“Liệu đây có còn là một giấc mơ không?” Raskolnikov lại tự hỏi.

Cậu nhìn vị khách không mời mà đến với vẻ dò xét và đầy nghi ngờ.

“Svidrigaïlov! Thật vớ vẩn! Không thể nào!” Cuối cùng, cậu thốt lên thành tiếng trong vẻ ngỡ ngàng.

Vị khách hình như không hề tỏ ra ngạc nhiên trước lời cảm thán ấy.

“Tôi đến tìm anh vì hai lý do. Thứ nhất, tôi muốn làm quen với anh, vì tôi đã nghe rất nhiều điều thú vị và tốt đẹp về anh; thứ hai, tôi nuôi hy vọng rằng anh sẽ không từ chối giúp đỡ tôi trong một việc liên quan trực tiếp đến hạnh phúc của em gái anh, Avdotya Romanovna. Bởi vì nếu không có sự ủng hộ của anh, có lẽ bây giờ cô ấy sẽ không cho tôi đến gần, vì cô ấy có thành kiến với tôi, nhưng với sự giúp đỡ của anh, tôi trông đợi...”

“Anh trông đợi nhầm rồi,” Raskolnikov cắt ngang.

“Họ mới đến ngày hôm qua phải không, tôi xin phép được hỏi?”

Raskolnikov không đáp.

“Chính là hôm qua, tôi biết. Bản thân tôi cũng chỉ mới đến từ hôm kia. Thôi được, tôi xin nói điều này với anh, Rodion Romanovitch, tôi không cho là mình cần phải thanh minh, nhưng xin anh hãy nói cho tôi biết, trong toàn bộ câu chuyện này, nếu nói một cách khách quan và bằng thứ lẽ phải thông thường thì tôi đã phạm tội gì ghê gớm lắm sao?”

Raskolnikov vẫn im lặng nhìn hắn.

“Rằng ngay trong chính ngôi nhà của mình, tôi đã bức hại một cô gái không tấc sắt trong tay và ‘lăng mạ cô ấy bằng những lời đề nghị đê hèn’—có phải thế không? (Tôi đang nói trước ý của anh đấy.) Nhưng anh cứ thử nghĩ xem, bản thân tôi cũng chỉ là một con người et nihil humanum... tóm lại, tôi cũng có khả năng bị thu hút và biết yêu đương (điều đó vốn không phụ thuộc vào ý muốn của chúng ta), thì mọi chuyện đều có thể được giải lý theo cách tự nhiên nhất. Vấn đề là, tôi là một con quái vật, hay chính tôi mới là một nạn nhân? Và nhỡ tôi là nạn nhân thì sao? Khi ngỏ lời mời gọi đối tượng của lòng mình cùng trốn sang Mỹ hoặc Thụy Sĩ, có lẽ tôi đã dành cho cô ấy sự tôn trọng sâu sắc nhất và nghĩ rằng mình đang vun đắp cho hạnh phúc của cả hai! Lý trí vốn là nô lệ của tình cảm, anh biết đấy; chà, có lẽ lúc đó tôi đang tự hại chính mình nhiều hơn bất kỳ ai khác ấy chứ!”

“Nhưng vấn đề không phải là ở đó,” Raskolnikov chán ghét cắt ngang. “Đơn giản là dù anh đúng hay sai, chúng tôi cũng không ưa anh. Chúng tôi không muốn dính líu gì đến anh cả. Chúng tôi đang tiễn khách đây. Mời anh đi cho!”

Svidrigaïlov bỗng bật cười.

“Nhưng anh... nhưng đúng là không sao đối phó nổi với anh,” hắn cười một cách hoàn toàn thoải mái. “Tôi cứ hy vọng sẽ thuyết phục được anh, nhưng anh đã chọn ngay thái độ đúng đắn!”

“Nhưng anh vẫn đang cố thuyết phục tôi đấy thôi!”

“Thì sao nào? Thì sao nào?” Svidrigaïlov cười lớn một cách công khai. “Nhưng đây là điều mà người Pháp gọi là bonne guerre, và là hình thức đánh lừa ngây thơ nhất!... Dù sao thì anh cũng đã cắt ngang lời tôi; dù bằng cách này hay cách khác, tôi xin nhắc lại lần nữa: sẽ chẳng có chuyện khó chịu nào xảy ra nếu không có vụ việc trong khu vườn. Marfa Petrovna...”

“Người ta bảo chính anh cũng đã tống khứ cả Marfa Petrovna rồi cơ mà?” Raskolnikov cộc lốc cắt lời.

“Ồ, anh cũng nghe được chuyện đó rồi sao? Chắc chắn là thế rồi.... Còn về câu hỏi của anh, thực tình tôi chẳng biết phải trả lời thế nào, mặc dù lương tâm tôi hoàn toàn thanh thản về chuyện đó. Đừng tưởng là tôi đang lo sợ điều gì nhé. Mọi thứ đều hợp thức và đúng trật tự; kết quả giám định y khoa đã chẩn đoán là xuất huyết não do đi tắm ngay sau một bữa ăn thịnh soạn kèm theo một chai rượu vang, và quả thực chẳng thể chứng minh được điều gì khác. Nhưng tôi sẽ kể cho anh nghe những điều mà dạo gần đây tôi vẫn hay nghĩ ngợi, đặc biệt là trong chuyến tàu đến đây: liệu tôi có phần nào gây ra... thảm kịch đó theo nghĩa đạo đức, do sự bực dọc hay một lý do tương tự nào đó hay không. Nhưng rồi tôi đi đến kết luận rằng điều đó hoàn toàn không thể xảy ra.”

Raskolnikov cười nhạt.

“Tôi lấy làm lạ là anh lại bận tâm về điều đó đấy!”

“Nhưng sao anh lại cười? Anh thử nghĩ xem, tôi chỉ quất cô ấy đúng hai cái roi da — thậm chí còn chẳng để lại vết tích gì... xin anh đừng coi tôi là kẻ hoài nghi; tôi thừa biết hành vi đó của mình tồi tệ đến mức nào và thế này thế khác; nhưng tôi cũng biết chắc chắn rằng rất có thể Marfa Petrovna lại cảm thấy hài lòng trước sự, có thể gọi là, nồng nhiệt của tôi. Câu chuyện về em gái anh đã bị vắt kiệt đến giọt cuối cùng; suốt ba ngày liền, Marfa Petrovna bị buộc phải ngồiì ru rú ở nhà; cô ấy chẳng còn gì để đem ra khoe khoang trong thị trấn nữa. Thêm vào đó, cô ấy đã làm mọi người phát chán với bức thư đó (anh chắc đã nghe chuyện cô ấy đọc bức thư rồi chứ). Thế rồi bỗng nhiên hai nhát roi ấy từ trên trời rơi xuống! Việc đầu tiên cô ấy làm là thét lệnh chuẩn bị xe ngựa.... Chưa kể đến việc có những lúc phụ nữ rất, rất lấy làm thích thú khi bị lăng mạ dẫu bề ngoài họ có tỏ ra phẫn nộ đến đâu đi nữa. Ai cũng có lúc như vậy; mà thực ra con người nói chung rất thích bị lăng mạ, anh đã nhận ra điều đó chưa? Nhưng ở phụ nữ thì đặc biệt rõ rệt. Thậm chí người ta có thể nói đó là niềm vui duy nhất của họ.”

Đã có lúc Raskolnikov định đứng dậy bỏ đi để chấm dứt cuộc gặp gỡ này. Nhưng sự tò mò và thậm chí một chút thận trọng nào đó đã giữ chân cậu lại thêm chốc lát.

“Anh thích bạo lực lắm à?” Cậu hỏi một cách hờ hững.

“Không, cũng bình thường,” Svidrigaïlov điềm tĩnh đáp. “Và tôi với Marfa Petrovna hầu như chưa bao giờ cãi vã. Chúng tôi sống rất hòa thuận, và cô ấy luôn hài lòng về tôi. Trong suốt bảy năm trời, tôi chỉ dùng roi da đúng hai lần (chưa tính lần thứ ba mang tính chất khá mập mờ). Lần đầu tiên là hai tháng sau lễ cưới, ngay sau khi chúng tôi về quê, và lần cuối cùng chính là lần chúng ta đang nhắc tới. Bộ anh tưởng tôi là một tên quái vật, một kẻ phản động, một tên chủ nô độc ác thế sao? Ha, ha! Nhân tiện đây, anh có nhớ, Rodion Romanovitch, cách đây vài năm, vào thời kỳ tự do ngôn luận tốt đẹp ấy, một nhà quý tộc nọ — tôi quên mất tên rồi — đã bị bêu rếu khắp nơi, trên mọi mặt trận báo chí, vì tội đánh một người đàn bà Đức trên xe lửa không? Anh nhớ chứ? Chính vào thời gian đó, hình như ngay năm đó, cái ‘vụ việc ô nhục của thời đại’ đã diễn ra (anh biết đấy, buổi đọc công khai ‘Những đêm Ai Cập’, anh nhớ chứ? Cặp mắt đen láy ấy chứ! Ạ, những ngày tháng tuổi trẻ vàng son, các ngươi đang ở đâu?). Chà, còn về cái gã quý tộc đánh người Đức kia, tôi chẳng thấy đồng cảm chút nào, vì rốt cuộc thì cần gì phải đồng cảm? Nhưng tôi phải nói rằng đôi khi có những mụ ‘người Đức’ đáng ghét đến mức tôi không tin có nhà cấp tiến nào có thể tự chủ được bản thân. Hồi đó chẳng ai nhìn nhận vấn đề từ góc độ đó cả, nhưng tôi đảm bảo với anh đó mới thực sự là góc độ nhân đạo.”

Nói xong, Svidrigaïlov lại bật cười lớn.

Raskolnikov nhận thấy rõ ràng rằng đây là một kẻ đang ấp ủ một mục đích kiên định và biết cách giữ kín nó trong lòng.

“Tôi đoán là đã mấy ngày nay anh chẳng trò chuyện với ai phải không?” Cậu hỏi.

“Hầu như là không. Chắc là anh đang ngạc nhiên vì tôi là một kẻ dễ thích nghi đến thế phải không?”

“Không, tôi chỉ ngạc nhiên vì anh quá ư dễ thích nghi thôi.”

“Vì tôi không thấy phật ý trước những câu hỏi thô lỗ của anh ấy hả? Phải thế không? Nhưng sao phải phật ý chứ? Anh hỏi thế nào thì tôi trả lời thế ấy,” hắn đáp với vẻ ngây thơ đến ngạc nhiên.

“Anh biết đấy, chẳng có gì khiến tôi thực sự hứng thú,” hắn tiếp tục, ra chiều mơ mộng, “nhất là lúc này, tôi chẳng có việc gì làm cả.... Anh hoàn toàn có thể tưởng tượng rằng tôi đang lấy lòng anh vì có mưu đồ gì đó, nhất là khi tôi đã bảo với anh là tôi muốn gặp em gái anh vì có chuyện. Nhưng tôi xin thú thật là tôi đang rất chán. Nhất là ba ngày nay, thế nên tôi rất mừng khi được gặp anh.... Đừng giận nhé, Rodion Romanovitch, nhưng trông hình như bản thân anh cũng đang có điều gì đó rất lạ lùng. Anh muốn nói gì thì nói, anh đang có vấn đề đấy, và ngay lúc này cũng vậy... ý tôi không phải là khoảnh khắc này, mà là nói chung.... Thôi được rồi, tôi không nói nữa, đừng có cau mày thế! Tôi không phải là thứ gã cục cằn như anh tưởng đâu.”

Raskolnikov tối tăm mặt mày nhìn hắn.

“Có lẽ anh hoàn toàn không phải là kẻ cục cằn,” cậu nói. “Thậm chí tôi tưởng tượng anh là một người rất mực tao nhã, hoặc ít ra cũng biết cách cư xử đúng mực khi cần thiết.”

“Tôi không mấy quan tâm đến ý kiến của người khác,” Svidrigaïlov đáp gọn lỏn, thậm chí mang theo một chút kiêu kỳ, “và vì thế, tại sao lại không thô tục những lúc mà sự thô tục lại là chiếc áo choàng quá ư tiện lợi cho khí hậu của chúng ta... nhất là khi người ta lại sẵn có bản tính thiên lệch về hướng đó,” hắn nói thêm và lại bật cười.

“Nhưng tôi nghe nói anh có rất nhiều bạn bè ở đây. Người ta bảo anh là kẻ ‘không phải là không có các mối quan hệ’. Thế thì anh cần gì ở tôi, nếu không vì một mục đích đặc biệt nào đó?”

“Đúng là tôi có bạn bè ở đây,” Svidrigaïlov thừa nhận, không trả lời thẳng vào câu hỏi chính. “Tôi đã gặp vài người rồi. Ba ngày nay tôi cứ lang thang khắp nơi, và tôi đã gặp họ, hoặc họ đã thấy tôi. Đó là điều hiển nhiên. Tôi ăn mặc chỉnh tề và được coi là kẻ không nghèo khó; công cuộc giải phóng nông nô chẳng ảnh hưởng gì đến tôi; tài sản của tôi chủ yếu là rừng và đất bãi ven sông. Thu nhập chẳng sụt giảm là bao; nhưng... tôi chẳng thèm đến tìm họ, tôi chán ngấy họ từ lâu rồi. Tôi ở đây đã ba ngày mà chẳng ghé thăm ai cả.... Đúng là cái thị trấn quái quỷ gì thế không biết? Nó hình thành kiểu gì giữa chúng ta vậy, anh nói tôi nghe xem nào? Toàn là quan chức với đủ loại sinh viên. Phải, hồi tám năm trước khi tôi đến đây tung hoành, có khối thứ tôi chẳng thèm để ý tới.... Giờ thì hy vọng duy nhất của tôi đặt vào ngành giải phẫu học đấy, thề có chúa là thế!”

“Giải phẫu học?”

“Nhưng còn mấy cái câu lạc bộ, tiệm Dussauts, mấy cuộc diễu hành, hay sự tiến bộ ấy à, biết đâu đấy — chà, tất cả những thứ đó cứ việc diễn ra mà không cần có tôi,” hắn tiếp tục, một lần nữa phớt lờ câu hỏi. “Hơn nữa, ai lại muốn làm một tay bịp bài cơ chứ?”

“Sao, thế ra anh đã từng là một tay bịp bài à?”

“Làm sao mà tránh được chứ? Tám năm trước, chúng tôi có cả một hội chuyên nghiệp toàn những kẻ thuộc tầng lớp thượng lưu; chúng tôi đã có những khoảng thời gian tuyệt vời. Và toàn là những người có học thức, anh biết đấy, nào là nhà thơ, nào là địa chủ. Hơn nữa, theo một quy luật chung trong xã hội Nga của chúng ta, cách cư xử lịch thiệp nhất thường lại được tìm thấy ở những kẻ từng bị ăn đòn, anh đã nhận ra điều đó chưa? Về quê tôi đã bị mai một đi ít nhiều. Nhưng rồi tôi cũng bị giam vì nợ nần, do dính líu đến một tên Hy Lạp thấp kém đến từ Nezhin. Đúng lúc đó thì Marfa Petrovna xuất hiện; bà ấy đã thương lượng với lão ta và chuộc tôi ra với giá ba mươi nghìn đồng bạc (tôi nợ bảy mươi nghìn). Chúng tôi kết hôn hợp pháp và bà ấy bế thốc tôi về quê như một món báu vật. Anh biết đấy, bà ấy lớn hơn tôi năm tuổi. Bà ấy rất mực cưng chiều tôi. Suốt bảy năm trời tôi chẳng hề rời khỏi vùng quê ấy. Và xin hãy lưu ý rằng suốt cuộc đời tôi, bà ấy luôn nắm thóp tôi bằng một tờ giấy nợ ba mươi nghìn rúp, thế nên nếu tôi dám giở chứng hống hách chuyện gì là sập bẫy ngay lập tức! Và bà ấy sẽ làm thật đấy nhé! Phụ nữ chẳng thấy có gì là mâu thuẫn trong những chuyện đó cả.”

“Nếu không vì tờ giấy đó, có lẽ anh đã chuồn từ lâu rồi chứ gì?”

“Tôi cũng chẳng biết nói thế nào. Kỳ thực không hẳn tờ giấy đó kìm chân tôi. Tôi cũng chẳng muốn đi đâu khác. Chính Marfa Petrovna đã rủ tôi đi nước ngoài vì thấy tôi chán nản, nhưng tôi đã đi nước ngoài rồi, và ở trỏng lúc nào tôi cũng thấy phát ốm. Chẳng vì lý do gì cả, chỉ là ánh bình minh, vịnh Naples, biển cả — anh nhìn ngắm chúng để rồi tự chuốc lấy nỗi buồn. Điều đáng sợ nhất là người ta lại buồn thật sự mới chết chứ! Thôi, ở nhà vẫn hơn. Ở đây ít ra người ta còn đổ lỗi cho kẻ khác về mọi chuyện và tự bào chữa cho bản thân. Có lẽ tôi đã lên đường thám hiểm Bắc Cực rồi cũng nên, bởi vì j’ai le vin mauvais và tôi căm ghét việc uống rượu, mà ngoài rượu ra thì chẳng còn gì sót lại. Tôi đã thử rồi. Mà này, tôi nghe nói chủ nhật tới lão Berg sẽ bay lên trời bằng một quả khinh khí cầu lớn ở vườn Yusupov và sẽ chở theo hành khách lấy tiền vé. Có thật thế không?”

“Sao, thế anh cũng muốn bay lên đấy à?”

“Tôi... Không, ồ, không đâu,” Svidrigaïlov lầm bầm, trông thực sự có vẻ đang trầm ngâm suy nghĩ.

“Ý hắn là gì nhỉ? Hắn nói thật hay đùa thế?” Raskolnikov tự hỏi.

“Không, tờ giấy nợ không kìm chân tôi,” Svidrigaïlov tiếp tục, ra vẻ đăm chiêu. “Đó là do tôi tự nguyện không rời khỏi nông trang, thế rồi gần một năm trước, đúng vào ngày lễ thánh của tôi, Marfa Petrovna đã trả lại tờ giấy nợ đứng tên tôi và còn tặng tôi một khoản tiền khá lớn nữa. Bà ấy vốn có gia thế mà. ‘Anh thấy đấy, tôi tin tưởng anh biết bao, Arkady Ivanovitch’ — đó nguyên văn là lời bà ấy. Anh không tin là bà ấy đã nói thế à? Nhưng anh có biết là tôi quản lý điền trang khá tử tế không, mọi người trong vùng đều biết tiếng tôi đấy nhé. Tôi còn đặt mua sách nữa cơ. Ban đầu Marfa Petrovna thì tán thành, nhưng sau đó bà ấy lại sợ tôi vùi đầu học hành quá sức.”

“Xem chừng anh nhớ Marfa Petrovna lắm nhỉ?”

“Nhớ á? Có lẽ thế. Thực tình là có lẽ tôi đang nhớ bà ấy. Mà nhân tiện đây, anh có tin vào hồn ma không?”

“Hồn ma nào cơ?”

“Thì, những hồn ma thông thường ấy.”

“Anh có tin vào chúng không?”

“Có lẽ là không, nói thế cho vừa lòng anh nhé.... Tôi cũng không dám phủ nhận hoàn toàn.”

“Thế ra anh nhìn thấy chúng à?”

Svidrigaïlov nhìn cậu với ánh mắt khá kỳ lạ.

“Marfa Petrovna thích đến thăm tôi lắm,” hắn nói, méo miệng cười một nụ cười quái dị.

“Ý anh là sao — ‘thích đến thăm anh’?”

“Bà ấy đến ba lần rồi. Lần đầu tiên tôi thấy bà ấy ngay ngày tang lễ, một tiếng sau khi hạ huyệt. Đó là hôm trước ngày tôi lên đường tới đây. Lần thứ hai là hôm kia, vào lúc rạng sáng, lúc tàu dừng ở ga Malaya Vishera, và lần thứ ba là cách đây hai tiếng trong căn phòng tôi đang thuê. Lúc đó tôi ở một mình.”

“Lúc ấy anh đang thức chứ?”

“Hoàn toàn tỉnh táo. Lần nào tôi cũng tỉnh như sáo. Bà ấy đến, nói chuyện với tôi một phút rồi đi ra cửa — lúc nào cũng đi ra cửa. Suýt chút nữa tôi còn nghe rõ tiếng bước chân của bà ấy.”

“Sao tự dưng tôi lại nghĩ rằng hình như cũng có chuyện tương tự đang xảy ra với anh nhỉ?” Raskolnikov chợt nói.

Ngay lúc ấy, cậu cũng ngạc nhiên vì mình lại thốt ra câu đó. Cậu đang vô cùng kích động.

“Cái gì! Anh cũng nghĩ thế à?” Svidrigaïlov kinh ngạc hỏi. “Thật thế á? Chẳng phải tôi đã nói giữa chúng ta có điểm gì đó tương đồng hay sao, hả?”

“Anh chưa từng nói thế bao giờ!” Raskolnikov gay gắt cất giọng phừng phừng.

“Tôi không nói á?”

“Không!”

“Tôi cứ tưởng là mình có nói chứ. Lúc tôi bước vào và thấy anh nằm nhắm nghiền mắt, ra vẻ đang giả vờ, tôi thầm nhủ ngay trong đầu: ‘Đích thị là hắn đây rồi.’”

“Ý anh là gì khi nói ‘hắn đây rồi’? Anh đang nói nhảm gì thế?” Raskolnikov quát lên.

“Ý tôi là gì ư? Thực tình tôi cũng chẳng biết nữa....” Svidrigaïlov ngây thơ lầm bầm, như thể chính hắn cũng đang cảm thấy khó hiểu.

Cả hai im lặng trong chốc lát. Họ trừng trừng nhìn vào mặt nhau.

“Tất cả chỉ là nhảm nhí!” Raskolnikov bực bội quát lớn. “Bà ấy nói gì khi đến gặp anh?”

“Bà ấy á! Anh có tin nổi không, bà ấy toàn nói những chuyện vặt vãnh ngớ ngẩn nhất — mà con người quả là một sinh vật kỳ lạ — khiến tôi phải nổi khùng lên. Lần đầu tiên bà ấy bước vào (lúc đó tôi đang mệt mỏi anh biết đấy: nào là lễ tang, nghi thức chôn cất, rồi tiệc tùng sau đó. Cuối cùng tôi cũng được ở một mình trong phòng làm việc. Tôi châm một điếu xì gà và bắt đầu suy nghĩ), bà ấy bước qua cửa. ‘Arkady Ivanovitch, anh bận rộn suốt cả ngày nên quên lên dây cót chiếc đồng hồ ở phòng ăn rồi kìa,’ bà ấy nói. Suốt bảy năm trời, tuần nào tôi cũng lên dây cót chiếc đồng hồ đó, và nếu tôi quên là thể nào bà ấy cũng nhắc nhở. Hôm sau tôi lên đường đến đây. Tảng sáng tôi xuống ga; tôi vừa ngủ dậy, người mệt mỏi, mắt nhắm mắt mở, đang uống chút cà phê. Tôi ngước lên thì thấy ngay Marfa Petrovna đang ngồi cạnh với một bộ bài trên tay. ‘Arkady Ivanovitch, để tôi xem bói cho chuyến đi của anh nhé?’ Bà ấy rất giỏi khoản xem bói. Tôi sẽ chẳng bao giờ tha thứ cho bản thân vì đã không nhờ bà ấy xem hộ. Tôi hoảng hốt bỏ chạy, hơn nữa chuông tàu lại reo. Hôm nay tôi đang ngồi, người nặng trĩu sau một bữa ăn dở tệ ở quán cơm bình dân; tôi đang ngồi hút thuốc, bỗng nhiên Marfa Petrovna lại xuất hiện. Bà ấy diện một bộ váy lụa màu xanh lá cây mới tinh với phần đuôi áo thướt tha. ‘Chào anh Arkady Ivanovitch! Anh thấy chiếc váy của tôi thế nào? Con Aniska không tài nào may được kiểu này đâu.’ (Aniska là một thợ may ở quê, một trong những nữ nô nô cũ của chúng tôi từng được đưa đi học nghề ở Moscow, một conả trông khá xinh xắn.) Bà ấy đứng xoay một vòng trước mặt tôi. Tôi nhìn chiếc váy, rồi nhìn kỹ, nhìn rất kỹ vào khuôn mặt bà ấy. ‘Tôi lấy làm lạ là Marfa Petrovna lại cất công đến gặp tôi vì những chuyện vặt vãnh nhảm nhí thế này.’ ‘Lạy Chúa, anh lại không cho phép người ta làm phiền mình vì bất cứ chuyện gì sao!’ Để trêu chọc bà ấy, tôi nói: ‘Tôi muốn đi bước nữa, Marfa Petrovna ạ.’ ‘Đúng là tính nết của anh rồi, Arkady Ivanovitch; vợ vừa chôn chân chưa ráo mực mà đã đi tìm vợ mới thì chẳng vinh hiển gì cho cam. Hơn nữa nếu anh chọn được người cho đàng hoàng ít ra còn đỡ, đằng nào tôi cũng biết là anh chẳng mang lại hạnh phúc gì cho người ta hay cho chính mình đâu, anh sẽ chỉ trở thành trò cười cho thiên hạ thôi.’ Nói xong bà ấy bước ra ngoài và tiếng váy lụa dường như sột soạt theo từng bước chân. Chẳng phải là nhảm nhí lắm sao, hả?”

“Nhưng biết đâu anh đang bịa đặt thì sao?” Raskolnikov chêm vào.

“Tôi hiếm khi nói dối lắm,” Svidrigaïlov trầm ngâm đáp, dường như chẳng để tâm đến sự thô lỗ của câu hỏi.

“Thế còn trước đây, đã bao giờ anh nhìn thấy hồn ma chưa?”

“C-có, tôi từng thấy rồi, nhưng chỉ có một lần trong đời, cách đây sáu năm. Tôi có một tên gia nô tên là Filka; ngay sau khi chôn cất nó xong, do quên mất nên tôi cất tiếng gọi: ‘Filka, tẩu thuốc của tao đâu!’ Nó bước vào và đi thẳng đến cái tủ đựng tẩu của tôi. Tôi ngồi im và thầm nghĩ: ‘Nó làm thế để trả thù đây,’ bởi vì ngay trước lúc chết chúng tôi đã cãi nhau một trận kịch liệt. ‘Sao mày dám bước vào đây với cái áo thủng cút áo hả?’ Tôi quát lên. ‘Cút ngay, đồ vô lại!’ Nó quay lưng bước ra và không bao giờ quay lại nữa. Hồi đó tôi không kể cho Marfa Petrovna nghe chuyện này. Tôi muốn làm lễ cầu siêu cho nó, nhưng ngượng quá nên thôi.”

“Anh nên đi gặp bác sĩ đi thì hơn.”

“Tôi thừa biết mình có bệnh mà chẳng cần anh phải nhắc, dẫu tôi chẳng rõ mình đang mắc bệnh gì; tôi tin là sức lực của tôi gấp năm lần anh đấy. Tôi không hỏi anh có tin là người ta nhìn thấy hồn ma hay không, mà tôi hỏi anh có tin là chúng thực sự tồn tại hay không.”

“Không, tôi không thèm tin!” Raskolnikov giận dữ thốt lên.

“Thiên hạ thường nói thế nào nhỉ?” Svidrigaïlov lầm bầm, như thể đang độc thoại một mình, mắt nhìn lệch đi và cúi gằm đầu. “Họ nói rằng: ‘Anh bị bệnh rồi, thế nên những gì hiện ra trước mắt anh chỉ là ảo ảnh hão huyền mà thôi.’ Nhưng lập luận đó xét cho cùng không hoàn toàn logic. Tôi đồng ý là hồn ma chỉ hiện ra với những kẻ đau ốm, nhưng điều đó chỉ chứng tỏ rằng chúng không thể xuất hiện trước ai khác ngoài người bệnh, chứ không có nghĩa là chúng không tồn tại.”

“Làm gì có chuyện đó,” Raskolnikov bực dọc cãi lại.

“Không ư? Anh không nghĩ thế à?” Svidrigaïlov tiếp tục, thong thả nhìn cậu. “Nhưng anh nói sao về lập luận này (hãy giúp tôi suy ngẫm xem): hồn ma chẳng qua cũng giống như những mảnh vải vụn, những mảnh vỡ từ các thế giới khác, là sự khởi đầu của thế giới đó. Một người khỏe mạnh tất nhiên chẳng có lý do gì để nhìn thấy chúng, bởi vì trước hết anh ta là con người thuộc về trái đất này và vì sự toàn vẹn cùng trật tự chung, anh ta buộc phải sống trong cõi đời này mà thôi. Nhưng ngay khi người ta lâm bệnh, ngay khi trật tự thông thường chốn trần gian của cơ thể bị phá vỡ, người ta bắt đầu nhận thức được khả năng tồn tại của một thế giới khác; và càng bệnh nặng bao nhiêu, sự gắn kết với thế giới khác đó càng trở nên cận kề bấy nhiêu, để rồi khi con người qua đời, họ bước thẳng sang cõi giới đó. Tôi đã nghĩ đến điều đó từ lâu rồi. Nếu anh tin có một kiếp sau, thì anh cũng có thể tin vào chuyện đó.”

“Tôi không tin có kiếp sau,” Raskolnikov nói.

Svidrigaïlov ngồi trầm ngâm suy tưởng.

“Và nhỡ đâu ở trỏng chỉ toàn nhện là nhện, hoặc thứ gì đó đại loại thế thì sao,” hắn chợt cất tiếng.

“Hắn ta điên rồi,” Raskolnikov nghĩ bụng.

“Chúng ta cứ hay hình dung cõi vĩnh hằng là một điều gì đó vượt quá sức tưởng tượng của mình, một thứ gì đó bao la, vĩ đại lắm! Nhưng tại sao nó cứ phải vĩ đại cơ chứ? Thay vì tất cả những thứ đó, nhỡ đâu nó chỉ là một căn phòng nhỏ xíu, giống như cái phòng tắm hơi ngoài quê, đen sì, nhem nhuốc và có nhện ở mọió góc tường, cõi vĩnh hằng chỉ có thế thôi thì sao? Đôi khi tôi cứ hình dung nó như vậy đấy.”

“Chẳng lẽ anh không thể tưởng tượng ra điều gì đúng đắn và an ủi hơn thế sao?” Raskolnikov nghẹn ngào thốt lên.

“Đúng đắn ư? Và làm sao chúng ta biết được, nhỡ đâu đó mới là điều đúng đắn, và anh có biết rằng nếu được thì chính tôi cũng sẽ dựng nên một nơi y hệt như thế không,” Svidrigaïlov trả lời với một nụ cười mơ hồ.

Câu trả lời kinh khủng ấy khiến Raskolnikov cảm thấy lạnh sống lưng. Svidrigaïlov ngẩng đầu lên, nhìn cậu và đột nhiên bật cười.

“Anh thử nghĩ xem,” hắn kêu lên, “nửa tiếng trước chúng ta còn chưa hề nhìn mặt nhau, coi nhau như kẻ thù; giữa chúng ta vẫn còn một món nợ chưa giải quyết; thế mà chúng ta đã gạt phắt nó sang một bên để bàn chuyện vơ vẩn rồi! Tôi nói có đúng không khi bảo chúng ta là một ruộc với nhau?”

“Xin vui lòng,” Raskolnikov bực bội nói tiếp, “làm ơn giải thích cho tôi hiểu tại sao anh lại ban ơn đến thăm tôi... và... và tôi đang bận, tôi không có thời gian rảnh rỗi để phí phạm đâu. Tôi muốn ra ngoài.”

“Tất nhiên, tất nhiên rồi. Em gái anh, cô Avdotya Romanovna, sắp kết hôn với ông Luzhin, Pyotr Petrovitch phải không?”

“Anh có thể thôi ngay những câu hỏi về em tôi cũng như việc nhắc đến tên con bé được không? Tôi không thể hiểu nổi sao anh lại dám thốt ra tên nó trước mặt tôi, nếu anh thực sự là Svidrigaïlov.”

“Ơ hay, nhưng tôi đến đây để nói chuyện về cô ấy cơ mà; làm sao tôi có thể tránh nhắc đến tên cô ấy được chứ?”

“Được rồi, nói đi, nhưng mau lên.”

“Tôi chắc chắn rằng anh đã tự hình thành nên đánh giá của riêng mình về cái gã Luzhin này — một kẻ có họ hàng với tôi thông qua vợ tôi — dù anh chỉ gặp hắn vỏn vẹn nửa tiếng, hoặc nghe kể lại vài sự việc về hắn. Hắn không hề xứng đáng với Avdotya Romanovna chút nào. Tôi tin là Avdotya Romanovna đang cao cả và liều lĩnh hy sinh bản thân vì... vì gia đình của cô ấy. Qua tất cả những gì nghe được về anh, tôi cứ tưởng anh sẽ vô cùng mừng rỡ nếu cuộc hôn nhân đó có thể bị hủy bỏ mà không làm tổn hại đến lợi ích vật chất. Giờ thì khi đã gặp trực tiếp anh, tôi hoàn toàn tin chắc là như vậy.”

“Tất cả những điều này thật quá ư ngây ngô... xin lỗi, tôi phải nói là trơ trẽn từ phía anh mới đúng,” Raskolnikov nói.

“Ý anh là tôi đang mưu tính tư lợi chứ gì. Đừng lo lắng thế, Rodion Romanovitch, nếu tôi mưu cầu lợi ích cho bản thân, tôi đã chẳng nói ra một cách thẳng thừng như vậy. Tôi đâu có đến mức đần độn. Tôi xin thú nhận một điều kỳ thú về mặt tâm lý thế này: vừa rồi, khi biện hộ cho tình cảm của mình dành cho Avdotya Romanovna, tôi đã nói rằng chính tôi mới là nạn nhân. Chà, tôi xin nói thật với anh là giờ đây tôi chẳng còn chút cảm tình nào nữa, tuyệt đối không còn tí nào, đến mức chính tôi cũng phải lấy làm lạ, bởi vì thực sự là đã có lúc tôi từng cảm thấy...”

“Do rảnh rỗi sinh nông nổi và đồi bại thôi,” Raskolnikov chêm vào.

“Đúng là tôi rảnh rỗi và đồi bại thật, nhưng em gái anh lại sở hữu những phẩm chất khiến ngay cả tôi cũng không khỏi ngưỡng mộ. Dù sao thì bây giờ tôi thấy tất cả những thứ đó cũng chỉ là nhảm nhí.”

“Anh nhận ra điều đó từ bao giờ thế?”

“Tôi bắt đầu lờ mờ nhận ra từ trước, nhưng chỉ thực sự chắc chắn về điều đó vào hôm kia, gần như ngay thời điểm tôi đặt chân đến Petersburg. Dù vậy, khi còn ở Moscow, tôi vẫn cứ ảo tưởng rằng mình sẽ đến đây để thử tranh giành tay của Avdotya Romanovna và hất cẳng ông Luzhin.”

“Xin lỗi vì phải cắt ngang lời anh; làm ơn nói ngắn gọn và đi thẳng vào mục đích chuyến viếng thăm đi. Tôi đang bận, tôi muốn ra ngoài...”

“Rất sẵn lòng thôi. Khi đến đây và định thực hiện một... chuyến đi nào đó, tôi muốn sắp xếp trước một số việc cần thiết. Tôi đã gửi các con cho một người dì chăm sóc; chúng đã được lo lắng chu đáo; và chúng chẳng cần tôi kè kè bên cạnh. Hơn nữa nếu làm bố thì tôi ra cái thá gì chứ! Tôi chẳng mang theo gì ngoài số tiền mà Marfa Petrovna đã cho tôi cách đây một năm. Thế là đủ cho tôi rồi. Xin lỗi nhé, tôi sắp nói vào trọng tâm đây. Trước chuyến đi có thể sẽ diễn ra, tôi cũng muốn dàn xếp ổn thỏa với ông Luzhin cái đã. Không phải tôi căm ghét hắn ta đến thế, mà chính vì hắn mà tôi đã cãi nhau với Marfa Petrovna khi biết bà ấy nhào nặn ra cuộc hôn nhân này. Bây giờ tôi muốn thông qua sự trung gian của anh — và nếu anh muốn thì ngay trước mặt anh — để giải thích cho Avdotya Romanovna hiểu rằng trước hết cô ấy sẽ chẳng thu được gì ngoài những tổn hại từ ông Luzhin. Sau đó, xin lỗi cô ấy vì mọi chuyện khó chịu trước đây, tôi muốn gửi tặng cô ấy mười nghìn rúp để qua đó hỗ trợ việc chấm dứt quan hệ với ông Luzhin — một sự cắt đứt mà tôi tin là bản thân cô ấy cũng chẳng hề phản đối, miễn là cô ấy tìm ra được lối thoát.”

“Quả thực anh bị điên rồi,” Raskolnikov kêu lên, cảm giác không hẳn là giận dữ mà thiên về kinh ngạc nhiều hơn. “Sao anh dám ăn nói kiểu đó!”

“Tôi biết là anh sẽ hét vào mặt tôi; nhưng trước hết, dẫu tôi không phải kẻ giàu có gì, nhưng số tiền mười nghìn rúp này hoàn toàn là tiền túi sạch sẽ; tôi chẳng hề có nhu cầu sử dụng đến nó. Nếu Avdotya Romanovna không nhận, tôi cũng sẽ ném nó đi vào những việc nhảm nhí khác mà thôi. Đó là điều thứ nhất. Thứ hai, lương tâm tôi hoàn toàn thanh thản; tôi đưa ra lời đề nghị này mà không hề có dụng ý đen tối nào phía sau. Anh có thể không tin, nhưng rồi cuối cùng cả anh và Avdotya Romanovna cũng sẽ hiểu ra thôi. Vấn đề là tôi thực sự đã gây ra cho em gái anh — người mà tôi hết sức tôn trọng — một vài rắc rối và phiền phức, thế nên vì thực lòng hối tiếc, tôi muốn — không phải để đền bù, không phải để trả ơn cho những rắc rối đó, mà đơn giản là muốn làm một điều gì đó có lợi cho cô ấy, để chứng minh rằng suy cho cùng tôi không chỉ biết gây ra những chuyện tai họa. Nếu trong đề nghị của tôi có dù chỉ một phần triệu vụ lợi cá nhân, tôi đã chẳng đường hoàng tuyên bố ra như thế; và tôi đã chẳng chỉ đưa ra con số mười nghìn rúp, trong khi năm tuần trước tôi đã từng đề nghị số tiền lớn hơn thế. Hơn nữa, có lẽ rất nhanh thôi tôi sẽ kết hôn với một tiểu thư trẻ tuổi, và riêng điều đó thôi cũng đủ để dập tắt mọi nghi ngờ về bất kỳ mưu đồ nào đối với Avdotya Romanovna. Tóm lại, tôi xin nói thêm rằng khi kết hôn với ông Luzhin, cô ấy cũng vẫn nhận tiền thôi, chỉ là từ tay một kẻ khác mà thôi. Đừng giận nhé, Rodion Romanovitch, hãy suy nghĩ thật bình tĩnh và điềm đạm.”

Chính Svidrigaïlov lại vô cùng bình tĩnh và điềm đạm khi thốt ra những lời này.

“Tôi xin anh đừng nói thêm lời nào nữa,” Raskolnikov nói. “Dù xét theo góc độ nào thì đây cũng là sự vô lễ không thể tha thứ.”

“Hoàn toàn không phải thế. Vậy chẳng lẽ trên đời này một kẻ chỉ được phép gây tổn hại cho người đồng loại, lại bị ngăn cấm làm dù chỉ một việc thiện nhỏ nhoi chỉ vì vướng vào những lề thói ước lệ vặt vãnh ư? Thật là nực cười. Chẳng hạn nếu tôi chết đi và để lại số tiền đó cho em gái anh trong di chúc, chắc chắn là cô ấy sẽ không từ chối chứ?”

“Rất có thể là con bé sẽ từ chối đấy.”

“Ồ, không đời nào đâu. Dù sao đi nữa, nếu anh đã từ chối thì đành chịu vậy, mặc dù mười nghìn rúp là một số vốn tuyệt vời khi cần kíp. Dù thế nào tôi cũng xin anh hãy chuyển lại những gì tôi vừa nói cho Avdotya Romanovna.”

“Không, tôi không làm thế đâu.”

“Nếu vậy, Rodion Romanovitch, tôi buộc sẽ phải tự mình tìm gặp và làm phiền cô ấy vậy.”

“Và nếu tôi chịu chuyển lời, liệu anh có hứa không tìm gặp con bé nữa không?”

“Thực tình tôi cũng chẳng biết phải trả lời thế nào. Tôi rất rất muốn được gặp cô ấy thêm một lần nữa.”

“Đừng có mơ tưởng điều đó.”

“Tiếc thật. Nhưng anh chưa hiểu rõ về tôi đâu. Biết đâu sau này chúng ta lại trở thành những người bạn tốt của nhau thì sao.”

“Anh nghĩ chúng ta có thể làm bạn à?”

“Tại sao lại không cơ chứ?” Svidrigaïlov mỉm cười nói. Hắn đứng dậy và cầm lấy chiếc mũ. “Ý tôi không hẳn là đến làm phiền anh và tôi bước chân vào đây cũng chẳng tính toán trước điều gì... mặc dù sáng nay khuôn mặt của anh đã để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc.”

“Sáng nay anh gặp tôi ở đâu?” Raskolnikov bất an hỏi.

“Tôi tình cờ trông thấy thôi.... Tôi cứ có cảm giác ở anh có điểm gì đó rất giống tôi.... Nhưng đừng lo lắng. Tôi không phải kẻ hay quấy rầy; tôi từng sống hòa thuận với đám bịp bài, tôi chưa bao giờ làm hoàng tử Svirbey — một nhân vật lớn có họ xa với tôi — phải phiền lòng, tôi từng viết bài về bức Madonna của Raphael vào cuốn sổ tay của phu nhân Prilukov, tôi đã sát cánh bên Marfa Petrovna suốt bảy năm trời, tôi từng ngủ lại nhà trọ của Viazemsky ở khu chợ Hay Market hồi trước, và sắp tới có khi tôi còn bay lên khinh khí cầu cùng lão Berg ấy chứ.”

“Thôi được rồi. Xin phép hỏi bao giờ thì anh lên đường đi du lịch thế?”

“Du lịch nào?”

“Thì cái ‘chuyến đi’ mà chính miệng anh vừa nhắc đến ấy.”

“Du lịch á? À, phải rồi. Tôi có nhắc đến một chuyến đi. Chà, đó là một khái niệm rộng... nếu như anh biết rõ những gì mình đang hỏi,” hắn nói thêm, rồi bất chợt bật cười lớn một tiếng ngắn ngủi. “Biết đâu tôi sẽ lấy vợ thay vì đi du lịch ấy chứ. Người ta đang mai mối cho tôi cơ mà.”

“Ở ngay đây á?”

“Đúng thế.”

“Sao mà anh kịp làm chuyện đó hay vậy?”

“Nhưng tôi rất muốn được gặp Avdotya Romanovna một lần. Tôi tha thiết cầu xin điều đó. Thôi, tạm biệt anh nhé. À phải rồi. Tôi suýt quên mất một việc. Hãy nói với em gái anh, Rodion Romanovitch, rằng Marfa Petrovna vẫn nhớ đến cô ấy trong di chúc và để lại cho cô ấy ba nghìn rúp. Chắc chắn là như vậy. Marfa Petrovna đã sắp xếp việc đó một tuần trước khi qua đời, và mọi việc được tiến hành ngay trước mặt tôi. Avdotya Romanovna sẽ có thể nhận tiền sau hai hoặc ba tuần nữa.”

“Anh nói thật chứ?”

“Đúng thế, hãy chuyển lời cho cô ấy. Thôi, xin chào anh. Tôi thuê trọ ở ngay gần đây thôi.”

Vừa bước ra ngoài, Svidrigaïlov liền đụng phải Razumihin ngay ở ngưỡng cửa.