Từ chỗ đó, Hyménée[1] với tấm áo khoác màu nghệ trên người, lại lên đường, bay xuyên qua bầu trời bao la. Vị thần này, trên đường đi đến xứ sở của người Cicone thì nghe tiếng mời gọi của Orphée[2] nhưng thảy đều vô ích. Ông có đến dự đám cưới của chàng, đúng thế, nhưng ông không mang đến lời chúc linh thiêng hay điềm lành nào cả, thậm chí vẻ mặt cũng không thấy vui tươi chút nào. Ngọn đuốc hôn lễ mà ông cầm trên tay cứ tiếp tục nổ lách tách và tỏa khói làm cay mắt mọi người, không chịu cháy lên dù bị ông vung vẩy nhiều lần. Kết cục của buổi đám cưới thì còn tệ hại hơn sự khởi đầu. Vì trong khi Eurydice, cô dâu của Orphée, đi ngang qua bãi cỏ, tháp tùng bởi một nhóm “Naïde”, thì nàng bất ngờ ngã xuống chết, cổ chân bị một con rắn cắn phải.

Và nhà thơ ở núi Rhodope[3], sau khi đã than khóc đến cạn nước mắt trên dương thế, đã dám tìm đường xuống cõi âm qua cổng Ténare, tới tận con sông địa ngục Styx, để tìm người vợ bạc mệnh của mình. Và chàng đi xuyên qua đám đông các âm hồn vất vưởng và những bóng ma đã được chôn cất tử tế trước đó trên trần thế, rồi cuối cùng chàng gặp được cặp vợ chồng Perséphone và Pluton[4], kẻ trị vì cái vương quốc đáng buồn đó, chúa tể của bóng tối đáng sợ đó.

Tay gảy đàn lia, chàng hát theo tiếng nhạc:

“Hỡi chư vị thần linh cai quản thế giới nằm sâu dưới lòng đất này, nơi mà tất cả những ai sinh ra là người phàm như chúng tôi phải đi xuống một ngày kia, nếu các vị cho đó là hợp quy tắc ứng xử và nếu các vị cho phép tôi bỏ qua một bên những lời lẽ không thật và đáng ngờ để nói ra sự thật đơn giản này: tôi đi xuống đây không phải để ngắm nhìn cõi Tartare[5] tối tăm, không phải để bắt trói con chó Cerbère[6] có ba đầu quấn đầy rắn độc kinh khiếp thuộc dòng giống của quái thú Méduse.

Nguyên do của chuyến đi này là vợ tôi, Eurydice. Thân thể nàng nhiễm độc từ vết cắn của một con rắn bị nàng giẫm phải, và nàng đã mất đi những năm tháng tươi đẹp nhất của đời mình. Tôi có đủ sức mạnh mong muốn để chịu đựng sự mất mát này, và tôi không phủ nhận là mình đã cố gắng hết sức để chịu đựng. Nhưng Tình yêu đã đánh bại tôi. Đó là một vị thần nổi tiếng trên dương thế, nhưng ông ấy cũng nổi tiếng ở đây không thì tôi chẳng biết, dù tôi đoán chừng ông ấy cũng có mặt ở cõi âm này; và nếu như câu chuyện bắt cóc thuở xa xưa[7] là có thật thì chính hai vị đây đã lấy nhau vì tình.

Trước những nơi chốn đáng sợ này, trước cõi hư vô rộng lớn này, trước sự im lặng bất tận của vương quốc mênh mông của ngài, tôi khẩn cầu ngài hãy lật ngược cái số mệnh chấm dứt quá nhanh, quá sớm của nàng Eurydice yêu dấu của tôi. Mọi người trên dương thế sớm hay muộn, nhanh hay chậm, đều phải xuống đây trả nợ cho ngài thôi, làm sao tránh được. Vì đây là nơi cư ngụ cuối cùng mà chúng tôi phải dọn tới ở, dù có chần chừ đến mấy đi nữa. Và ngài là nhà vua trị vì lâu nhất trên giống người. Và Eurydice nữa, nàng cũng sẽ là thần dân của ngài một khi đến tuổi già tức là một khi nàng đã sống đủ những năm tháng mà nàng được ban phát. Tôi chỉ yêu cầu có được niềm vui được sống bên nhau thêm một thời gian nữa, chứ không mong được mãi mãi. Nhưng nếu số mệnh từ chối không cho vợ tôi sự ưu ái này thì tôi nhất quyết không trở về dương thế. Và chư vị hãy hài lòng với cái chết của cả hai chúng tôi.”

Những hồn ma bóng quế có mặt lúc đó đều nhỏ lệ khi nghe chàng nói ra những lời như thế, với tiếng nhạc buồn thương vang lên từ cây đàn lia của chàng; Tantale[8] ngừng chạy tìm nước uống cứ chảy ngoài tầm tay; bánh xe của Ixion[9] ngừng quay; những con chim kền kền ngừng rỉa lá gan của Tityos[10]; những cô nàng Bélides[11] ngừng đổ nước vào cái bình lớn; và mi nữa, hỡi Sisyphe[12], ngừng chân ngồi nghỉ trên phiến đá của mình. Và, theo lời kể, lần đầu tiên những khuôn mặt của các nàng “Furies”[13], xúc động vì lời ca của Orphée, mà đầm đìa nước mắt.

Nhà vua và hoàng hậu của cõi âm cũng cầm lòng không đậu mà thuận theo lời cầu xin của chàng: Eurydice được gọi đến. Nàng ở trong đám những hồn ma vừa mới tới đây, bước đi còn khập khiễng vì vết thương ở cổ chân. Vậy là Orphée, người nước Thrace, nhận lại vợ nhưng với một điều kiện: chàng không được ngoái đầu lại nhìn Eurydice đi theo chàng từ phía sau, cho tới khi cả hai ra khỏi thung lũng Averne[14]; nếu không thì món quà hồi sinh này sẽ mất hiệu nghiệm.

Họ lên đường trở về dương thế theo một lối đi nhỏ cứ lên cao dần, xuyên qua những nơi chốn lặng ngắt như tờ, những con dốc đứng không thấy rõ ràng vì bị bóng tối dày đặc bao phủ. Và bây giờ thì họ đã đến gần ngưỡng cửa của trần gian, nhưng Orphée bỗng cảm thấy lo lắng, chẳng biết Eurydice có lạc đường hay không, có bước theo kịp mình không, và cảm thấy nóng ruột muốn thấy nàng, rồi chàng đưa mắt nhìn ra sau; ngay lập tức Eurydice trượt vào lòng đất sâu thăm thẳm. Chàng vội vàng dang hai tay ra, khao khát chụp giữ nàng lại hay ít ra để cảm thấy hơi ấm từ người nàng; nhưng người đàn ông khốn khổ này không có được gì cả ngoài không khí trong vòng tay mình! Lúc này, tuy chết lần thứ hai nhưng nàng không tỏ ra oán trách chồng mình. Nàng có thể oán trách gì cơ chứ, ngoài chuyện nàng đã được yêu say đắm? Nàng cất tiếng nói lên lời vĩnh biệt cuối cùng mà chàng mơ hồ nghe thấy như gió thoảng qua, rồi một lần nữa rơi vào vực thẳm mà từ đó nàng đã đến.

Orphée sững sờ cả người trước hai lần mất mát to lớn này, giống như ai đó bỗng thấy hiện ra trước mặt con chó ba đầu Cerbère mang một vòng xích ở cổ chính giữa mà nỗi kinh sợ chỉ rời bỏ hắn cùng lúc với hình dạng ban đầu của hắn, khi cơ thể hắn từ từ bị biến thành đá[15]; cũng sững sờ như Olénos[16] từng nhận lấy tội lỗi của vợ thành của mình và muốn được nhìn như người có tội; và cũng sững sờ như mi nữa, Léthéa không may mắn à, mi đã tỏ ra phách lối về nhan sắc của mi mà hai quả tim yêu nhau thắm thiết ngày xưa nay chỉ còn là hai tảng đá nằm chơ vơ bên triền núi Ida[17] mưa nhiều. Orphée cầu nguyện, tỏ lòng mong ước băng qua con sông địa ngục Styx[18] một lần nữa nhưng tên lái đò[19] xua đuổi chàng. Bảy ngày chàng ngồi đó, bên bờ sông, không ăn, không uống, áo quần tơi tả. Chỉ có nỗi lo lắng, sự dằn vặt không nguôi và những giọt nước mắt là thực phẩm của chàng. Chàng than trách các vị thần ở Érèbe[20] đã tỏ ra quá độc ác; rồi chàng trở về quê nhà, lên sống trên núi Rhodope, và núi Hémus[21] lộng gió.

Mặt trời đã ba lần đi hết đường hoàng đạo[22] chấm dứt ở cung Song Ngư[23] ướt át, và Orphée cố tình xa lánh mọi quan hệ tình cảm với phái nữ, hoặc bởi vì chàng đã quá đau khổ vì tình, hoặc bởi vì chàng đã từng hẹn ước với Eurydice một lần rồi thôi. Tuy vậy vẫn có nhiều người đàn bà tỏ lòng yêu say đắm nhà thơ núi Rhodope này; nhiều người thấy đau khổ vì bị chàng cứng rắn khước từ tình cảm của họ. Thật ra, chàng là người đầu tiên ở nước Thrace, và là tấm gương để dân chúng bắt chước theo, đã dành tình yêu của mình cho những cậu con trai ở tuổi mới lớn, thưởng thức niềm hoan lạc của mùa xuân ngắn ngủi và những nụ hoa đầu mùa của tuổi trẻ.

❀ ❀ ❀

[1] Hyménée: thần của Hôn nhân, thường đi dự các tiệc cưới.

[2] Orphée: nhà thơ và ca-nhạc sĩ danh tiếng, con trai của vua Oeagre nước Thrace và tiểu nữ thần Nghệ thuật “Muse” tên là Calliope.

[3] Rhodope: một ngọn núi ở Thrace, quê hương của Orphée. Nhà thơ ở núi Rhodophe tức là Orphée.

[4] Pluton (hay Dis)và Proserpine (hay Perséphone) là vua và hoàng hậu của cõi âm. Xem Thiên 5.

[5] Tartare: cõi âm, địa ngục…

[6] Cerbère: con chó ba đầu canh giữ địa ngục. Hercule đã xuống tận đó bắt sống và lôi nó về trên dương thế. Đó là một trong mười hai kỳ công của chàng. Xem Thiên 9.

[7] Tức chuyện Pluton bắt cóc Proserpine, con gái của nữ thần Cérès, đem xuống địa ngục, rồi lấy nàng làm vợ. Xem Thiên 5.

[8] Tantale: con trai của Jupiter, và là vua nước Phrygie. Vì đã vi phạm nặng nề luật hiếu khách (giết đứa con trai tên là Pelops của mình để phục vụ cho bữa tiệc chiêu đãi các vị thần) nên bị đày xuống cõi âm với hình phạt bị khát nước triền miên.

[9] Ixion: can tội giết cha vợ mình cũng như tìm cách quyến rũ Junon (Héra), vợ của Jupiter, nên bị cột vào một bánh xe có lửa cháy cứ quay mãi…

[10] Tityos: can tội tìm cách cưỡng hiếp bà Latone, mẹ của Apollon và Diane. Bị các con chim kền kền ở địa ngục rỉa gan hàng ngày.

[11] Bélides: là năm mươi cô cháu nội của Bélus (hậu duệ của Ino, và là ông vua huyền thoại của Ai Cập) thì mang tội giết chồng. Họ bị ép lấy năm mươi người anh, em họ (con củaAegyptus) nên đã ra tay giết họ trong đêm động phòng, ngoại trừ cô Hypermnestra cứu anh Lynceus vì người này đã không phá trinh cô. Các cô này bị đày xuống địa ngục, hàng ngày phải mang nước đổ vào cái bình không đáy.

[12] Sisyphe: con trai của Éole, có lần bạo gan xiềng thần Chết nên bị Jupiter phạt xuống địa ngục; ở đó Sisyphe phải đẩy hoài một tảng đá lên đỉnh đồi, nhưng tảng đá lại tự lăn xuống khiến chàng phải làm lại việc đẩy nó lên, hết lần này đến lần khác. Nhà văn người Pháp, Albert Camus (1913 - 1960, Giải Nobel văn học năm 1957) có viết một tiểu luận triết học nổi tiếng, xuất bản năm 1942, có tựa đề là Le Mythe de Sisyphe (Huyền thoại Sisyphe).

[13] Furies: tên gọi theo người La Mã, hay Érinyes, hay Euménides, theo người Hy Lạp) là ba chị em nữ thần của sự Báo thù có tên là Alecto, Tisiphone và Mégère, và đều là con gái của thần Uranus và Đêm. Họ truy tìm những kẻ có tội ở cõi trần và cả ở cõi chết. Họ trú ngụ ở địa ngục, bên bờ Styx, con sông chia cách dương thế với cõi âm.

[14] Averne: một tên khác để chỉ cõi âm. Averne là cái lối vào cõi âm.

[15] Cerbère: con chó có ba đầu canh gác địa ngục để ngăn ngừa các hồn ma trốn đi, mà Hercule bắt mang về dương thế (một trong mười hai kỳ công của Hercule). Theo cách hiểu của người dịch ở đây, người nào lỡ nhìn nó thì bị biến thành đá, tương tự như khi nhìn phải con quái thú Méduse vậy.

[16] Olénos: chồng của nàng Léthéa. Nàng bị trừng phạt vì khoe khoang quá lố sắc đẹp của mình, và Olénos đã cam lòng chia sẻ tội này với vợ. Cả hai bị biến thành đá.

[17] Ida: một ngọn núi gần thành Troie (Tiểu Á). Trùng tên với núi Ida ở đảo Crète (Hy Lạp).

[18] Styx: con sông ngăn cách dương thế với cõi âm. Thường được dùng để chỉ địa ngục hay cái chết.

[19] Charon là tên lái đò đưa người chết qua sông Styxđể vào cõi âm.

[20] Érèbe: một tên khác để chỉ cõi âm hay các địa phủ.

[21] Rhodope và Hémus: hai ngọn núi ở nước Thrace.

[22] Ý nói là ba năm đã trôi qua vì mặt trời khi đi hết mười hai cung của hoàng đạo (zodiac) thì hết một năm (mỗi tháng một cung).

[23] Song Ngư (Pisces): chòm sao thứ mười hai của hoàng đạo, biểu hiện bằng hai con cá có đuôi dính vào nhau, tượng trưng cho hai thần Tình yêu Vénus và Cupidon (hai mẹ con). Dương lịch, được tính theo đường đi của mặt trời (hoàng đạo) bắt đầu từ cung Bạch Dương (hay Dương Cưu, Aries) vào ngày xuân phân (21 tháng 3) và chấm dứt, mười hai tháng sau, ở cung Song Ngư (vào ngày 20 tháng 3).