Macarée chấm dứt câu chuyện của mình; và Énée cho tro cốt của bà vú vào trong một cái bình bằng cẩm thạch và khắc trên bia đá của bà câu thơ ngắn này:
NƠI ĐÂY YÊN NGHỈ CAIÈTE,
NGƯỜI ĐƯỢC CỨU TỪ NGỌN LỬA HY LẠP.
GIỜ ĐƯỢC NGƯỜI CON TRAI HIẾU THẢO
THIÊU VỚI NGỌN LỬA XỨNG HỢP.
Những người Troie lưu vong tháo dây buộc đoàn thuyền của họ từ bờ bãi nhiều cỏ mọc và lên đường; họ cố tình tránh xa cái đảo nguy hiểm, chỗ trú ngụ của nữ thần Circé khét tiếng đa tình và tàn nhẫn, và cho mũi thuyền hướng đến vùng duyên hải có nhiều rừng cây, nơi con sông Tibre, dưới bóng cây âm u, đổ ra biển, nước đầy bùn màu vàng. Ở đó Énée được vua Latinus[1], con trai của Faunus, gả con gái là Lavinie cho và truyền lại ngôi báu, nhưng không phải là không có đấu tranh. Một dân tộc hiếu chiến đã gây ra xung đột khốc liệt với Latium, đất nước mới của chàng. Số là Turnus[2], vua của họ, điên cuồng đánh phá hòng có được cô dâu Lavinie mà vua Latinus trước đây đã hứa hẹn với hắn. Cả Tyrrhénie[3] cũng nhanh chóng tham chiến và giao tranh dữ dội với Latium. Và trong một thời gian dài các đội quân cứ đánh nhau dằng dai và trong lo sợ, khó nhọc, cố tìm kiếm một chiến thắng dứt khoát.
Cả hai bên đều tăng thêm sức mạnh của riêng mình với sự trợ giúp từ bên ngoài. Nhiều nước thành đồng minh của người Rutule, nhiều nước khác sát cánh cùng người Troie[4]. Énée đã tìm được sự giúp đỡ của Évandre, nhưng Vénulus, sứ giả của Turnus, đã thất bại trong chuyến đi đến thành trì của Diomède[5], một người Hy Lạp lưu vong. Ông này đã lập ra một thành phố hùng mạnh, Arpi, nằm trong vương quốc Iapygie của vua Daunus[6] và cai trị phần lãnh thổ được ban cho, đó là của hồi môn của người vợ. Nhưng khi Vénulus đã làm theo lệnh của Turnus và yêu cầu gởi quân tiếp viện, Diomède, người anh hùng của Étolie[7], từ chối, với lý do là không có đủ sức người, sức của; ông không muốn đặt chính mình hay người dân của cha vợ mình vào tình thế nguy hiểm của chiến trận, và trong số những chiến binh người Hy Lạp đồng hương ở đấy thì không còn ai đủ sức cầm lấy vũ khí nữa, họ đã già.
“Để ông không nghĩ những lý do tôi đưa ra là không thật”, Diomède nói, “tôi đành lòng kể ra đây những nỗi đau khổ của mình, dù rằng khi nhắc đến chúng bao giờ cũng làm tôi như sống lại sự xót xa cay đắng đó.
Sau khi thành cao lũy rộng của Ilion bị lửa hủy diệt, và Pergame[8] cam chịu sự cướp phá điên cuồng của binh lính Hy Lạp thắng trận, và sau khi Ajax, người anh hùng thành Naryx[9], đã làm sự trừng phạt từ nữ thần Minerve còn trinh giáng xuống đầu tất cả anh em chúng tôi - sự trừng phạt mà đáng lẽ chỉ mình anh ta phải chịu thôi, vì chính anh ta đã cưỡng hiếp một cô gái còn trinh khác là Cassandre[10] - người Hy Lạp chúng tôi bị phân tán khắp nơi; bị cuồng phong thổi trôi dạt trên sóng biển giận dữ, đoàn thuyền của chúng tôi đã phải chịu đựng nào sấm sét, bão tố, nào bóng tối dày đặc, biển và trời nổi cơn thịnh nộ, và đỉnh điểm của tai họa là mũi đất Caphérée[11].
Không mất thời gian kể ra theo thứ tự từng cái bất hạnh buồn bã, Hy Lạp vào lúc đó hẳn đã có thể làm cho ngay cả vua Priam của thành Troie rơi nước mắt thương cảm! Tuy nhiên, về phần mình thì tôi sống sót được, đó là nhờ Minerve, vị nữ thần mang vũ khí, cứu thoát khỏi những làn sóng dữ. Nhưng tôi bị xua đuổi khỏi quê hương mình, Argos, một lần nữa, vì Vénus, cái bà nữ thần hiền từ đó, vẫn còn nhớ đến vết thương cũ mà tôi gây ra nơi bà, bây giờ đòi tôi chịu hình phạt[12]. Tôi đã chịu đựng bao nhiêu là gian khổ trên biển sâu, bao nhiêu là gian khổ trên chiến trường đến nỗi tôi cho là may mắn, là sung sướng những ai mà bão tố và mũi đất Caphérée tai hại đã vùi xác tất cả cùng lúc; và tôi đã từng ước gì mình cũng là một người trong số họ.
Và bây giờ những chiến hữu của tôi, những người từng chịu đựng đến mức tột cùng những tai họa của chiến tranh cũng như của bão biển, đã trở nên sờn lòng nản chí lắm rồi và đã khẩn cầu tôi chấm dứt sự lang thang từ nước này sang nước nọ. Nhưng Acmon, ai cũng biết hắn có tính nóng nảy và hấp tấp và đôi khi tỏ ra cứng đầu cứng cổ quá sức vì những nỗi đau của chúng tôi, la lớn:
‘Này các bạn, còn lại cái gì mà sự kiên nhẫn của các bạn từ chối chịu đựng? Còn lại cái gì mà Vénus có thể làm để hại ta thêm, nếu cô ta muốn thế? Bởi vì, chừng nào mà ta còn sợ số phận ta tồi tệ hơn thì chừng đó ta vẫn còn dễ bị tổn thương, nhưng một khi ta đã trải qua những sự bất hạnh tồi tệ nhất thì ta có thể đạp lên sự sợ hãi mà đi; sự tận cùng của nghịch cảnh không còn gây ra lo lắng cho ta nữa. Dù chính Vénus có nghe tôi nói, dù cô ta có căm ghét, như đã từng, tất cả những chiến hữu của Diomède ít hơn cô ta căm ghét Diomède, thì tất cả chúng tôi vẫn khinh thường sự căm ghét này của cô ta; và khả năng có được thái độ kinh thường này là sự phòng thủ quan trọng nhất của chúng ta đấy.’
Với những lời lẽ nhục mạ như thế, Acmon của thành Pleuron[13] kích động cơn giận của Vénus và làm sống lại mối hiềm thù trước đây. Nhưng ít ai chấp thuận những gì Acmon nói. Phần lớn chúng tôi, những người bạn của hắn, đều lên tiếng quở trách hắn; và khi hắn tìm cách trả lời thì giọng nói yếu hẳn đi cùng lúc với cuống họng hắn nhỏ hẳn lại; tóc hắn trở thành lông vũ, và lông vũ che kín cái cổ mới tạo ra, ngực và lưng hắn. Hai cánh tay mọc ra những lông cánh lớn và dài, và hai khuỷu tay cong lại thành hai cánh nhanh lẹ; các ngón chân được thay thế bằng bàn chân có màng, và khuôn mặt của hắn cứng đơ ra như cái sừng và chấm dứt bằng một cái mỏ nhọn. Lycus, Idas, Rhéxénor, Nyctée, Abas cứ đứng trố mắt mà nhìn hắn thay đổi, và trong khi họ còn ngạc nhiên thì họ cũng bị biến thể thành chim như Acmon. Một số lớn bay lên thành đàn và đập nhẹ cánh lượn vòng tròn quanh những người chèo thuyền. Nếu ông hỏi những con chim đáng ngờ này thuộc loại nào, thì chúng cực kỳ giống thiên nga trắng, dù chúng không phải thiên nga. Và bây giờ, với tư cách là rể của vua Daunus, tôi phải cố gắng hết sức mới giữ được cái thành lũy mới này và vùng quê khô cằn xung quanh, với số chiến hữu ít ỏi còn lại này.”
❀ ❀ ❀
[1] Latinus: cháu nội của vua Picus, vua nước Latium.
[2] Turnus: vua của người Rutule, thủ đô là Ardée; là vị hôn phu của Lavinie (con gái vua Latinus của nước Latium), nên khi nàng lấy Énée làm chồng thì tức tối gây ra chiến tranh.
[3] Tyrrhénie hay Étrurie: một nước ở miền Trung Ý, người dân có tên là Étrusque; họ có một nền văn minh và nghệ thuật lâu đời; ở đây họ là đồng minh của vua Turnus.
[4] Énée là người đến từ thành Troie, bây giờ là vua của nước Latium, (được vua Latinus nhường ngôi).
[5] Diomède: vua thành Argos (Hy Lạp), một người anh hùng Hy Lạp trong cuộc Chiến tranh thành Troie, chiến hữu thân cận của Ulysse. Xem Thiên 13. Trở lại nhà sau chiến tranh, thấy bị ô danh vì sự ngoại tình của người vợ và bị xua đuổi, Diomède bỏ nước ra đi và lập ra thành Arpi (ở cực Nam nước Ý ngày nay).
[6] Daunus: vua nước Iapygie (Apulia, ở cực Nam nước Ý ngày nay); đã tiếp nhận và gả con gái cho Diomède, một người Hy Lạp lưu vong.
[7] Étolie: quê hương của Diomède, nơi có cuộc săn con heo rừng ở Calydon nổi tiếng vì tụ hội hầu như tất cả những anh hùng Hy Lạp. Xem Thiên 8.
[8] Ilion (Ilium), Pergame: cả hai đều chỉ thành Troie.
[9] Người anh hùng thành Naryx: Naryx là nơi sinh của Ajax Nhỏ, nằm ở vịnh Eubée (Hy Lạp), thuộc nước Locride, con vua Oilée; tuy nhỏ con nhưng cũng là một anh hùng Hy Lạp trong Chiến tranh thành Troie; bị thần Neptune dùng cây đinh ba đánh cho rớt từ một tảng đá xuống biển mà chết đuối vì tội ngạo mạn trong vụ đắm thuyền do Minerve gây ra. (Xin đừng nhầm với Ajax, con của Télamon và là anh họ của Achille, đã rút gươm tự vận trước đó sau khi thất bại trước Ulyssse trong việc tranh giành các vũ khí do Achille để lại, xem Thiên 13).
[10] Cassandre: cô con gái còn trinh xinh đẹp của vua Priam và có tài tiên tri về những tai họa tương lai, từng tố cáo mưu kế “Con ngựa gỗ” của Ulysse nhưng không ai tin lời nàng; khi thành Troie thất thủ, nàng ẩn nấp ở bàn thờ Minerve (Pallas), nữ thần Bảo trợ của Troie, nhưng bị Ajax Nhỏ lôi ra cưỡng bức; sau đó nàng bị vua Agamemnon bắt làm nô lệ và trở thành tình nhân của ông. Minerve thấy cảnh hãm hiếp và bắt đi ngay trong đền thờ của mình bèn nổi cơn tức giận và trả thù bằng cách đánh đắm tàu thuyền của người Hy Lạp khi họ từ Troie trở về nước; Ajax Nhỏ bỏ mạng nhưng Agamemnon sống sót. Tuy nhiên, sau đó không lâu, ở thành Mycènes (thuộc vùng Péloponnèse) của vua Agamemnon, ông và Cassandre bị hoàng hậu Clytemnestre, vợ ông, và người tình của bà là Égisthe giết chết.
[11] Caphérée: mũi đất ở cực Nam đảo Eubée, có nhiều đá ngầm, nơi hạm đội của người Hy Lạp từ Troie trở về nước bị đắm.
[12] Vénus: ở Troie, khi Vénus đến tiếp cứu Énée, con trai nàng, thì bị Diomède gây ra thương tích ở bàn tay. Khi Diomède trở lại vương quốc của mình ở Argos thì mới biết vợ mình đã ngoại tình trong khi chàng đi chinh chiến, và chàng nghĩ đó là sự trừng phạt của Vénus đối với mình.
[13] Pleuron: thành phố quê hương của Acmon, ở vùng Étolie.
