợp lý đến mức suýt chạm ngưỡng chủ nghĩa duy lý. Nếu có một con rồng, thì nó có bà ngoại. Thế nhưng anh — anh thì lại chẳng có bà ngoại nào cả! Nếu anh từng biết đến một người, bà ấy đã dạy anh biết yêu truyện cổ tích. Anh không có cha, anh không có mẹ; chẳng nguyên nhân tự nhiên nào có thể giải thích được sự tồn tại của anh. Anh không thể hiện hữu được. Tôi tin vào nhiều điều mà mình chưa từng thấy; nhưng với những thứ như anh, người ta có thể thốt lên rằng: ‘Phúc thay những ai chưa thấy mà tin.’”

.....

Tôi có cảm giác rằng anh ta không theo kịp tôi một cách đủ tinh tế, thế nên tôi bèn dị giọng lại. “Anh không thể nhận ra rằng,” tôi nói, “truyện cổ tích về bản chất là hoàn toàn vững chãi và rành mạch; nhưng thứ hư cấu vĩnh cửu về đời sống hiện đại này tự bản chất lại hoàn toàn phi lý hay sao? Văn hóa dân gian có nghĩa là tâm hồn thì lành mạnh, nhưng vũ trụ lại hoang dã và đầy rẫy những điều kỳ diệu. Chủ nghĩa hiện thực có nghĩa là thế giới thì tẻ nhạt và ngập tràn lề thói thường nhật, nhưng tâm hồn lại đau ốm và đang gào thét. Vấn đề của truyện cổ tích là — một con người khỏe mạnh sẽ làm gì với một thế giới kỳ ảo? Vấn đề của tiểu thuyết hiện đại là — một kẻ điên sẽ làm gì với một thế giới tẻ nhạt? Trong truyện cổ tích, vũ trụ phát điên; nhưng người anh hùng thì không phát điên. Trong tiểu thuyết hiện đại, người anh hùng đã phát điên trước khi cuốn sách bắt đầu, và phải chịu đựng sự vững vàng cay nghiệt cùng sự tỉnh táo tàn nhẫn của vũ trụ. Trong câu chuyện xuất sắc ‘Bà ngoại của con rồng,’ trong tất cả các câu chuyện khác của Grimm, người ta ngầm giả định rằng chàng thanh niên lên đường phiêu lưu sẽ mang trong mình mọi chân lý cốt lõi; rằng anh ta sẽ dũng cảm, tràn đầy đức tin, hợp lý, rằng anh ta sẽ kính trọng cha mẹ, giữ đúng lời hứa, cứu giúp một nhóm người, thách thức một nhóm người khác, ‘parcere subjectis et debellare,’ v.v. Rồi sau đó, khi đã mặc nhiên thừa nhận tâm điểm tỉnh táo này, tác giả tự giải trí bằng cách tưởng tượng điều gì sẽ xảy ra nếu toàn bộ thế giới xung quanh bỗng hóa điên dại, nếu mặt trời chuyển sang màu xanh lá và mặt trăng chuyển sang màu xanh dương, nếu ngựa có sáu chân và người khổng lồ có hai đầu. Thế nhưng văn học hiện đại của anh lại lấy sự điên rồ làm tâm điểm. Do đó, nó đánh mất cả sự hứng thú ngay cả của sự điên rồ. Một kẻ mất trí không thấy bản thân mình gây ngạc nhiên, bởi vì hắn ta hoàn toàn nghiêm túc; đó là điều biến hắn thành một kẻ mất trí. Một kẻ nghĩ mình là mảnh thủy tinh thì đối với chính mình cũng tẻ nhạt như một mảnh thủy tinh. Một kẻ nghĩ mình là con gà thì đối với chính mình cũng tầm thường như một con gà. Chỉ có sự tỉnh táo mới có thể nhìn thấy ngay cả một thứ thơ ca hoang dã nằm trong sự điên rồ. Thế nên, những câu chuyện khôn ngoan thuở xưa ấy đã biến người anh hùng thành kẻ bình thường và câu chuyện thành phi thường. Nhưng anh lại biến người anh hùng thành phi thường và câu chuyện thành bình thường — thật bình thường — ôi, vô cùng bình thường.”

Tôi thấy anh ta vẫn đang đăm đăm nhìn tôi không chớp mắt. Một dây thần kinh nào đó trong tôi đứt phựt dưới cái nhìn thôi miên ấy. Tôi chồm dậy và thét lên, “Nhân danh Chúa Trời, Nền Dân Chủ và Bà ngoại của con rồng — nhân danh tất cả những gì tốt đẹp — ta truyền lệnh cho ngươi hãy biến đi và đừng bao giờ bén mảng tới ngôi nhà này nữa.” Dù đó có phải là kết quả của nghi thức trừ tà hay không, thì chắc chắn một điều là anh ta đã thực sự bỏ đi.