Ajax, con trai của Télamon, chấm dứt, và từ đám đông vang lên tiếng vỗ tay theo sau những lời cuối. Rồi Ulysse, người con trai anh dũng của Laërte, đứng dậy; chàng đưa mắt nhìn xuống đất một lúc rồi ngước lên nhìn những người chỉ huy các đạo quân, phá tan sự im lặng bằng những lời lẽ mà họ trông đợi, và sự hùng biện lần này đi cùng với một cung cách thanh nhã.

“Giá như chư vị thần linh thuận tình với những lời khẩn cầu của ta và của các bạn, hỡi những người Hy Lạp có mặt tại đây, thì đã không có chuyện ai sẽ là người thụ hưởng những vũ khí trong cuộc tranh chấp này; và Achille ơi, ông vẫn còn bộ giáp bào trên người và chúng tôi vẫn còn ông. Nhưng bởi vì số mệnh bất công đã bắt ông rời xa ta, rời xa các bạn, - và với bàn tay Ulysse làm một cử chỉ như thể chùi nước mắt - ai xứng đáng hơn để nhận lấy vũ khí của người anh hùng Achille ngoài cái người đã đưa Achille vĩ đại đến gia nhập đoàn quân viễn chinh Hy Lạp? Chỉ có điều là các bạn đừng để cho gã Ajax này hưởng lợi từ cái vẻ trì độn của hắn, nhưng hắn quả thực như vậy; và các bạn, hỡi những người Hy Lạp, đừng để cho ta bị thiệt thòi vì chuyện ta luôn dùng đến khả năng trí tuệ của mình làm lợi cho các bạn. Và hãy để tài ăn nói này của ta, nếu ta có nó, nó đã từng phục vụ các bạn bao nhiêu lần rồi mà, bây giờ đang phục vụ chủ nó đây, không chuốc lấy thù oán, và hãy để mỗi người sử dụng các năng lực riêng của mình một cách tốt nhất.

Bây giờ, về chuyện dòng giống và gia tộc và về những kỳ công mà những người khác, không phải chúng ta, đã thực hiện, đó là những thứ, theo ta thấy, không thuộc về chúng ta. Nhưng bởi vì Ajax quả quyết mình là chắt của Jupiter, ta nói ra sự thật là dòng giống của ta cũng bắt nguồn từ Jupiter đó; ta là hậu duệ cũng ở đời thứ ba của ông. Vì ta có cha là Laërte, Laërte có cha là Arcésius, và Arcésius có cha là Jupiter. Và giữa họ với nhau thì không có những tên tội phạm bị trừng phạt phải ra đi sống lưu đày xứ người, như Pélée và Télamon[1] chẳng hạn. Ta cũng thuộc đẳng cấp danh gia vọng tộc về phía mẹ ta: bà là cháu nội của thần Mercure ở núi Cyllène[2]. Như vậy, ta có dòng dõi thần linh thông qua cả cha và mẹ ta. Nhưng, không phải vì gốc gác bên phía mẹ ta thì lừng lẫy hơn Ajax,và cũng không phải vì cha ta đã không làm đổ máu em trai mình, mà ta đòi hỏi vũ khí của Achille để lại ở đây.

Hãy phán xét sự tranh chấp giữa Ajax và ta chỉ dựa trên công lao của từng người thôi. Miễn là đừng cho là Ajax có công lao chỉ vì Télamon và Pélée là anh em[3], đừng lấy chuyện chung một dòng máu ra mà cân nhắc; phẩm chất và tài năng, đó mới là yếu tố quan trọng để chọn ai nhận phần thưởng này. Trong trường hợp các bạn tìm người ruột thịt gần nhất và người thừa kế hợp pháp thì có Pélée, cha của Achille, còn có Pyrrhus, con trai của Achille; vậy chỗ nào cho Ajax đây? Hãy mang vũ khí đó đến thành Phthie[4] hay đến đảo Scryos[5] đi! Và Teucer[6] nữa, anh ta cũng là anh họ của Achille đấy, có kém gì Ajax đâu; anh ta có đòi hỏi những vũ khí đó không, và giá như anh ta có đòi thật thì có nhận được không? Vậy, bởi vì sự tranh chấp này chỉ liên quan đến những thành tích của Ajax và ta, thì ta có thể nói là ta đã làm được nhiều việc hơn là ta có thể liệt kê một cách đầy đủ; nhưng ta sẽ kể ra theo thứ tự.

Thétis, mẹ của Achille và là một ‘Néréide’, biết trước cái chết của con trai mình[7] nên đã cho chàng giả trang, cho chàng mặc áo quần con gái, và việc này đã qua mặt mọi người, kể cả Ajax. Thế là ta kín đáo để thêm vài vũ khí, cái thứ hấp dẫn đàn ông đó, lẫn lộn với vật dụng đàn bà. Người anh hùng vẫn còn mặc đồ con gái khi đưa tay cầm lên tấm khiên và ngọn giáo, và ta nói với chàng: ‘Này con trai của Thétis, Pergame, cái thành lũy phải chịu số phận bị hủy diệt, vẫn chờ mi đến đó! Tại sao mi trì hoãn sự sụp đổ của thành Troie hùng mạnh?’ Và ta đặt tay lên vai Achille và gởi chàng trai dũng cảm này đi thực hiện những hành động dũng cảm. Vậy thì những kỳ công của chàng cũng là của ta[8].

Chính ta đã đánh bại trên chiến trường tên Téléphe[9] bằng ngọn giáo của mình, và chữa lành hắn với ngọn giáo đó khi hắn bị thương và buột miệng cầu cứu. Thành Thèbes thất thủ, đó là công của ta; rồi chính ta đã đánh chiếm đảo Lesbos, đảo Ténédos, rồi Chrysé và Cilla, hai thành phố của Apollon[10], và cả thành Scyros nữa. Đừng quên là hai tay ta đã san bằng thành lũy của Lyrnèse[11]. Chính ta, không ai khác, đã mang đến cho các bạn một con người duy nhất có thể tiêu diệt tên Hector đáng sợ, đó là chưa kể đến những chiến binh Troie khác. Dưới tay ta tên Hector lừng lẫy đã nằm lại trên chiến trường[12]. Bây giờ ta đòi những vũ khí để đổi lại những vũ khí đã giúp phát hiện ra Achille; vũ khí mà ta cho Achille khi còn sống, giờ ta muốn lấy lại sau khi chàng chết[13].

Khi nỗi đau buồn của một người đàn ông[14] lan rộng đến mọi người Hy Lạp và cả ngàn chiến thuyền tập hợp trong cảng Aulis đối diện với đảo Eubée, và dù đã chờ đợi dài ngày, trời vẫn không nổi gió, hay chỉ có gió ngược hướng thổi qua. Rồi xuất hiện một nhà tiên tri ác độc, lên tiếng bảo Agamemnon hãy hiến tế đứa con gái vô tội của mình, Iphigénie, cho nữ thần Diane bất nhẫn. Ông từ chối làm việc này và tỏ lòng tức giận đối với các đấng thần linh; trong lòng ông vua này vẫn còn lòng của một người cha; và chính ta là người đã thuyết phục được ông vượt qua tình phụ tử thâm sâu mà quan tâm đến lợi ích chung.

Đây quả thật là một tình huống khó khăn, ta thấy không dễ chịu chút nào để biện bạch - ta thú nhận thế, và xin Atride[15] tha lỗi về sự thú nhận này - trước một vị quan tòa thiên vị. Tuy nhiên, vì lợi ích của dân chúng, vì danh dự của em trai mình, vì quyền tư lệnh các đạo quân Hy Lạp được trao cho mình, tất cả đã làm Agamemnon phải cân nhắc giữa vinh quang và máu mủ ruột thịt. Rồi ta được phái đến gặp người mẹ, Clytemnestre; ta không phải thuyết phục bà ấy gì cả, nhưng phải lừa gạt bà ấy bằng mưu mẹo nào đó[16]. Giá như Ajax, con trai của Télamon, thay ta đi gặp bà thì thuyền bè của chúng ta hẳn đã còn chờ đợi những luồng gió thuận chiều trong bến cảng Aulis, cho đến tận ngày hôm nay!

Ta cũng được phái, như một sứ giả táo bạo, đến thành lũy Ilion[17]; và ta đã thăm viếng và đi vào bên trong viện nguyên lão[18] của thành Troie kiêu kỳ. Nó lúc đó còn đầy những chiến binh anh dũng. Giữ vững bình tĩnh, ta hùng hồn biện luận cho chính nghĩa mà người Hy Lạp đã đồng lòng giao phó cho ta; ta lên án tên Pâris, ta đòi hỏi cho nàng Hélène được trở về Hy Lạp cùng với những tài sản mà Pâris đã cướp được, và ta đã thuyết phục được Priam và Anténor[19], người đứng về phía Priam. Nhưng Pâris và các anh em ruột của hắn cũng như các tên đồng hành với hắn trong chuyện cướp đoạt đó, hầu như không che giấu ý định động thủ sát hại chúng ta, ngài Ménélas ơi, ngài biết rõ chuyện này lắm mà; đó là ngày đầu tiên của những mối hiểm nguy mà thần chia sẻ với ngài ở trong thành Troie.

Ta sẽ cần rất nhiều thời gian để kể ra những việc ta đã hoàn thành, bằng trí tuệ và hai cánh tay, vì lợi ích của các bạn, trong suốt cuộc chiến tranh kéo dài dai dẳng này. Sau những trận đánh đầu tiên, kẻ thù rút lui vào trong thành mà cố thủ, rất lâu, và chúng ta không có cơ hội nào để giao chiến với chúng bên ngoài. Cuối cùng chỉ đến năm thứ mười chúng ta mới đánh nhau thực sự. Vậy thì mi, Ajax, kẻ từ trước đến nay chỉ có hiểu biết về chiến trận, mi đã làm gì trong khoảng thời gian xen giữa đó? Mi đã thi hành những nhiệm vụ gì? Nếu mi hỏi ta làm gì lúc đó, câu trả lời là ta đã sắp đặt những cuộc phục kích chống kẻ thù, ta cho đào các giao thông hào quanh các tuyến phòng ngự, ta an ủi và khích lệ quân lính đồng minh để họ có thể kiên nhẫn chịu đựng sự chán ngắt của một cuộc chiến kéo dài quá lâu, ta đưa ra các ý kiến về sự vận chuyển lương thực và vũ khí cho đạo quân chúng ta, ta được phái đi thực hiện các sứ mệnh ở những nơi mà tình hình đòi hỏi.

Nhưng nhìn này, theo lệnh của Jupiter, cái lệnh nghe thấy trong giấc mơ khi ngủ say, nhà vua Agamemnon ra lệnh cho chúng ta từ bỏ cuộc chiến tranh mà chính chúng ta đã bắt đầu. Ông ấy có thể biện minh cho quyết định này với danh nghĩa và uy quyền của vị thần cao cả. Bây giờ hãy để Ajax ngăn chặn sự rút lui này, hãy để hắn đòi hỏi sự hủy diệt thành lũy Pergame, hãy để hắn làm cái việc hắn có thể làm, chiến đấu! Tại sao hắn không cản những người lính Hy Lạp muốn trở về nhà? Tại sao hắn không cầm lấy vũ khí và làm gương cho đám đông bị lạc lối đó noi theo? Việc này thì đâu có gì là quá sức đối với một người không bao giờ mở miệng nói mà không khoe khoang. Nhưng chúng ta làm được gì đây khi chính hắn cũng bỏ trốn?

Ta đã thấy mi, Ajax à, và ta thực sự xấu hổ với chuyện ta thấy, khi mi quay lưng và sửa soạn giương lên những cánh buồm nhục nhã đó. Ngay tức thì ta la lớn: ‘Các người làm gì thế này? Bộ điên rồi sao mà bỏ cuộc khi thành Troie đã bị chiếm[20]? Các người mang về quê hương, sau mười năm chinh chiến, cái thứ gì đây ngoài sự ô nhục?’ Với những lời lẽ như thế hay tương tự, mà nỗi đau khổ của ta làm cho chúng được nói ra thật hùng hồn, ta đã khiến họ từ bỏ ý định rút lui và đưa họ trở lại chiến trường. Và Atride[21] tập hợp các chiến hữu vẫn còn lo lắng và sợ hãi; và ngay cả con trai của Télamon, Ajax lúc đó, cũng không dám mở miệng thốt ra một lời. Nhưng tên Thersite[22] quả thực đã dám đả kích các nhà vua có mặt với những lời hỗn xược, dù sau đó nhờ ta mà hắn bị trừng phạt. Ta đứng phắt dậy, ta cổ vũ các chiến hữu lúc này đâm ra sợ sệt cứ tiếp tục cuộc chiến chống kẻ thù, và nhờ lời nói của ta mà họ tìm lại được sự dũng cảm. Và từ khi đó, bất cứ thành tích can trường nào mà đối thủ của ta ở đây có thể quả quyết là mình đã thực hiện là thuộc về ta, bởi vì hắn đã quay lưng bỏ đi và ta đã kéo hắn trở lại.

Cuối cùng, hỡi Ajax, giữa những người Hy Lạp ở đây, ai mở miệng ca ngợi mi và ai muốn làm bạn với mi? Phần ta thì có Diomède[23], anh đồng cam cộng khổ với ta, hành động cùng ta, luôn vững tâm khi có Ulysse bên cạnh. Chắc chắn ta phải là cái gì, duy nhất giữa hàng ngàn người Hy Lạp, thì Diomède mới chọn chứ! Rồi, ta không phải là kẻ được số mệnh chỉ định để ra đi. Tuy nhiên, khinh thường tất cả những nguy hiểm rình rập trong đêm tối và của kẻ thù, ta dấn bước tiến tới và giết được cái tên người xứ Phrygie, Dolon[24], nó cũng đang làm cái việc dọ thám mang đầy hiểm họa các chiến tuyến kẻ thù như chúng ta.

Nhưng trước khi hạ thủ, ta đã ép buộc nó khai ra tất cả những gì nó biết và ta biết ra cái âm mưu gian trá mà Troie đang sắp đặt. Ta đã khám phá ra mọi chuyện và thấy không cần phải do thám thêm nữa, và lúc đó ta có thể quay về với sự vinh quang mà ta tìm kiếm. Nhưng vẫn không bằng lòng với chuyện này, ta xông vào trong lều của Rhésus và ngay trong[25] doanh trại đó, ta đã giết hắn và các chiến hữu của hắn nữa. Là người chiến thắng sau khi hoàn thành những điều mong muốn, ta cưỡi chiếc xe ngựa chiến lấy được của hắn ra về theo cung cách hân hoan của cuộc khải hoàn. Cho công việc do thám ban đêm đó, tên Dolon đã đòi hỏi Hector thưởng những con ngựa của Achille, cho nên nếu bây giờ các bạn từ chối trao cho ta các vũ khí của Achille thì Ajax hẳn là hào phóng hơn các bạn đó![26]

Tại sao ta nên nhắc đến những hàng quân của Sarpédon[27] xứ Lycie mà thanh gươm của ta đã tàn sát? Ta đã dìm trong máu Coeranos, con trai của Iphitus, Alastor, Chromius, Halius, Noémon và Prytanis, ta đã chém chết Chersidamas, Thoon, Charops và Ennomos mà số phận tàn nhẫn đã đẩy họ vào thế đối nghịch với ta; và những kẻ khác ít có tiếng tăm hơn đã bỏ mạng dưới tay ta, bên dưới thành lũy[28] của họ.

Và ta nữa, các chiến hữu à, cũng bị chiến thương, ở ngay cái chỗ khiến ta lấy làm vinh dự: đừng vội tin những lời nói suông của ta về chuyện này. Hãy nhìn đây!” Và Ulysse đưa tay mở rộng chiếc áo mặc trên người rồi nói tiếp: “Đây là ngực ta, lúc nào cũng chịu đựng đau đớn vì chính nghĩa của các bạn! Nhưng đứa con trai của Télamon, trong tất cả những năm tháng này, chẳng đổ máu chút nào cho các chiến hữu của mình, và thân thể hắn chẳng có lấy một thương tích nào[29].

Và có quan trọng gì cơ chứ khi hắn nói là hắn đã cầm lấy vũ khí bảo vệ hạm đội Hy Lạp chống lại bọn người Troie và chống lại Jupiter? Ta đồng ý là hắn đã làm việc đó, bởi vì ta không có cái tính hẹp hòi tìm cách hạ thấp một cách có ác ý những việc tốt mà hắn đã thực hiện. Nhưng các bạn đừng để cho một mình hắn đòi hết sự vinh dự, nó thuộc về tất cả mọi người mà, và buộc hắn phải công nhận sự góp sức của các bạn. Chính Patrocle[30], con trai của Actor, được bảo vệ bằng sự cải trang với áo giáp và vũ khí của Achille, đã đẩy lùi cuộc tấn công của bọn người Troie, nếu không thì cả hạm đội của chúng ta đã bị thiêu hủy cùng với binh lính phòng thủ. Ajax còn nghĩ rằng chỉ có mình hắn mới dám đứng ra đương đầu trước lưỡi gươm, ngọn giáo của Hector, cố tình bỏ qua nhà vua Agamemnon của chúng ta, những thủ lãnh các đạo quân, và chính ta nữa: hắn chỉ là kẻ tình nguyện thứ chín cho nhiệm vụ này, và giữa chúng ta thì hắn được chọn vì nhờ vào số mệnh thôi. Nhưng này Ajax, kẻ dũng cảm nhất trên đời này, đâu là kết quả trận đánh đó của mi? Tên Hector ra về bình an vô sự, không có lấy một vết thương trên người!

Than ôi, thật là đau lòng cho ta khi nhớ lại cái lúc mà Achille, bức tường thành của người Hy Lạp, ngã xuống ở chiến trường! Vậy mà nước mắt, sự thương xót, nỗi sợ hãi, tất cả đã không ngăn cản được ta vực dậy từ dưới đất cái thân thể của Achille. Và chính trên đôi vai này, phải đó, ngay trên đôi vai này, ta đã mang xác Achille về phòng tuyến của chúng ta, kể cả giáp bào và vũ khí của chàng, vũ khí mà ta bây giờ mong được nhận đó. Ta có sức lực đủ để mang trên người một trọng lượng lớn như thế, và ta cũng có trí khôn đủ để biết trân trọng cái vinh dự mà các bạn chắc là sẽ trao cho ta. Có phải vì điều này mà bà mẹ của người anh hùng, nữ thần Biển Thétis, đã xin cho con trai mình món quà đến từ Trời, một sản phẩm của tài nghệ tuyệt vời[31] để giờ đây trang bị cho một tên chiến binh thô lỗ và đần độn hay sao? Bởi vì hắn chẳng hiểu gì tấm khiên được chạm nổi trên mặt: biển cả, mặt đất, bầu trời đầy sao, các chòm sao ‘Pléiade’, ‘Hyade’, và Đại Hùng Tinh không bao giờ rơi chìm xuống biển, cũng như những thành phố nằm rải rác và thanh gươm sáng loáng của Orion. Hắn đòi khoác lên người bộ áo giáp mà hắn chẳng hiểu gì hết.

Và về chuyện hắn mắng mỏ ta đã tìm cách tránh xa những gian khổ của chiến tranh và đã đến trễ khi chiến cuộc đã bắt đầu thì thế nào? Hắn không biết là hắn cũng nói xấu Achille vĩ đại hay sao? Nếu sự giả vờ là tội ác thì cả Achille và ta đều đã giả vờ. Nếu sự chậm trễ là phạm tội thì trong hai người ta là kẻ đến trước. Một người vợ thương chồng đã giữ ta lại; một người mẹ thương con đã giữ Achille lại. Thời gian đầu của cuộc chiến, hai đứa ta dành cho họ, phần còn lại dành cho các bạn. Ta không sợ sự buộc tội, dù là ta không thể trả lời nó, một sự buộc tội mà ta chia sẻ với một người anh hùng xuất chúng đến thế. Nói cho cùng, trí khôn của Ulysse đã phát hiện ra Achille, chứ không phải trí khôn của Ajax đã phát hiện ra Ulysse.

Chúng ta đừng tỏ ra ngạc nhiên thấy hắn tuôn ra những lời thóa mạ chống lại ta từ cái lưỡi ngu xuẩn của hắn, bởi vì hắn cũng trút ra những lời lăng nhục chống lại các bạn đó. Có phải đối với ta là hèn hạ không khi có lần buộc tội Palamède một cách sai lầm, còn đối với các bạn là đàng hoàng không khi lên án tên phản trắc đó? Nhưng đứa con trai của Nauplius[32] đã không thể bào chữa cho một tội ác lớn đến thế, được chứng thực rõ ràng đến thế, và các bạn cũng không đơn giản là chỉ nghe nói lại về sự phản bội của nó: các bạn đã nhìn thấy bằng cớ, đó là số vàng mà vua Priam dùng để mua chuộc nó.

Và ta cũng không đáng bị gán tội vì đảo Lemnos, nơi trú ngụ của thần Vulcain, đã giữ chân Philoctète, con trai của Poias. Hãy bảo vệ hành động này của các bạn, bởi vì các bạn đã đồng lòng bỏ rơi anh ta ở lại đó mà[33]. Nhưng ta sẽ không chối là đã khuyên anh ta rút lui ra khỏi những mối gian nguy của chiến tranh và của chuyến đi vất vả đến thành Troie, và tìm cách làm dịu bớt sự đau đớn kinh khiếp của anh ta bằng một thời gian nghỉ ngơi. Philoctète đã nghe theo lời khuyên - và sống! Lời khuyên đó không những được đưa ra với thiện ý mà còn may mắn nữa, dù khi nó được đưa ra với thiện ý thì cũng đủ lắm rồi.

Bây giờ, bởi vì các nhà tiên tri của chúng ta đòi hỏi phải có sự hiện diện của Philoctète mới hủy diệt được thành Troie, xin đừng phái tôi đến gặp anh ta ở đảo Lemnos! Hãy để con trai của Télamon đi thì tốt hơn, vì với cái tài ăn nói hùng hồn của mình hắn sẽ xoa dịu người anh hùng Philoctète còn nổi điên với sự đau đớn và phẫn nộ, hay mang anh ta về đây bằng mưu mẹo khôn ngoan nào đó. Không đâu, dòng sông Simoïs[34] hẳn sẽ chảy ngược về nguồn, núi Ida[35] hẳn sẽ không còn cây xanh, và người Hy Lạp hẳn sẽ ra tay cứu giúp người Troie trước khi tài nghệ của tên Ajax đần độn này trở nên có ích cho người Hy Lạp trong trường hợp ta ngừng chiến đấu cho quyền lợi của các bạn.

Hỡi Philoctète cay nghiệt, dù ngươi thù ghét tận xương tủy các đồng minh Hy Lạp, thù ghét vua Agamemnon, và cả ta nữa, và dù ngươi không ngớt lời nguyền rủa ta và trong nỗi khốn khổ của mình, ngươi mong sao ta rơi vào tay ngươi để ngươi có thể ăn gan uống máu ta, và ngươi nguyện cầu sao cho ngươi có được một cơ hội để tùy ý đối xử với ta cũng như trước đây ta đã có cơ hội với ngươi, ta vẫn muốn đi gặp ngươi và tìm mọi cách đưa ngươi về đây với ta. Và nếu nữ thần Số mệnh tỏ lòng ưu ái với ta thì ta sẽ chiếm lấy những mũi tên của ngươi giống như ta đã bắt được và khống chế nhà tiên tri Hélénus[36], giống như ta đã phát hiện ra những sấm truyền của các vị thần linh và số phận của thành Troie, giống như ta đã lấy trộm được bức tượng Minerve[37] của người Phrygie ở sâu bên trong điện thờ, giữa đám binh lính thù địch.

Và Ajax muốn so sánh hắn với ta à? Sự thực là định mệnh đã lên tiếng rằng chúng ta sẽ không thể hạ được thành Troie nếu không có cái bức tượng linh thiêng này. Ở đâu bây giờ, cái tên Ajax dũng cảm? Ở đâu, những lời lẽ mạnh bạo của cái tên chiến binh sừng sỏ đó? Ajax, tại sao mi sợ hãi trong cơn khủng hoảng như thế này? Tại sao Ulysse lại dám vượt qua đám lính canh, giao phó mạng mình cho đêm tối, len lỏi giữa rừng gươm giáo bạo tàn, thâm nhập không những qua các chiến hào của Troie mà còn đặt chân lên tận đỉnh thành lũy, đánh cắp bức tượng nữ thần Minerve trong điện thờ và đi xuyên qua một lần nữa hàng ngũ trùng điệp của kẻ thù, mang nó về đây cho các bạn? Giá như ta không làm việc này thì đứa con trai của Télamon hẳn đã mang cái tấm khiên có bảy lớp da bò bằng cánh tay trái một cách vô ích.

Vào cái đêm đó ta đã lập nên chiến thắng trên thành Troie; ta đã chinh phục Pergame khi ta tạo ra được khả năng chinh phục nó.

Ajax này, hãy ngừng nhắc nhở chúng ta, bằng ánh mắt và lời thầm thì, rằng Diomède là bạn đồng hành của ta. Anh ấy có phần vinh quang của mình trong việc này. Nhưng cả mi nữa, khi mi đưa tấm khiên lên để bảo vệ hạm đội Hy Lạp và đồng minh thì mi đâu phải một mình. Bên cạnh mi có cả đám đông các chiến hữu, còn ta chỉ có một người. Và nếu như Diomède không biết rằng một người chiến đấu thì ít có giá trị hơn một người suy nghĩ, không biết rằng cánh tay mặt, dù dũng mãnh đến đâu, chỉ một mình nó thôi thì không cho nó cái quyền được nhận phần thưởng, thì anh ấy cũng đã đòi hỏi cho bản thân mình các vũ khí do Achille để lại rồi; những người sau đây hẳn cũng đã đòi hỏi như thế: Ajax nhỏ[38] này, Eurypyle đáng sợ này, và Thoas, con trai của Andrémon lừng lẫy, rồi cả Idoménée và Mérionès nữa, cả hai từ quê nhà Crete đến đây; và đúng vậy, Ménélas, em vua Agamemnon, hẳn cũng đã đòi cho mình phần thưởng đó.

Nhưng tại sao họ không đòi, dù tất cả đều là những chiến binh quả cảm, chẳng thua kém gì ta trên chiến trường? Bởi vì họ chịu nhường bước trước trí tuệ ưu tú của ta. Cánh tay mặt dũng mãnh của mi rõ ràng là hữu dụng trong chiến đấu, nhưng khi cần đến sự suy nghĩ thì mi cần sự dẫn dắt của ta. Mi có sức mạnh nhưng không có trí tuệ, và trí tuệ của ta thì dành để lo liệu cho ngày mai. Mi là một chiến binh giỏi, nhưng chính ta giúp Agamemnon chọn lựa thời điểm thích hợp nhất cho trận đánh. Giá trị của mi nằm ở cơ bắp mi; giá trị của ta nằm ở đầu óc ta. Người điều khiển tàu thuyền cao cấp hơn người chỉ biết chèo bao nhiêu, người tướng lãnh nổi bật hơn người lính thường bao nhiêu thì ta vượt trội mi bấy nhiêu. Bởi vì trong những cơ thể này của chúng ta, quả tim thì có nhiều giá trị hơn là bàn tay; đời sống thực sự của chúng ta nằm trong đó.

Hỡi những thủ lĩnh các đạo quân Hy Lạp, các bạn hãy trao phần thưởng cho người bảo vệ trung thành của các bạn. Để đổi lại cho bao nhiêu là năm ta đã sống trong sự lo lắng căng thẳng, hãy ban cho ta cái vinh dự này như là sự trọng thưởng cho tất cả những cống hiến của ta. Và bây giờ nhiệm vụ của ta sắp sửa xong; ta đã loại bỏ những trở ngại mà số mệnh đặt ra trước mặt chúng ta, và bằng cách làm cho việc hạ thành Pergame trở nên khả thi, ta đã hạ nó.

Bây giờ, vì chúng ta có chung những kỳ vọng chiến thắng, vì những tường thành của Troie chịu số phận sắp sụp đổ, vì những vị thần mà mới đây ta lấy mất từ kẻ thù[39], vì bất cứ việc gì khác còn lại mà cần làm một cách khôn ngoan, vì nếu còn một hành động mạo hiểm gì đòi hỏi sự gan dạ để thực hiện, nếu các bạn nghĩ rằng số mệnh vẫn còn dành cho Troie một thời gian để sống, thì ta xin các bạn hãy nhớ đến ta! Hay là, nếu các bạn không đành lòng trao cho ta những vũ khí của Achille đó thì hãy trao cho bà ấy!” và Ulysse đưa tay chỉ bức tượng mang điềm báo của Minerve.

❀ ❀ ❀

[1] Télamon và Pélée là cha và chú ruột của Ajax, đã phạm tội giết Phocus, người em trai cùng cha khác mẹ của họ. Xem Thiên 11.

[2] Cyllène: mẹ của Ulysse là Anticlée, con gái của Autolycus, và ông này là con của thần Mercure (Hermès). Vị thần này sinh ra ở núi Cyllène.

[3] Pélée, cha của Achille, là chú ruột của Ajax, và Ajax đã sử dụng yếu tố Achille là em họ của mình trong bài biện hộ trước đó.

[4] Phthie: một thành phố trong vùng Thessalie, nơi Pélée cai trị, cũng là nơi sinh của Achille.

[5] Scyros: một đảo nằm trong biển Égée, nơi ra đời của Pyrrhus, con trai của Achille. Pyrrhus còn có tên là Néoptolème.

[6] Teucer: con trai của Télamon, như Ajax, nhưng khác mẹ; vậy cũng là anh họ của Achille.

[7] Thétis biết trước qua sấm truyền là Achille, con trai mình, sẽ chết sớm ở Troie nếu trở thành chiến binh khi lớn lên. Để tránh cho con một số phận như thế, bà cho Achille ăn mặc giả gái và cho sống quanh quẩn với các cô gái khác, nhất là xa rời các vũ khí mà đám con trai thường dùng để tập luyện.

[8] Ulysse bắt đầu kể ra các chiến công của Achille như thể của chính mình!

[9] Téléphe: vua xứ Mysie, con trai của Hercule và con rể của vua Priam thành Troie. Achille đã đâm Téléphe bị trọng thương bằng giáo ở Mysie và cũng chính Achille dùng ngọn giáo đó đặt vào vết thương dai dẳng không lành và chữa khỏi cho Téléphe để mà Téléphe biết ơn mình mà dẫn đường cho đạo quân viễn chinh Hy Lạp đi đến thành Troie. Làm xong việc dẫn đường này, Téléphe quay về Mysie chứ không tham dự vào cuộc chiến ở Troie.

[10] Hai thành phố của Apollon: ngoài những thành và đảo mà Achille kể ở Thiên 12, Ulysse bây giờ kể thêm Chrysé và Cilla, nơi thờ phụng Apollon ở vùng Tiểu Á. Delphes và Delos là nơi thờ Apollon ở Hy Lạp.

[11] Lyrnèse: thành phố ở gần núi Ida, và cũng gần thành Troie.

[12] Tất cả các chiến công kể trên là của Achille nhưng Ulysse thì xem là của chính mình. Chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 247.

[13] Ở đây Ulysse ám chỉ đã bỏ tấm khiên và ngọn giáo lẫn lộn với áo quần con gái để cho Achille, lúc ấy còn bé và giả gái, thấy mà thích thú và từ đó biểu lộ bản chất hiếu chiến của mình.

[14] Chỉ Ménélas, chồng của nàng Hélène bị Pâris bắt cóc mang về Troie. Vì chuyện này mà nổ ra Chiến tranh thành Troie.

[15] Atride: tức Agamemnon, có mặt trong cử tọa.

[16] Ulysse lừa Clytemnestre, mẹ của Iphigénie, bằng cách nói dối là nên đưa Iphigénie đến cảng Aulis để gả cho Achille; bà này tin thật, đồng ý để con gái Iphigénie ra đi.

[17] Ilion (hayIlium): một tên khác của Troie.

[18] “Curia” (tiếng La-tinh trong nguyên tác); bản tiếng Anh dịch là “the senate-house”, trang 248. Ở đây Ovide sử dụng từ “curia” chỉ phòng họp của thượng viện (senatus) của Cộng hòa La Mã (509-27 trước Công nguyên) để áp dụng cho một phòng hội họp quan trọng ở trong thành Troie.

[19] Anténor: anh vợ của vua Priam; ủng hộ việc trả lại nàng Hélène cho người Hy Lạp để tránh chiến tranh; giúp các sứ giả Hy Lạp (Ulysse và Ménélas) thoát được cuộc mưu sát trong khi đang ở trong thành Troie, nhờ đó mà ông được phép rời Troie vô sự khi chiến tranh chấm dứt; Anténor sau này lập ra thành phố Padova (ở miền Bắc nước Ý hiện nay, gần Venice). Theo chú thích của bản dịch tiếng Anh, trang 323.

[20] Thực sự thành Troie lúc này chưa bị chiếm, chỉ gần như thôi; Ulysse nói ra sớm để tăng sức thuyết phục của mình.

[21] Atride: tức Agamemnon.

[22] Thersite: nhân vật xấu trai nhất trong đoàn quân Hy Lạp ở Troie (hói đầu, gù lưng, chân đi khập khiễng), có tiếng là hèn nhát và xấc láo; sau bị Ulysse đánh cho một gậy dằn mặt.

[23] Diomède: con của Tydée, vua xứArgos; một trong những anh hùng Hy Lạp trong Chiến tranh thành Troie.

[24] Dolon: một người thành Troie được Hector phái đi do thám các chiến lũy của người Hy Lạp, với lời hứa sẽ được thưởng cho cỗ xe và hai con ngựa của Achille. Bị Ulyssse và Diomède bắt được và giết.

[25] Rhésus: một ông vua đến từ xứ Thrace, đem quân cứu viện thành Troie. Bị Ulysse và Diomède giết trong lều của mình.

[26] Ajax trước đó có đưa ra đề nghị chia các vũ khí của Achille làm hai phần, Ulysse và Diomède mỗi người nhận một phần.

[27] Sarpédon: con trai của Jupiter và Europe; cầm đầu một đạo quân đến từ Lycie, một nước ở vùng Tiểu Á, và một trong những đồng minh chính yếu của thành Troie. Ulysse chỉ giết rất nhiều lính chứ không giết được Sarpédon.

[28] Tức thành Troie.

[29] Thực ra Ajax không mang chiến thương trên người vì được Hercule trước đó cho mặc áo giáp làm bằng bộ da của con sư tử Némée mà gươm giáo không thể đâm thủng. Ulysse do muốn hạ nhục Ajax ở đây nên đã cố tình bỏ qua chi tiết này, vì không có chiến thương thì thường bị xem là không được dũng cảm cho lắm.

[30] Patrocle: bạn chí thân của Achille. Ở Troie, khi Achille không muốn ra trận nữa vì mối bất hòa với Agamemnon, Patrocle mặc lấy áo giáp, cầm lấy vũ khí của Achille ra trận vì tình hình nguy biến đối với phía Hy Lạp và tạo ra nhiều chiến công; sau thì bị Hector giết và điều này khiến cho Achille trở lại chiến trường.

[31] Thétis, mẹ của Achille, đã xin Vulcain (con của Jupiter và Junon), thần Lửa và Lò rèn, làm cho con mình bộ áo giáp và các vũ khí.

[32] Tức Palamède. Xem Chú thích 2, trang 484.

[33] Xem câu chuyện của Philoctète ở Chú thích 4, trang 483.

[34] Simoïs: con sông ở vùng quê quanh thành Troie.

[35] Ida: một ngọn núi trong vùng Troade gần Troie.

[36] Hélénus: con trai của Priam, vua thành Troie; bị Ulysse vàDiomède bắt được làm tù binh.

[37] Nhờ bắt được nhà tiên tri Hélénus mà Ulysse biết được lời sấm truyền theo đó ngày nào Palladium (bức tượng Minerve được cho là từ trời rơi xuống và được thờ phụng) còn nằm ở trong thành thì Troie vẫn đứng vững trước sự tấn công của người Hy Lạp. Vì vậy Ulysse đã tìm cách đánh cắp được nó mang đi.

[38] Ajax nhỏ: con của Oilée, khác với Ajax, con của Télamon, người đang tranh giành vũ khí của Achille với Ulysse. Khi thành Troie thất thủ, Ajax nhỏ này đã cưỡng bức Cassandre, con gái vua Priam và cũng là em gái của Hector, ngay trong đền thờ Minerve (Pallas, Athéna) khiến nữ thần nổi giận và Ajax nhỏ sẽ phải trả giá bằng cái chết ngoài biển khi trên đường về nước.

[39] Thực ra Ulysse chỉ lấy đi một bức tượng của Minerve (Pallas) nhưng chính nữ thần này bảo đảm sự sống còn cho thành Troie.