Tuy đã kể xong Alcmène vẫn còn thấy xúc động trước số phận mang tính cảnh báo của người nữ tì cũ, và bà thở dài sườn sượt. Và trong khi bà tỏ lòng thương xót như thế, con dâu của bà[1], Iolé, nói: “Mẹ ơi, dù gì đi nữa thì đây là sự biến thể của một người không thuộc máu huyết chúng ta, mẹ đừng âu sầu quá. Thôi, để con ráng kể cho mẹ nghe chuyện của chị gái con có những bất hạnh lạ lùng lắm, khiến con đau buồn khôn xiết và không thể cầm được nước mắt mỗi khi nói đến. Chị Dryope[2] là con gái duy nhất của mẹ chị ấy, và con là em cùng cha khác mẹ với chị. Chị là thiếu nữ đẹp nhất trong tất cả các cô ở thành Oechalie đó, mẹ à. Nhưng Apollon, ông thần của đền Delphes và của đảo Délos đã lấy đi trinh tiết của chị bằng bạo lực trước khi Andrémon lấy chị làm vợ. Người anh rể này được xem là sống có hạnh phúc với chị.

Có một cái hồ mà hai bên bờ là những cái dốc đứng, và trên đầu dốc là những hàng cây hải đào đứng dài theo hồ. Dryope đến đây, không hề biết về những gì số mệnh sẽ dành cho chị; và có điều này, nó có thể làm mẹ tức giận đấy, là chị ấy có ý định mang những vòng hoa đến cho các tiểu nữ thần. Chị còn ôm theo trong lòng em bé chưa đầy một tuổi và cho nó bú sữa từ bầu vú mình. Ở gần bờ có một cây táo nhỏ đang nở đầy hoa, hứa hẹn sẽ sai quả. Để làm vui mắt đứa con trai nhỏ bé của mình, chị đưa tay ngắt một vài bông hoa; và khi con sắp sửa làm theo chị, con đang đứng bên cạnh chị ấy mà, thì con chợt thấy những giọt máu rỏ xuống từ các bông hoa đó và các nhánh cây thì run rẩy vì ghê sợ. Mẹ phải biết, như mấy người nhà quê ở chỗ đó kể lại sau này, đó là tiểu nữ thần Lotis đã ẩn nấp dưới hình dạng đó để trốn tránh sự theo đuổi khốn nạn của thần Priape[3]. Nàng đã biến thành cây nhưng vẫn giữ cái tên mình[4].

Nhưng chị con vẫn không biết gì về chuyện biến thể này. Và khi chị vừa mới quay gót rời bỏ chỗ đó vì cảm thấy sợ quá rồi, miệng thì thầm cầu khấn các tiểu nữ thần, thì hai bàn chân chị cứ dính chặt như mọc rễ dưới đất; chị vùng vẫy cố nhấc chân lên để bước đi nhưng không có gì cử động được ngoại trừ phần trên của cơ thể chị. Vỏ cây xuất hiện, từ dưới bàn chân chầm chậm leo lên trên, phủ hết vùng bẹn. Khi thấy việc lạ này, chị tìm cách bứt tóc nhưng rồi chỉ thấy hai bàn tay đầy lá, vì giờ thì lá cây đã phủ kín đầu chị. Em bé Amphissos - đó là tên do ông ngoại nó, Eurytus, đặt cho - cảm thấy bầu vú mẹ nó cứng lại, và nó không còn có thể bú sữa cho no được nữa. Ôi chị Dryope ơi, em đứng đó, chỉ biết giương mắt nhìn số phận ác nghiệt của chị mà không thể làm gì để cứu giúp được cả! Tuy vậy, trong chừng mực mà sức lực em cho phép, em cố ôm chặt lấy thân cây và các cành lá đang lớn dần lên nhằm làm chậm lại sự biến đổi, và em thậm chí còn muốn mình, em thú nhận đấy, ẩn núp dưới cùng lớp vỏ cây đó.

Nhưng nhìn kìa, Andrémon, chồng chị, và Eurytus, người cha bất hạnh, chạy đến, nhớn nhác tìm chị. Và để trả lời những câu hỏi của họ, con đành chỉ Dryope mà họ đang tìm bây giờ là cây táo nhỏ đây. Họ đưa môi hôn lên gỗ còn ấm nóng, rồi họ nằm sát đất, đưa tay bấu chặt các nhánh rễ của cái cây yêu quý của họ. Lúc này thì người chị thương yêu của con chỉ còn lại khuôn mặt, tất cả phần còn lại là cây rồi. Ôi chị Dryope ơi, những giọt nước mắt của chị bắt đầu rơi xuống lã chã trên lá mọc ra từ thân thể tội nghiệp của chị; và trong khi môi miệng còn giữ được lối thoát ra cho tiếng nói, chị trút ra những lời than thở này vào trong không khí:

‘Nếu lời thề của những người đau khổ thảm hại còn đáng tin thì tôi xin thề trước chư vị thần linh là tôi không xứng đáng với sự đối xử khủng khiếp này. Tôi bị trừng phạt mà không có tội. Từ trước đến nay, tôi luôn luôn sống trong sự chân thật. Nếu tôi nói ra lời dối trá thì hãy làm tôi bị nứt nẻ vì khô hạn, làm tôi mất hết lá trên thân, hãy xẻ tôi thành từng khúc gỗ mà mang đi đốt. Xin hãy bồng đứa bé này ra khỏi những cành lá của mẹ nó, và giao nó cho bà vú. Hãy cho nó đến thường xuyên và bú sữa dưới bóng cây này, hãy cho nó đến chơi đùa dưới bóng cây này. Và khi nào nó bắt đầu biết nói bi bô thì hãy dạy cho nó biết chào hỏi mẹ nó và nói một cách buồn bã: ‘Đây, mẹ tôi nấp trốn dưới thân cây này.’ Hãy dạy cho nó biết sợ hồ nước, không được đưa tay hái hoa trên cây, hãy cho nó biết rằng tất cả bông hoa là các nữ thần cải dạng đó!

Vĩnh biệt, hỡi chồng yêu dấu, và em nữa, em gái của chị, và cha nữa! Không, nếu mọi người còn yêu Dryope này thì hãy bảo vệ cành nhánh của nó khỏi bị xâm phạm bởi các lưỡi dao sắc bén, bảo vệ lá xanh của nó khỏi bị gặm nhấm bởi các con cừu. Và bởi vì Dryope này không được phép cúi người xuống, mọi người hãy nhón chân lên và hôn lên môi nó trong khi nó còn cảm nhận được, và hãy đưa đứa con trai nhỏ của nó lên tận đây! Bây giờ thì Dryope này không thể nói được nữa vì lớp vỏ cây mềm mại đã lan tới cái cổ trắng của nó, và nó bắt đầu bị chôn dưới những ngọn cây. Mọi người không cần đưa tay vuốt mắt Dryope này đâu; hãy để vỏ cây leo lên khép lại đôi mắt đang chết của nó!’

Chị ấy ngừng nói, và ngừng sống, cùng lúc. Và những cành lá mới ra đời vẫn giữ hơi ấm của cái thân xác bị biến thể đó, rất lâu.”

❀ ❀ ❀

[1] Nguyên văn tiếng Anh: “her daughter-in-law” (trang 174). Thật ra, Iolé chỉ là người tình của Hercule, không phải vợ. Nàng là vợ của Hyllus, con trai của Hercule, thì phải là cháu nội dâu của bà Alcmène mới chính xác. Hyllus đã lấy nàng theo lệnh của cha mình. Bản dịch tiếng Pháp cũng dùng từ sa bru (“con dâu của bà”), trang 300.

[2] Dryope: con gái của vua Eurytus (người bị Hercule giết) của thành Oechalie, vợ của Andrémon. Iolé (đang kể chuyện) là con gái của người vợ thứ hai của vua Eurytus.

[3] Priape: thần của sự Mắn đẻ, được cho là con trai của nữ thần Vénus và thần Rượu nho Bacchus (Dionysus); được biết đến nhiều vì có dương vật to quá khổ và luôn trong tình trạng cương cứng (vì thế mà tên ông được dùng cho một từ y học là priapism: chứng cương đau dương vật). Thời Hy Lạp và La Mã cổ đại, tượng thần Priape thường có mặt ở nhiều nơi, nhất là ở các ngã ba, ngã tư đường, vườn, trước cửa nhà…

[4] Tên tiểu nữ thần là Lotis. Tên của cái cây mà nàng biến thành là “aquatica lotos” (tiếng La-tinh mà Ovide dùng trong nguyên tác) hay “a plant of water-lotus” (theo bản dịch tiếng Anh, trang 174). Nhưng đây không phải là cây thuộc họ sen hay súng mà là thuộc họ táo (rhamnaceae). Bản dịch tiếng Pháp chú thích như sau, trang 558: “Cây lotus này thường được đồng nhất với cây jujubier”. (jujubier là một loại cây táo nhỏ, tiếng Anh là jujube tree, tên khoa học là ziziphus lotus). Xem thêm: https://en.wikipedia.org/wiki/Ziziphus_lotus.