“Cả mi nữa, Hyacinthe[1], con trai của Amyclas, thần Apollon hẳn đã đưa mi lên thiên giới nếu như số mệnh nghiệt ngã cho ông ấy đủ thì giờ làm thế. Thế nhưng, ông vẫn cho mi ân huệ trở thành bất tử theo một cách khác: mỗi khi mùa xuân đuổi được mùa đông trốn đi và Bạch Dương tiếp nối Song Ngư[2] mưa nhiều, thì mi cũng trỗi dậy và nở hoa trên bãi cỏ xanh tươi. Phébus, cha ta[3], yêu mi biết bao, hơn mọi người khác, và Delphes[4], nằm ở trung tâm của quả đất, thì thiếu vắng vị thần chủ quản của nó khi ông dạo chơi với mi bên bờ sông Eurotas[5] hay trong Sparte, một thành không có thành lũy[6]. Ông cũng không buồn cầm đến đàn lia hay cung tên của mình. Tuy lơ là những thú tiêu khiển thường lệ nhưng ông không hề từ chối mang hộ cho mi khi thì tấm lưới bẫy thú, hay cầm dây đắt chó săn, khi thì làm bạn đồng hành với mi mà vượt qua những đỉnh núi hiểm trở. Sự gần gũi lâu ngày với mi nuôi dưỡng ngọn lửa tình ấm áp trong tim ông.

Bây giờ mặt trời đã đi được nửa đường, cùng khoảng cách giữa đêm đang đến và đêm đã qua. Apollon và người tình trẻ Hyacinthe cởi hết quần áo, trên người thoa dầu ô-liu bóng láng rồi bắt đầu trò chơi ném một cái dĩa lớn để xem ai hơn kém. Phébus chơi trước, tay đu đưa cái dĩa một lát rồi ném nó lên cao, xuyên qua không gian; nó rẽ mây gặp phải trên đường bay bằng cả sức nặng của mình. Một đỗi lâu sau nó mới rơi xuống lại trên mặt đất quen thuộc, cho thấy rõ sức mạnh kết hợp với tài nghệ của người ném.

Ngay lập tức, Hyacinthe ơi, mi không để ý gì đến sự nguy hiểm có thể còn đó vì quá hăm hở với trò chơi, mi vội vàng chạy tới định nhặt cái dĩa lên; nhưng than ôi, nó vẫn nẩy bật lên cao lại từ mặt đất cứng, đập thẳng vào mặt mi. Apollon tái xanh cả mặt mũi, chỉ kịp đưa tay đỡ lấy cái thân xác co rúm đang ngã xuống. Khi thì ông ra sức làm mi sống lại, khi thì cố cầm máu chảy ra từ vết thương quái ác, khi thì dùng các thứ dược thảo để cầm giữ linh hồn sắp sửa ra đi của mi. Nhưng tất cả tài năng y thuật của Apollon[7] đều vô ích: vết thương không thể chữa lành. Không khác gì khi ta thấy trong một vườn hoa ai đó đưa tay bẻ nửa chừng các nụ hoa tím, hoa anh túc dễ gãy, hay hoa huệ, để chúng vẫn dính vào thân cây nhưng cái đầu bất tỉnh, khô héo của chúng bất ngờ gục xuống; và vì không còn có thể tự mình đứng thẳng như trước, chúng chỉ biết đưa mắt nhìn chăm chăm xuống mặt đất; cũng thế, khuôn mặt đang chết của Hyacinthe nằm chúi xuống, và cái cổ đã mất hết sức lực đành ngoẹo xuống vai.

‘Hỡi Hyacinthe yêu dấu,’ Phébus cất lời thương xót, ‘vậy là em đã chết, đã mất đi những năm tháng dẹp đẽ nhất của đời mình. Và ta cảm thấy tội lỗi của mình nơi vết thương của em; em là nguyên do của nỗi đau buồn và sự giày vò ân hận trong lòng ta. Phải ghi khắc trên bia mộ em là bàn tay ta đã giết em. Ta là tác nhân của cái chết của em. Thế nhưng, đâu là lầm lỗi của ta? Không lẽ chơi ném dĩa với em thì gọi là lầm lỗi sao? Không lẽ đem lòng yêu em thì gọi là lầm lỗi sao? Ôi, giá mà ta có thể chết thay em, đáng đời ta lắm đó, hay là ta có thể chết cùng em! Nhưng vì luật của số mệnh không cho phép ta làm điều này[8], thì em sẽ ở với ta mãi mãi, sẽ ở trên đôi môi tưởng nhớ của ta mãi mãi. Cây đàn lia vì em mà ngân nga dưới bàn tay ta, những bài ca vì em mà được hát lên. Và là một loài hoa mới, em sẽ gợi nhớ đến nỗi buồn thương của ta bằng con chữ mà em sẽ mang trên người. Hơn nữa, một ngày kia sẽ có một người anh hùng dũng cảm nhất, Ajax, mang hình dạng của loài hoa này, và tên chàng sẽ được thấy trên những cánh hoa[9].’

Trong khi Apollon thốt ra những lời tiếc thương như thế từ đôi môi chỉ biết nói ra sự thật, thì hãy nhìn kìa, máu, máu đã tuôn ra trên mặt đất và làm ướt cỏ trước đó, giờ không còn là máu nữa mà từ chỗ đó xuất hiện một bông hoa có màu tím còn tươi thắm hơn màu tím thành Tyr[10]. Nó trông giống như hoa huệ, dù có màu tím, trong khi hoa huệ có màu trắng bạc.

Phébus tới đây vẫn chưa thấy hài lòng dù chính ông là người tạo ra cái phép lạ đầy vinh dự này, liền đưa tay ghi lên các cánh hoa một dấu hiệu diễn tả lời than, tiếng thở của mình, và từ đó người ta thấy trên hoa hai chữ AI AI, nói lên niềm tiếc thương được viết bởi một vị thần. Thành Sparte cũng tỏ ra tự hào về Hyacinthe, đứa con của đất nước, và cho tới tận ngày nay vẫn tiếp tục vinh danh chàng trai trẻ yểu mệnh đó; hàng năm lễ hội mang tên chàng, Hyacinthies[11] vẫn được cử hành theo nghi thức cổ truyền trang trọng.”

❀ ❀ ❀

[1] Hyacinthe: con trai của Amyclas, người đã lập ra thành phố Amyclées nằm gần thành Sparte. Nổi tiếng là đẹp trai khiến cho thần Apollon mê mẩn.

[2] Ở đây Ovide dùng các chòm sao của hoàng đạo để chỉ sự trở lại hàng năm của mùa xuân: tháng của Bạch Dương (hay Dương Cưu, Aries, từ 21 tháng 3 đến 20 tháng 4) tiếp nối tháng của Song Ngư (Pisces, từ 20 tháng 2 đến 20 tháng 3).

[3] “Phébus, cha ta”: Orphée nói thế được vì“chàng thi sĩ dòng dõi thần linh” như Ovide đã viết trước đó, thường được xem là con trai của Phébus, dù chính thức là con của vua Oeagre nước Thrace với một nàng “Muse” có tên là Calliope.

[4] Delphes: nơi thờ riêng thần Apollon và nơi lưu giữ lời sấm truyền danh tiếng của ông.

[5] Eurotas: con sông ở Sparte, gần thành phố quê hương của Hyacinthe là Amyclées.

[6] Sparte: một thành quốc thời Hy Lạp cổ đại, nằm ở vùng Péloponnèse, bên bờ sông Eurotas, nổi tiếng về truyền thống quân sự. Đánh thắng thành quốc Athènes vào thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên (“Cuộc Chiến tranh Péloponnèse”) nhưng bị Thèbes đánh bại vào thế kỷ sau. Bị sáp nhập vào Đế chế La Mã năm 146 trước Công nguyên rồi bị người Wisigoth hủy diệt vào thế kỷ thứ 4. “Không có thành lũy”: Sparte ngày xưa được cho là không xây thành lũy nào cả vì tin rằng sức mạnh và lòng can đảm của binh lính đủ sức bảo vệ nó.

[7] Apollon tuy là thần Mặt trời nhưng cũng là thần của Thuật chữa bệnh.

[8] Các thần linh đều bất tử, không thể chết, dù muốn hay không; Apollon cũng không được làm ngoại lệ.

[9] Ajax: chiến binh nổi tiếng trong cuộc Chiến tranh thành Troie. Trên cánh hoa lan dạ hương (hyacinthe) có những điểm nối nhau tạo thành hai chữ AI AI (chữ Hy Lạp, có nghĩa là “Than ôi, Than ôi”, và tương ứng hai chữ đầu tiên của cái tên ΑΙΑΣ, tức Ajax) được cho là những tiếng than thở buồn thương của các thần linh. Xem Câu chuyện về Ajax ở Thiên 13.

[10] Tyr là thành phố ở vùng Phénicie (nay thuộc nước Liban hay Lebanon), nổi tiếng về thuốc nhuộm vải màu tím.

[11] Hyacinthies: lễ hội cử hành vào tháng Năm ở Amyclées, thành phố quê hương của Hyacinthe để vinh danh chàng và Apollon.