Raskolnikov không quen với chốn đông người, và như đã nói, anh vốn xa lánh mọi thứ xã hội, nhất là trong thời gian gần đây. Thế nhưng, bỗng nhiên anh lại cảm thấy khao khát được ở bên những người khác. Dường như có một điều gì đó mới mẻ đang trỗi dậy trong lòng, đi kèm với niềm thèm khát được giao thiệp với mọi người. Sau cả một tháng trời chìm đắm trong cảnh khốn cùng ngột ngạt và sự kích động u uất, anh đã quá mệt mỏi, khao khát được nghỉ ngơi dù chỉ chốc lát ở một thế giới nào khác, bất kể đó là thế giới nào; và dẫu cho xung quanh bẩn thỉu nhếch nhác đến đâu, lúc này anh vẫn thấy thật dễ chịu khi ở lại quán rượu.

Chủ quán đang ở gian trong, nhưng thỉnh thoảng lão lại bước qua vài bậc thềm để ra phòng chính, mỗi lần như vậy, đôi bốt da hắc ín bóng bẩy với cổ bẻ màu đỏ lại lộ ra trước tiên. Lão mặc một chiếc áo khoác dài và chiếc áo ghi-lê satin đen bẩn thỉu đến rợn ngợp, chẳng thắt cà vạt, gương mặt bóng nhẫy dầu mỡ trông hệt như một ổ khóa sắt. Đứng bên quầy là một cậu bé khoảng mười tuổi, còn một cậu nhỏ hơn thì lăng xăng chạy bàn khi khách cần. Trên quầy bày dưa chuột thái lát, vài mẩu bánh mì đen khô khốc và chút cá băm nhỏ, tất cả đều bốc mùi khó chịu. Không khí ngột ngạt đến nghẹt thở, nồng nặc hơi men đến mức chỉ ở đây dăm phút cũng đủ khiến một người say mèm.

Thỉnh thoảng có những cuộc gặp gỡ tình cờ với người lạ lại thu hút ta ngay từ khoảnh khắc đầu tiên, trước cả khi một lời nào được cất lên. Raskolnikov cũng có ấn tượng y như vậy về kẻ đang ngồi cách anh không xa, trông y hệt một viên chức về hưu. Sau này, chàng thanh niên cứ ngẫm nghĩ mãi về ấn tượng ấy, thậm chí còn cho rằng đó là một điềm báo trước. Anh cứ nhìn viên chức nọ mãi, một phần hẳn vì lão cứ trân trân nhìn thẳng vào anh, rõ ràng đang rất muốn bắt chuyện. Với những người khác trong phòng, kể cả chủ quán, gã viên chức nhìn bằng ánh mắt như thể đã quá quen thuộc và chán ngấy họ, phảng phất một nét khinh khỉnh bề trên đối với những kẻ có địa vị và học thức kém hơn mình, chẳng đáng để bản thân cất lời. Đó là một người đàn ông trên năm mươi tuổi, đầu hói và điểm bạc, vóc dáng trung bình nhưng chắc nịch. Gương mặt phị ra vì chè chén bê tha mang một sắc vàng, thậm chí hơi ngả xanh, với đôi mắt sưng húp từ đó lóe lên tia nhìn sắc lạnh, đỏ quặc qua những khe mí nhỏ hẹp. Nhưng ẩn chứa trong con người ấy lại có điều gì đó rất kỳ lạ; trong ánh mắt lão ánh lên vẻ xúc cảm mãnh liệt – có lẽ phảng phất cả sự suy tư và trí tuệ, song song đó lại lóe lên nét gì như điên dại. Lão mặc một chiếc áo đuôi tôm đen cũ kỹ, rách rưới đến thảm hại, đã rụng sạch cúc chỉ trừ lại một chiếc, và chiếc cúc duy nhất ấy lại được cài chặt, rõ ràng lão vẫn đang bấu víu vào chút thể diện cuối cùng ấy. Một mảnh ngực áo sơ mi nhàu nát, chi chít vết ố và nhơ nhớp thò ra từ chiếc áo ghi-lê vải bố. Cũng như hạng công chức, lão không để râu hay ria, nhưng vì cạo rổn rảng đã lâu nên cằm lão trông như một chiếc bàn chải cứng màu xám. Dáng điệu của lão cũng phảng phất vẻ đáng kính và ra dáng một viên quan chức. Thế nhưng lão lại bồn chồn không yên; chốc chốc lão lại vò rối tóc rồi cúi gục đầu xuống hai bàn tay đầy chán nản, tựa đôi khuỷu tay rách rưới lên chiếc bàn nhớp nháp, bám đầy vết bẩn. Cuối cùng, lão nhìn thẳng vào Raskolnikov, cất giọng lớn và quả quyết:

“Thưa ngài kính mến, tôi mạo muội xin được cùng ngài dăm ba câu chuyện phải chăng? Bởi lẽ, dẫu bề ngoài của ngài không hẳn là kẻ khiến người ta phải nể trọng, nhưng kinh nghiệm mách bảo tôi rằng ngài là một người có học thức và không quen chè chén. Từ trước đến nay, tôi vẫn luôn kính trọng tri thức khi nó đi đôi với những tình cảm chân chính, hơn nữa bản thân tôi cũng mang phẩm hàm cố vấn biểu trưng. Marmeladov – đó là tên tôi; cố vấn biểu trưng. Tôi cả gan xin được hỏi – ngài đã từng phục vụ trong triều đình chưa?”

“Không, tôi đang đi học,” chàng thanh niên đáp, có phần ngạc nhiên trước lối ăn nói hoa mỹ của kẻ đối diện cũng như việc bị bắt chuyện trực tiếp như vậy. Bất chấp niềm khao khát được giao du với bất kỳ ai vừa dâng lên trong lòng cách đó một khoảnh khắc, giờ đây khi thực sự phải cất lời với người khác, anh lập tức cảm thấy sự ghẻ lạnh quen thuộc đầy cáu kỉnh và bất an mỗi khi có người lạ đến gần hoặc mớm lời với mình.

“Thế ra là sinh viên, hoặc đã từng là sinh viên!” gã viên chức kêu lên. “Đúng như tôi đoán! Tôi là kẻ từng trải, cực kỳ từng trải đấy, thưa ngài,” vừa nói lão vừa gõ nhẹ ngón tay lên trán đầy tự đắc. “Ngài đã từng là sinh viên hoặc theo học tại một cơ sở khoa bảng nào đó!... Nhưng xin phép ngài...” Lão đứng dậy, lảo đảo, cầm theo ly và cốc của mình, rồi sang ngồi xuống bên cạnh chàng thanh niên, mặt hơi chếch đối diện. Lão đã say, nhưng nói năng trôi chảy và mạnh dạn, chỉ đôi lúc vấp váp đứt quãng câu chữ và kéo dài giọng. Lão lao vào Raskolnikov thèm thuồng hệt như thể bản thân cũng chẳng trò chuyện với ai suốt cả tháng trời.

“Thưa ngài kính mến,” lão bắt đầu với vẻ gần như long trọng, “nghèo đói không phải là tội lỗi, câu nói ấy quả thực rất đúng. Nhưng tôi cũng thừa biết rằng say xỉn chẳng phải là đức hạnh, và điều đó lại càng đúng hơn nữa. Thế nhưng khốn cùng, thưa ngài, cảnh khốn cùng mới chính là tội lỗi. Trong nghèo đói, ngài vẫn có thể giữ lại phẩm giá bẩm sinh của tâm hồn, nhưng một khi đã khốn cùng thì không bao giờ – chẳng một ai có thể. Bị đẩy vào cảnh khốn cùng, người ta không bị đuổi khỏi xã hội loài người bằng gậy gộc, mà bị quét đi bằng chổi, cốt sao cho càng nhục nhã càng tốt; và như thế cũng phải thôi, bởi ở hoàn cảnh khốn cùng ấy, chính tôi cũng sẵn sàng là kẻ đầu tiên sỉ nhục bản thân mình. Thế nên mới có chốn quán rượu này! Thưa ngài, một tháng trước, ngài Lebeziatnikov đã thượng cẳng chân hạ cẳng tay với vợ tôi, mà vợ tôi lại là một con người hoàn toàn khác với tôi! Ngài hiểu chứ? Cho phép tôi hỏi ngài thêm một câu chỉ vì tò mò thôi: ngài đã bao giờ ngủ qua đêm trên một chiếc xà lan chở cỏ khô dọc sông Neva chưa?”

“Chưa, tôi chưa từng gặp cảnh đó,” Raskolnikov đáp. “Ý ông là sao?”

“À, tôi vừa ở đó ra và đây là đêm thứ năm tôi ngủ như vậy...” Lão rót đầy ly, nốc cạn rồi ngập ngừng. Quả thực trên quần áo và tóc lão vẫn còn vương những cọng cỏ khô. Xem chừng rất có thể suốt năm ngày qua lão chẳng hề cởi quần áo hay rửa mặt. Đặc biệt là đôi bàn tay, dơ dáy không chịu nổi. Chúng múp míp, đỏ hỏn với những móng tay đen đúa.

Cuộc trò chuyện của lão dường như khơi gợi sự tò mò chung dẫu có phần hờ hững. Mấy cậu bé ở quầy bật cười khúc khích. Lão chủ quán từ trên lầu bước xuống, có lẽ là cố ý để nghe ngóng “gã hề” này, rồi thong thả ngồi xuống cách đó một quãng, ngáp dài ngáp ngắn nhưng vẫn giữ vẻ ra điều ta đây. Rõ ràng Marmeladov là một gương mặt quen thuộc ở đây, và rất có thể thói quen buông lời hoa mỹ của lão xuất phát từ việc hay la cà bắt chuyện với đủ mọi thành phần khách khứu trong quán. Thói quen ấy lâu dần hóa thành nhu cầu đối với một số kẻ nghiện ngập, đặc biệt là những kẻ bị vợ con quản thúc nghiêm ngặt ở nhà. Thế nên khi ở giữa đám bợm nhậu, họ thường tìm cách biện minh cho bản thân, thậm chí nếu có thể thì vớt vát chút thể diện.

“Gã hề!” lão chủ quán phán một câu. “Sao lão không chịu làm việc, không lo chu toàn công vụ đi, nếu như lão thực sự làm việc cho nhà nước?”

“Tại sao tôi lại không làm công vụ, thưa ngài,” Marmeladov tiếp lời, hướng thẳng sự chú ý về phía Raskolnikov hệt như thể chính chàng thanh niên mới là người vừa đặt câu hỏi đó cho mình. “Tại sao tôi lại không làm công vụ? Chẳng lẽ trái tim tôi không quặn thắt khi nghĩ đến việc mình chỉ là một con sâu cái kiến vô tích sự hay sao? Một tháng trước, khi ngài Lebeziatnikov tự tay thượng cẳng chân hạ cẳng tay với vợ tôi, còn tôi thì nằm say khướt, chẳng lẽ tôi không đau đớn ư? Xin lỗi ngài trẻ tuổi, ngài đã bao giờ... hừm... chà, đã bao giờ phải khẩn khoản cầu xin một khoản vay mà chẳng còn chút hy vọng nào chưa?”

“Rồi, có chứ. Nhưng ý ông thế nào là không còn hy vọng?”

“Không còn hy vọng theo nghĩa trọn vẹn nhất, khi ngài biết trước chắc chắn rằng mình sẽ chẳng nhận được gì sáu câu. Chẳng hạn, ngài biết thừa trước một cách chắc chắn rằng con người này, một công dân mẫu mực và đáng kính bậc nhất ấy, sẽ đời nào chịu móc tiền ra cho ngài; mà quả thực, tôi xin hỏi ngài chứ tại sao lão phải cho? Vì lão biết tỏng là tôi có trả được đâu mà. Do lòng trắc ẩn ư? Nhưng ngài Lebeziatnikov đây, kẻ luôn cập nhật những tư tưởng tân thời, mới hôm nọ vừa giảng giải rằng lòng trắc ẩn ngày nay đã bị chính khoa học cấm tiệt rồi, và ở nước Anh – nơi có kinh tế chính trị học – người ta đang làm như thế đấy. Tôi xin hỏi ngài, tại sao lão ta lại phải bố thí cho tôi? Thế mà dẫu biết tỏng là lão chẳng cho, tôi vẫn lê bước đến tìm lão và...”

“Sao ông vẫn cứ phải đến làm gì?” Raskolnikov xen vào.

“Chà, khi người ta chẳng còn ai trên đời, chẳng biết đi đâu về đâu nữa! Bởi con người ta thế nào cũng phải có một nơi để đến chứ. Vì có những lúc người ta buộc lòng phải đi đâu đó bằng được! Khi đứa con gái đầu lòng của tôi bắt đầu cầm cái vé vàng, lúc ấy tôi buộc phải đi... (vì con gái tôi mang hộ chiếu vàng mà),” lão nói thêm trong ngoặc đơn, liếc nhìn chàng thanh niên với vẻ đầy bất an. “Không sao đâu ngài ơi, chẳng có gì đâu!” lão vội vã tiếp lời với vẻ bình thản giả tạo khi cả hai cậu bé ở quầy cất tiếng cười hô hố và thậm chí cả lão chủ quán cũng mỉm cười – “Không sao cả, tôi chẳng mảy may bận tâm trước những cái lắc đầu của họ; bởi chuyện thiên hạ ai chẳng rõ mười mươi, và mọi điều thầm kín rồi cũng sẽ phơi bày ra ánh sáng. Tôi chấp nhận tất cả, không phải với sự khinh miệt, mà bằng một sự nhún nhường. Thôi đành vậy! Thôi đành vậy! ‘Này là con người!’ Xin lỗi ngài trẻ tuổi, ngài có thể... Không, nói cho đúng và rõ nghĩa hơn thế; không phải là ngài có thể mà là ngài có dám, khi nhìn vào tôi đây, để khẳng định rằng tôi không phải là một con lợn hay không?”

Chàng thanh niên không đáp lại nửa lời.

“Thôi được,” gã diễn viên bất đắc chí lại bắt đầu với vẻ bình thản và uy quyền thậm chí còn lớn hơn sau khi đợi tiếng cười trong phòng dịu xuống. “Thôi được, cứ cho là thế đi, tôi là một con lợn, nhưng vợ tôi lại là một quý bà! Tôi mang dáng dấp của loài cầm thú, nhưng Katerina Ivanovna, hiền thê của tôi, lại là một người có học thức và là con gái một vị sĩ quan. Cứ cho là vậy đi, tôi là một tên khốn nạn, nhưng vợ tôi lại là người phụ nữ có trái tim cao cả, dạt dào tình cảm, được rèn giũa qua học thức. Thế mà... ôi,ááá giá như mụ ấy biết xót thương cho tôi! Thưa ngài kính mến, thưa ngài kính mến, ngài thừa biết rằng con người ta ai cũng phải có ít nhất một nơi mà ở đó người ta thương xót cho mình chứ! Thế nhưng Katerina Ivanovna, dẫu rộng lượng bao dung đến mấy, lại là kẻ bất công.... Thế mà, dẫu tôi thừa biết rằng khi mụ bứt tóc mình, mụ chỉ làm thế vì lòng xót thương – bởi tôi xin nhắc lại mà chẳng hề xấu hổ chút nào rằng mụ vẫn hay bứt tóc tôi, thưa ngài trẻ tuổi,” lão tuyên bố với vẻ uy quyền nhân lên gấp bội khi lại nghe tiếng cười khúc khích cất lên – “nhưng lạy Chúa, giá như mụ chịu một lần... Không, không! Thôi có nói cũng bằng thừa, chẳng ích gì nữa! Chẳng ích gì đâu! Vì đã chẳng chỉ một lần, điều ước của tôi thành sự thật và đã chẳng chỉ một lần mụ xót thương tôi, nhưng... số phận tôi là thế và bản chất tôi đúng là một con thú hoang!”

“Đúng thế còn gì!” lão chủ quán ngáp dài hùa theo. Marmeladov nện mạnh nắm đấm xuống bàn đầy quả quyết.

“Số phận tôi an bài là thế! Ngài có biết không, thưa ngài, ngài có biết không, tôi đã đem bán cả đôi bít tất của mụ ấy đi để lấy tiền uống rượu đấy! Không phải giày đâu nhé – bán giày thì còn có thể coi là chuyện hợp lẽ thường một chút, đằng này là bít tất, chính đôi bít tất của mụ mà tôi cũng đem bán để nốc rượu! Chiếc khăn choàng bằng lông dê tôi cũng đem bán nốt, đó là món quà người ta tặng mụ từ thủa nào, là tài sản riêng của mụ chứ chẳng phải của tôi; thế mà vợ chồng tôi phải sống trong căn phòng lạnh ngắt, để rồi mùa đông năm nay mụ nhiễm lạnh, bắt đầu ho và cả khạc ra máu nữa. Chúng tôi có ba đứa con nhỏ còn dại dột, và Katerina Ivanovna thì đầu tắt mặt tối từ sáng đến đêm; mụ phải cọ rửa, dọn dẹp và giặt giũ quần áo cho lũ trẻ, bởi từ bé mụ đã quen sống trong cảnh ngăn nắp sạch sẽ. Nhưng lồng ngực mụ yếu ớt, lại có mầm mống bệnh lao phổi, và tôi cảm nhận được điều đó chứ! Ngài tưởng tôi không thấy xót xa chắc? Càng uống lắm tôi lại càng thấy quặn thắt hơn. Đó cũng chính là lý do tôi uống rượu đấy! Tôi tìm kiếm sự đồng cảm và lòng xót thương trong hơi men... Tôi uống để có thể phải chịu đựng nỗi đau gấp bội phần!” Và như thể chìm trong tuyệt vọng, lão gục đầu xuống mặt bàn.

“Thưa ngài trẻ tuổi,” lão tiếp tục, ngẩng phắt đầu lên, “trên gương mặt ngài, hình như tôi đọc được nỗi bận tâm nào đó. Lúc ngài vừa bước vào là tôi đã đọc ra rồi, và đó cũng là lý do tôi cất lời bắt chuyện với ngài ngay lập tức. Bởi khi giãi bày câu chuyện cuộc đời mình với ngài, tôi không muốn biến bản thân thành trò cười cho những kẻ nhàn rỗi ở đây, dẫu thực ra bọn họ đều biết tỏi mọi chuyện rồi, mà tôi đang tìm kiếm một con người giàu lòng trắc ẩn và có học thức. Xin ngài hãy biết cho rằng vợ tôi từng được giáo dục tại một ngôi trường thượng lưu dành cho con gái các nhà quý tộc, và khi tốt nghiệp, mụ từng biểu diễn điệu múa khăn choàng trước mặt quan thống đốc cùng các vị tai to mặt lớn khác, để rồi được trao một tấm huy chương vàng cùng giấy khen danh dự. Tấm huy chương... chà, huy chương thì tất nhiên đã bị đem bán – từ lâu lắm rồi, hừm... nhưng giấy khen thì vẫn còn nằm trong chiếc hòm của mụ, và cách đây chưa lâu mụ còn mang ra khoว้าง cho bà chủ nhà xem đấy. Và dẫu mụ thường xuyên bất hòa với bà chủ nhà, nhưng mụ vẫn muốn kể cho ai đó nghe về những vinh quang thuở trước cùng những ngày tháng hạnh phúc đã qua. Tôi không lên án mụ vì điều đó, chẳng trách cứ gì mụ đâu, bởi thứ duy nhất còn sót lại cho mụ chính là ký ức về quá khứ, còn tất cả những thứ khác chỉ là tro tàn bụi bặm mà thôi. Vâng, vâng, mụ là một người phụ nữ có khí phách, kiêu hãnh và quả quyết. Tự tay mụ cọ sàn nhà và chẳng có gì để ăn ngoài bánh mì đen, nhưng nhất quyết không cho phép ai đối xử thiếu tôn trọng với mình. Đó là lý do mụ không chịu bỏ qua thái độ vô lễ của ngài Lebeziatnikov đối với mình, thế nên khi hắn ta thượng cẳng chân hạ cẳng tay với mụ vì chuyện đó, mụ đã phải nằm liệt giường chủ yếu vì tổn thương tinh thần hơn là vì những đòn roi. Mụ vốn là một góa phụ khi tôi kết hôn với bộ ba đứa con nhỏ dại, đứa này chưa dứt sữa đã nối tiếp đứa kia. Mụ đã kết hôn với người chồng đầu tiên, một sĩ quan bộ binh, vì tình yêu, rồi bất chấp tất cả bỏ trốn theo anh ta khỏi nhà cha đẻ. Mụ vô cùng yêu thương người chồng ấy; nhưng anh ta lại sa vào cờ bạc, vướng vòng lao lý rồi chết sầu chết thảm. Càng về cuối đời, anh ta càng hay thượng cẳng chân hạ cẳng tay với mụ: và dẫu mụ cũng đánh trả lại anh ta, điều mà tôi có bằng chứng tài liệu xác thực hẳn hoi, thế nhưng cho đến tận hôm nay mụ vẫn nhắc về anh ta trong nước mắt và đem anh ta ra để đay nghiến tôi; và tôi lấy làm mừng, tôi lấy làm mừng vì dẫu chỉ trong tưởng tượng, mụ vẫn được nghĩ về bản thân như một kẻ từng có lúc hạnh phúc... Và khi anh ta qua đời, mụ bơ vơ lại với ba đứa con ở một vùng đất hoang vu hẻo lánh nơi tôi tình cờ có mặt vào thời điểm đó; mụ rơi vào cảnh khốn cùng tuyệt vọng đến mức dẫu tôi đã chứng kiến đủ mọi thăng trầm cuộc đời, bản thân cũng không tài nào kể lại nổi. Họ hàng người thân đều quay lưng hắt hủi mụ. Mà mụ lại kiêu hãnh nữa chứ, kiêu hãnh đến mức thái quá... Và rồi, thưa ngài kính mến, và rồi tôi – lúc bấy giờ là một kẻ gà trống nuôi con góa vợ, có một đứa con gái mười tuổi do người vợ trước để lại – đã ngỏ lời cầu hôn mụ, bởi tôi không sao chịu nổi khi chứng kiến cảnh tượng khổ sở nhường ấy. Ngài có thể hình dung ra mức độ cùng đường trong hoàn cảnh của mụ, khi một người phụ nữ có học thức, văn hóa và dòng dõi danh giá như thế lại đồng ý làm vợ tôi. Thế nhưng mụ đã nhận lời! Trong tiếng khóc nức nở và những cái vặn tay xoắn xuýt, mụ đã lấy tôi! Vì mụ chẳng còn nơi nào để bấu víu nữa! Ngài có hiểu không, thưa ngài, ngài có hiểu cảm giác khi bản thân hoàn toàn chẳng còn chốn dung thân nào nữa không? Không, ngài chưa thể hiểu được đâu... Và suốt cả một năm trời, tôi đã làm tròn trách nhiệm của mình một cách tận tụy, trung thực, chẳng hề đụng đến thứ này đâu nhé” (lão gõ ngón tay lên chiếc bình), “bởi tôi vốn là kẻ có tình cảm. Thế mà dẫu vậy, tôi vẫn không sao làm mụ vừa lòng; để rồi cuối cùng tôi cũng mất việc, và điều đó hoàn toàn không phải do lỗi của tôi mà là do những thay đổi ở công sở; để rồi tôi lại đụng đến nó!... Chẳng bao lâu nữa là tròn một năm rưỡi kể từ ngày vợ chồng tôi, sau bao phen bôn ba phiêu bạt và muôn vàn hoạn nạn, cuối cùng cũng đặt chân được đến thủ đô hoa lệ này, nơi chốn nguy nga với vô vàn đài tưởng niệm. Ở đây tôi cũng xin được một chân... Tôi xin được việc rồi lại mất. Ngài có hiểu không? Lần này thì chính do lỗi của tôi nên mới mất việc: vì chứng nhược điểm của tôi đã tái phát... Hiện chúng tôi đang thuê một góc phòng tại nhà mụ Amalia Fyodorovna Lippevechsel; còn chúng tôi sống bằng gì và lấy tiền đâu ra để trả tiền nhà, thì đến tôi cũng chịu chẳng biết đường nào mà nói. Ở đó có rất nhiều kẻ cùng trọ chung với chúng tôi. Cảnh tượng bẩn thỉu hỗn độn, chẳng khác nào một nhà thương điên... hừm... vâng... Và trong lúc ấy, đứa con gái do người vợ trước của tôi sinh ra đã lớn khôn; còn con bé đã phải chịu đựng những gì từ người mẹ kế trong suốt quá trình trưởng thành thì tôi xin phép không nói tới. Bởi dẫu Katerina Ivanovna đầy ắp những tình cảm cao thượng, mụ vẫn là một người phụ nữ có máu mặt, dễ cáu gắt và nóng nảy... Vâng. Nhưng nhắc lại chuyện đó cũng chẳng ích gì! Chắc ngài cũng thừa hình dung ra, Sonia chẳng được học hành gì sảng sủa. Bốn năm trước tôi cũng đã cố gắng dạy con bé học địa lý và lịch sử thế giới, nhưng ngặt nỗi bản thân tôi cũng chẳng nắm vững mấy môn ấy cho lắm, nhà lại chẳng có sách vở phù hợp, mà dẫu có sách đi nữa thì... hừm, nói chung là giờ đây đến dăm ba cuốn sách đó chúng tôi cũng chẳng còn, thế nên mọi sự học hành đành phải chấm dứt ở đó. Chúng tôi đành dừng lại ở thời Cyrus xứ Ba Tư. Từ khi trưởng thành đến nay, con bé có đọc thêm vài cuốn sách mang khuynh hướng tiểu thuyết lãng mạn, và dạo gần đây nó đọc với vẻ đầy hứng thú một cuốn sách mượn được qua ngài Lebeziatnikov, cuốn Sinh lý học của Lewes – ngài có biết cuốn đó không? – thậm chí con bé còn tường thuật lại cho chúng tôi nghe từng đoạn trong đó nữa cơ: và toàn bộ học thức của nó chỉ có thế mà thôi. Và giờ đây, tôi có thể mạo muội thưa chuyện với ngài, thưa ngài kính mến, về một vấn đề riêng tư của chính tôi được chứ. Ngài có cho rằng một cô gái nghèo đàng hoàng có thể kiếm được nhiều tiền nhờ lao động lương thiện không? Một ngày dẫu có làm việc đầu tắt mặt tối không nghỉ phút nào đi chăng nữa, nếu là người đàng hoàng và chẳng có tài nghệ gì đặc biệt, con bé cũng kiếm không nổi mười lăm đồng xu lẻ! Không những thế, ngài Ivan Ivanitch Klopstock – vị cố vấn dân sự, ngài có từng nghe danh chưa? – cho đến tận hôm nay vẫn chưa chịu trả tiền công may nửa tá áo sơ mi mà con bé đã làm cho lão, thậm chí còn hất hàm đuổi cổ con bé đi, vừa dậm chân vừa chửi rủa, với cái cớ lãng nhẹt là cổ áo may không đúng kiểu mẫu và bị may lệch vẹo. Ấy thế mà lũ trẻ ở nhà thì đang đói lả... Còn Katerina Ivanovna thì cứ đi qua đi lại vặn xoắn hai bàn tay, đôi gò má đỏ bừng lên như thường lệ khi mắc căn bệnh ấy: ‘Mày đang sống nhờ nhà tao đấy nhé,’ mụ ta gào lên, ‘mày ăn mày uống, được sưởi ấm mà chẳng chịu nhúc nhích ngón tay giúp đỡ gì cả.’ Ấy thế mà đòi hỏi người ta phải ăn uống cho ra hồn khi suốt ba ngày trời nhà chẳng còn nổi một mẩu bánh mì khô! Lúc ấy tôi đang nằm... chà, thì sao chứ! Tôi đang nằm say khướt và tôi nghe thấy tiếng con Sonia nhà tôi nói (nó là đứa trẻ hiền lành với giọng nói nhỏ nhẹ, dịu dàng... tóc vàng óng và gương mặt nhỏ nhắn xanh xao đến tội nghiệp). Nó nói rằng: ‘Katerina Ivanovna, chẳng lẽ con buộc phải làm một việc như thế thật sao?’ Còn mụ Darya Frantsovna, mộtả đàn bà tồi tệ có tiếng với cảnh sát, thì đã hai ba lần tìm cách chèo kéo con bé thông qua mụ chủ nhà. ‘Thế thì sao nào?’ Katerina Ivanovna nhếch mép cười nhạo, ‘mày tưởng mày là cái thá gì mà phải giữ giá cho mệt xác!’ Nhưng xin ngài đừng trách cứ mụ, đừng trách mụ nhé, thưa ngài kính mến, xin đừng trách mụ! Lúc nói những lời đó mụ không còn làm chủ được bản thân nữa, mà đã bị dồn đến chân tường bởi bệnh tật và tiếng khóc ré của lũ trẻ đói lát; và mụ nói thế chủ yếu là để đâm chọc cho con bé đau lòng thôi... Bởi tính nết của Katerina Ivanovna vốn là thế, hễ cứ thấy lũ trẻ khóc lóc dẫu chỉ vì đói, là mụ lại lao vào thượng cẳng chân hạ cẳng tay với chúng ngay lập tức. Sáu giờ chiều hôm ấy, tôi thấy Sonia đứng dậy, quàng khăn đội mũ rồi lặng lẽ bước ra khỏi phòng, đến khoảng chín giờ thì nó quay về. Nó đi thẳng đến chỗ Katerina Ivanovna và đặt im lặng ba mươi rúp lên bàn trước mặt mụ. Nó không thốt ra nửa lời, thậm chí chẳng thèm nhìn mụ lấy một cái, nó chỉ lẳng lặng cầm chiếc khăn choàng bằng vải drap de dames màu xanh lá cây cỡ lớn của chúng tôi (chúng tôi có một chiếc khăn choàng làm bằng vải drap de dames ấy mà), trùm lên đầu lên mặt rồi ngả người nằm dài lên giường, mặt úp vào sát vách tường; chỉ có đôi bờ vai nhỏ bé và tấm thân của nó cứ rung lên bần bật... Còn tôi thì vẫn cứ nằm lì ở đó, y như trước chẳng khác gì... Và rồi tôi thấy, ngài trẻ tuổi ạ, tôi thấy Katerina Ivanovna cũng trong sự lặng thinh ấy bước đến mép chiếc giường nhỏ của Sonia; mụ quỳ sụp xuống suốt cả buổi tối để hôn lấy đôi bàn chân Sonia, nhất quyết không chịu đứng dậy, rồi cuối cùng cả hai mẹ con cứ thế ôm nhau thiếp đi... bên nhau, bên nhau... vâng... còn tôi thì... vẫn nằm say mướt.”

Marmeladov ngưng bặt, hệt như thể giọng nói đã nghẹn lại trong lồng ngực. Đoạn lão vội vã rót đầy ly, nốc cạn và hắng giọng.

“Từ dạo ấy, thưa ngài,” lão tiếp lời sau một thoáng ngập ngừng – “Từ dạo ấy, do một tai nạn trớ trêu và qua lời tố giác của những kẻ có dụng tâm xấu – mà trong đó Darya Frantsovna đóng vai trò chủ mưu với cái cớ rằng mụ ta đã bị đối xử thiếu tôn trọng – kể từ dạo ấy, con gái tôi là Sofya Semyonovna buộc phải cầm chiếc vé vàng, và cũng vì thế mà con bé không thể tiếp tục sống chung nhà với chúng tôi được nữa. Bởi bà chủ nhà của chúng tôi là Amalia Fyodorovna nhất quyết không chịu để yên (dù trước đó chính mụ ta là kẻ xúi giục Darya Frantsovna) và cả ngài Lebeziatnikov nữa... hừm... Toàn bộ chuyện xích mích giữa hắn ta và Katerina Ivanovna suy cho cùng cũng chỉ vì con Sonia. Thoạt đầu chính hắn ta là kẻ lân la ve vãn Sonia, để rồi đột nhiên lại bày đặt ra vẻ ta đây đạo mạo: ‘Làm sao,’ hắn ta lớn giọng, ‘một kẻ có học thức cao như tôi lại có thể sống chung mái nhà với một thể loại con gái như thế cơ chứ?’ Còn Katerina Ivanovna thì đời nào chịu nhịn nhục, mụ đứng ra bênh vực con bé... và thế là cơ sự mới ra nông nỗi ấy. Giờ đây Sonia thỉnh thoảng vẫn sang thăm chúng tôi, phần lớn là sau khi trời tối mịt; con bé an ủi Katerina Ivanovna và dốc cạn những gì mình có để mang cho mụ... Nó thuê một căn phòng nhỏ ở nhà thợ may Kapernaumov; Kapernaumov là một kẻ thù thẹo bị sứt môi, và tất cả thành viên đông đúc trong gia đình hắn ta đều bị sứt môi y như vậy. Cả vợ hắn ta cũng bị sứt môi nốt. Tất cả chui rúc chung trong một phòng, nhưng Sonia có góc riêng được ngăn ra bằng một tấm phên... Hừm... vâng... toàn là những con người vô cùng nghèo khổ và ai nấy đều bị sứt môi... vâng. Thế rồi sáng hôm đó, tôi thức dậy, khoác lên mình mớ quần áo rách rưới, giơ hai tay lên trời rồi lê bước đến gặp ngài đại thần Ivan Afanasyvitch. Ngài đại thần Ivan Afanasyvitch, ngài có biết ngài ấy không? Không ư? Thế thì thật tiếc là ngài không được biết một con người nhân từ như Phật sống. Ngài ấy mềm mại như sáp... như sáp trước mặt Chúa; mềm chảy ra hệt như sáp gặp lửa!... Đôi mắt ngài rưng rưng ngấn lệ khi nghe tôi kể lại câu chuyện của mình. ‘Marmeladov này, anh đã từng một lần phụ lòng mong mỏi của tôi... thôi được, tôi sẽ chấp nhận anh thêm một lần nữa và tự mình chịu trách nhiệm’ – ngài ấy đã nói thế đấy, ‘hãy nhớ lấy,’ ngài dặn, ‘và giờ thì anh có thể lui ra.’ Tôi dập đầu sát đất dưới chân ngài – vâng, chỉ là trong tưởng tượng thôi, chứ thực tế thì một vị đại thần mang tư tưởng chính trị tân thời và văn minh như ngài ấy đời nào cho phép tôi làm thế. Tôi quay trở về nhà, và khi tôi thông báo rằng mình đã được nhận trở lại làm việc và sẽ được lĩnh lương, lạy Chúa, lúc ấy cái nhà này náo nhiệt làm sao!...”

Marmeladov lại ngưng bặt trong cơn kích động tột độ. Đúng lúc ấy, một đám bợm nhậu đã say mèm từ ngoài đường kéo vào quán, tiếng đàn xê-cô-na thuê mướn cùng giọng ca eo éo vỡ ổ của một đứa trẻ bảy tuổi đang hát bài “Hamlet” văng vẳng ở lối cửa ra vào. Cả căn phòng chìm trong tiếng ồn ào hỗn độn. Lão chủ quán và mấy cậu tiểu đồng bận rộn tiếp đón tốp khách mới. Marmeladov chẳng màng quái gì đến những kẻ vừa tới, tiếp tục luyên thuyên câu chuyện của mình. Lúc này trông lão có vẻ đã kiệt sức lắm rồi, nhưng càng say thì lão lại càng lắm điều hơn. Ký ức về chiến tích mới đây khi xin được việc làm dường như đã hồi sinh con người lão, thậm chí ánh lên rực rỡ hệt như một thứ hào quang trên gương mặt. Raskolnikov vẫn chăm chú lắng nghe.

“Chuyện đó xảy ra cách đây năm tuần rồi, thưa ngài. Vâng... Ngay khi Katerina Ivanovna và Sonia hay tin, lạy Chúa tôi, cảm giác lúc ấy hệt như thể tôi vừa bước chân vào vương quốc Thiên đàng vậy. Trước kia thì: mày cứ việc nằm lì đấy như một con súc vật, chẳng có gì ngoài những lời chửi rủa mắng nhiếc. Còn giờ thì họ bước đi rón rén trên từng đầu ngón chân, xuýt xoa dặn nhau giữ trật tự để cho bọn trẻ khỏi quấy khóc. ‘Semyon Zaharovitch đã mệt mỏi vì công việc ở sở rồi, ông ấy đang nghỉ ngơi, suỵt!’ Họ pha cà phê cho tôi trước khi tôi đến sở làm và đun cả kem tươi cho tôi nữa chứ! Họ bắt đầu mua kem tươi thật về cho tôi, ngài nghe thấy không? Còn làm sao mà họ xoay xở gom góp đủ tiền để sắm sửa cho tôi một bộ quần áo đàng hoàng – mười một rúp rưỡi, tôi tài nào đoán nổi. Nào là bốt mới, nào là yếm áo sơ mi bằng vải bông cực kỳ sang trọng, một bộ đồng phục chỉnh tề, tất cả được sắm sửa đâu ra đấy chỉ với mười một rúp rưỡi. Buổi sáng đầu tiên tôi từ công sở trở về, tôi ngỡ ngàng khi thấy Katerina Ivanovna nấu liền hai món cho bữa trưa – canh súp và thịt muối ăn kèm cải ngựa – thứ mà trước đó chúng tôi chưa từng dám mơ tới. Mụ chẳng có lấy một bộ váy áo nào ra hồn... chẳng có lấy một chiếc nào, thế mà mụ vẫn tươm tất làm đẹp cho mình cứ như thể sắp đi dự tiệc vậy; chẳng có tiền nong gì trong tay, mụ tự làm mình trở nên gọn gàng tươm tất từ những thứ chẳng đâu vào đâu, tóc tai chải chuốt gọn gàng, diện vào cái cổ áo trắng tinh sạch sẽ nào đó, cả cổ tay áo nữa, thế là mụ trông hệt như một con người hoàn toàn khác, trẻ trung hơn và xinh đẹp hơn hẳn. Còn con bé Sonia cưng của tôi, nó chỉ góp chút tiền và bảo ‘tạm thời thế đã bố ạ, con không tiện sang thăm bố thường xuyên được đâu. Chắc phải đợi tối mịt khi không còn ai nhìn thấy nữa.’ Ngài nghe thấy chưa, ngài có nghe thấy không? Tôi nằm nghỉ trưa chốc lát và ngài đoán xem chuyện gì xảy ra: dẫu cho chỉ mới một tuần trước thôi, Katerina Ivanovna còn cãi nhau to một trận nảy lửa đến mức không còn đường lui với mụ chủ nhà Amalia Fyodorovna của chúng tôi, thế mà lúc ấy mụ vẫn không kìm được lòng lại liền mời mụ ta sang uống cà phê chung. Cả hai ngồi thì thầm to nhỏ với nhau suốt hai tiếng đồng hồ liền. ‘Semyon Zaharovitch nhà tôi giờ đã được nhận vào làm việc lại rồi đấy, và đang lĩnh lương hẳn hoi,’ mụ khoe, ‘ông ấy còn tự mình đến gặp ngài đại thần, và chính ngài đại thần đã bước ra đón, bắt tất cả những người khác phải chờ để tự tay dắt Semyon Zaharovitch đi vào phòng làm việc riêng trước mặt tất cả mọi người.’ Ngài nghe thấy chưa, ngài nghe thấy không? ‘Phải rồi,’ ngài ấy nói, ‘Semyon Zaharovitch ạ, nhớ lại những công trạng trước đây của anh,’ ngài ấy nói, ‘và bất chấp cái thói quen vướng vào nhược điểm dại dột kia, vì giờ anh đã hứa hẹn và vả lại chúng tôi cũng đã rất khốn đốn khi vắng bóng anh,’ (ngài nghe thấy chứ, ngài có nghe thấy chứ?) ‘thế nên,’ ngài ấy nói, ‘giờ đây tôi hoàn toàn đặt niềm tin vào lời hứa danh dự của anh.’ Và toàn bộ câu chuyện đó, xin thưa với ngài, đều do một tay mụ tự tưởng tượng ra tất tần tật, và không phải mụ bịa ra chỉ vì thói ngông cuồng thích khoác lác đâu; không, chính mụ cũng tin sái cổ vào những điều đó và tự tìm thấy niềm vui trong những ảo tưởng của chính mình đấy, thưa ngài tôi xin lấy danh dự ra mà thề! Và tôi chẳng trách mụ vì điều đó đâu, không, tôi không hề trách mụ!... Sáu ngày trước, khi tôi mang toàn bộ khoản tiền lương đầu tiên về nộp đủ cho mụ – tổng cộng là hai mươi ba rúp bốn mươi kốp – mụ gọi tôi là cục cưng: ‘cục cưng của tôi ơi,’ mụ gọi thế đấy. Và khi hai vợ chồng ở trong phòng kín một mình, ngài hiểu chứ? Chắc ngài nhìn tôi chẳng thấy có chút mã nào gọi là đẹp đẽ, và cũng chẳng đánh giá cao tôi trong vai trò người chồng đâu nhỉ?... Thế mà mụ ấy lại véo má tôi, ‘cục cưng của tôi ơi,’ mụ thì thầm.”

Marmeladov ngắt quãng, cố gắng nặn ra một nụ cười, nhưng bỗng nhiên chiếc cằm của lão bắt đầu giật giật. Tuy nhiên, lão đã kìm chế lại được. Cảnh tượng trong quán rượu, vẻ ngoài nhếch nhác bệ rạc của gã đàn ông, năm đêm liền ngủ trên xà lan cỏ khô, vò rượu mạnh, thế mà lại ẩn chứa một tình yêu thương cắn rứt đến nao lòng dành cho vợ con, tất cả những điều ấy khiến người nghe không khỏi ngẩn ngơ bối rối. Raskolnikov chăm chú lắng nghe nhưng trong lòng cảm thấy cồn cào khó chịu. Anh đâm ra hối hận vì đã bước chân vào cái nơi quái quỷ này.

“Thưa ngài kính mến, thưa ngài kính mến,” Marmeladov cất giọng gọi khi đã trấn tĩnh lại – “Ôi, thưa ngài, có lẽ tất cả những chuyện này đối với ngài chỉ là một trò cười hệt như bao kẻ khác, và có lẽ tôi đang làm phiền ngài bằng sự ngớ ngẩn của những chi tiếtn vụn vặt trong đời sống gia đình mình, nhưng đối với tôi thì đây hoàn toàn không phải là trò cười. Bởi tôi cảm nhận được tất cả những điều đó bằng xương bằng thịt... Và toàn bộ ngày hôm đó – ngày thiên đường trong cuộc đời tôi – cùng toàn bộ buổi tối hôm ấy, tôi đã chìm đắm trong những giấc mơ thoáng qua về việc tôi sẽ sắp xếp mọi thứ ra sao, tôi sẽ mua sắm quần áo cho tất cả lũ trẻ như thế nào, tôi sẽ để vợ được nghỉ ngơi ra sao, và tôi sẽ cứu vớt đứa con gái tội nghiệp của mình khỏi vũng lầy nhơ nhuốc để đưa nó trở về với vòng tay gia đình... Và còn nhiều, rất nhiều điều nữa... Hoàn toàn có thể châm chước được chứ, thưa ngài. Thế rồi, thưa ngài” (Marmeladov bỗng giật nảy mình, ngẩng phắt đầu lên và đăm đăm nhìn vào người đối diện) “thế rồi, ngay ngày hôm sau khi những giấc mơ ấy vừa dứt, nghĩa là đúng năm ngày trước, vào buổi tối hôm đó, bằng một thủ đoạn tinh vi như một tên trộm giữa đêm khuya, tôi đã lén thắp chìa khóa chiếc hòm của Katerina Ivanovna, lấy đi số tiền lương còn sót lại – chẳng nhớ là bao nhiêu nữa – và giờ thì xin mời tất cả các ngài hãy nhìn vào tôi đi! Đã năm ngày nay tôi rời khỏi nhà, và ở đó họ đang ráo riết đi tìm tôi, còn công việc của tôi thì coi như chấm hết, chiếc áo đồng phục thì đang nằm vứt xó trong một quán rượu bên cầu Ai Cập. Tôi đã đổi nó lấy bộ quần áo đang mặc trên người đây... và mọi thứ thế là chấm hết vĩnh viễn!”

Marmeladov nện mạnh nắm đấm lên trán, nghiến chặt răng, nhắm nghiền mắt và thả nặng nề khuỷu tay lên mặt bàn. Nhưng chỉ một phút sau, gương mặt lão bỗng biến đổi hẳn, với một vẻ ranh mãnh giả tạo và điệu bộ bất chấp tất cả, lão liếc nhìn Raskolnikov, cười hì hì rồi cất giọng:

“Sáng nay tôi đã đến tìm Sonia, tôi đến xin con bé chút tiền giải sầu đấy! Hì-hì-hì!”

“Đừng bảo là nó cho ông thật đấy nhé?” một kẻ trong tốp khách mới lớn tiếng hét lên rồi ngửa cổ cười hô hố.

“Chính vò rượu này được mua bằng tiền của nó đấy,” Marmeladov tuyên bố, hướng thẳng sự chú ý về phía Raskolnikov. “Chính tay con bé đã đưa cho tôi ba mươi kốp, đó là những đồng tiền cuối cùng, là tất cả những gì nó có, mà tôi thì thừa biết... Nó chẳng nói nửa lời, chỉ lẳng lặng nhìn tôi không một tiếng động... Không phải trên trán thế gian này, mà là ở trên tít tận chốn cao xanh kia... người ta đau xót cho con người, người ta khóc thương, nhưng họ không trách cứ, không hề trách cứ! Thế nhưng sự im lặng không trách cứ ấy lại còn làm người ta đau đớn hơn, đau đớn hơn gấp bội! Ba mươi kốp đấy! Và biết đâu giờ này chính nó lại đang cần đến số tiền ấy thì sao, hử? Ngài nghĩ sao, thưa ngài kính mến? Vì giờ đây con bé buộc phải giữ gìn hình thức bề ngoài cơ mà. Mấy thứ trau chuốt chưng diện ấy tốn kém lắm chứ bộ, ngài biết chứ? Ngài có hiểu không? Nào là sáp thơm vuốt tóc này, ngài thấy đấy, nó cần phải có đủ thứ; nào là váy lót, váy lót có tẩm hồ cứng ngắc, rồi cả giày dép nữa, phải là loại giày thật bảnh bao để khoe cái bàn chân mỗi khi nó phải bước qua vũng nước. Ngài có hiểu không, thưa ngài, ngài có hiểu cái sự chưng diện đó nghĩa là gì không? Thế mà tôi, chính là cha đẻ của nó, lại đi nỡ lấy ba mươi kốp từ số tiền ấy để mang đi uống rượu! Và tôi đang nốc nó đây này! Và tôi đã nốc sạch rồi còn đâu! Nào, thử hỏi trên đời này ai sẽ xót thương cho một kẻ như tôi, hả? Ngài có thương xót tôi không, thưa ngài, hay không? Nói cho tôi biết đi, ngài có thương xót hay không? Hì-hì-hì!”

Lão toan rót thêm vào ly, nhưng rượu đã cạn sạch. Vò rượu trống không.

“Thương xót cái nỗi gì mà thương xót?” lão chủ quán lúc này đã lại la cà đến gần đó cất giọng quát lớn.

Những tiếng cười hô hố và cả những lời nguyền rủa chửi thề vang lên. Tiếng cười cợt và chửi bới phát ra từ những kẻ từ nãy giờ vẫn chăm chú lắng nghe, và cả từ những kẻ chẳng nghe thấy gì sảng sủa mà chỉ đứng nhìn bộ dạng của gã viên chức đã bị sa thải.

“Thương xót ư! Tại sao tôi lại không đáng được thương xót?” Marmeladov bỗng cất giọng ngâm nga vang dội, đứng phắt dậy với cánh tay dang rộng, hệt như lão chỉ đang đợi chờ câu hỏi ấy.

“Tại sao tôi lại không đáng được thương xót, các ngài bảo thế ư? Phải! Chẳng có gì đáng thương xót ở cái con người này cả! Lẽ ra tôi phải bị đóng đinh câu rút, bị treo lên cây thánh giá mới phải, chứ thương xót cái nỗi gì! Hãy đóng đinh tôi đi, hỡi vị thẩm phán, hãy đóng đinh tôi lên thánh giá nhưng xin hãy xót thương tôi! Và khi đó tôi sẽ tự nguyện bước đi để chịu đóng đinh, bởi thứ tôi tìm kiếm không phải là hoan lạc tiệc tùng mà là những giọt nước mắt và sự đọa đày!... Các ngài tưởng rằng, hỡi những kẻ buôn bán kia, vò rượu mạnh này đối với tôi ngọt ngào lắm sao? Sự đọa đày mới là thứ tôi tìm kiếm ở tận đáy vò rượu này, nước mắt và sự đọa đày, và tôi đã tìm thấy nó, tôi đã nếm trải nó rồi; nhưng Người sẽ xót thương chúng ta, Đấng từng xót thương tất cả mọi người, Đấng từng thấu hiểu mọi con người và mọi sự trên đời, Chỉ một mình Ngài mà thôi, chính Ngài cũng là vị thẩm phán. Ngài sẽ đến vào ngày đó và cất tiếng hỏi: ‘Đứa con gái đâu rồi – kẻ đã hy sinh thân mình vì người mẹ kế mắc bệnh lao phổi và vì những đứa em thơ không cùng máu mủ? Đứa con gái đâu rồi – kẻ đã xót thương cho người cha đẻ nát rượu nhơ nhớp trần gian, chẳng màng hãi sợ trước sự đồi trụy thú tính của lão?’ Và Ngài sẽ phán: ‘Hãy đến với ta! Ta đã từng dung thứ cho ngươi một lần rồi... Ta đã từng tha thứ cho ngươi một lần rồi... Tội lỗi ngươi nhiều lắm nhưng đã được thứ tha, bởi ngươi đã yêu thương rất nhiều...’ Và Người sẽ tha thứ cho con Sonia của tôi, Người sẽ tha thứ, tôi biết chắc là như thế... chính trái tim tôi đã mách bảo điều đó khi tôi ở bên con bé cách đây không lâu! Và Ngài sẽ phán xét và tha thứ cho tất cả, kẻ lương thiện lẫn kẻ tội đồ, người khôn ngoan lẫn kẻ khiêm nhường... Và khi Ngài đã phán xử xong xuôi với tất cả bọn họ, lúc ấy Ngài sẽ triệu tập chúng ta. ‘Cả các người nữa, hãy bước ra đây,’ Ngài sẽ phán, ‘Hãy bước ra đi hỡi những kẻ say xỉn, hãy bước ra đi hỡi những kẻ yếu đuối, hãy bước ra đi hỡi những đứa con của sự nhục nhã!’ Và tất cả chúng ta sẽ cùng bước ra, chẳng chút hổ thẹn ngượng ngùng để đứng trước tôn nhan Người. Và Người sẽ phán với chúng ta rằng: ‘Các ngươi là lũ lợn nái, được tạo dựng theo Hình ảnh của Loài Thú với dấu ấn của nó; nhưng các ngươi cũng hãy bước vào đây!’ Và những kẻ khôn ngoan thông thái sẽ thấu hiểu sẽ cất lời: ‘Lạy Chúa, tại sao Ngài lại đón nhận những con người này?’ Và Người sẽ trả lời: ‘Đó là lý do ta đón nhận chúng, hỡi những kẻ khôn ngoan, đó là lý do ta đón nhận chúng, hỡi những kẻ thông thái, bởi chưa từng có một ai trong số chúng tự cho mình là xứng đáng với điều này.’ Và Người sẽ giơ đôi bàn tay ra với chúng ta, và chúng ta sẽ sụp lạy dưới chân Người... và chúng ta sẽ khóc... và chúng ta sẽ thấu hiểu tất cả mọi sự trên đời! Khi đó chúng ta sẽ thấu hiểu hết thảy mọi điều!... và tất cả mọi người đều sẽ thấu hiểu, kể cả Katerina Ivanovna... mụ ấy cũng sẽ hiểu... Lạy Chúa, xin vương quốc của Ngài trị đến!” Và lão quỵ sụp xuống chiếc ghế dài trong trạng thái kiệt sức, bất lực, chẳng nhìn ngó ai lấy một lần, dường như đã quên bẵng hoàn toàn mọi thứ xung quanh và chìm sâu vào những dòng suy tưởng mông lung. Những lời lẽ của lão đã tạo nên một ấn tượng nhất định; có một khoảng lặng ngắn ngủi bao trùm; nhưng rồi những tiếng cười cợt và chửi rủa lại vang lên rôm rả.

“Ý tưởng của lão ta đấy!”

“Luyên thuyên đến ngớ ngẩn cả người!”

“Đúng là một gã viên chức cừ khôi!”

Cứ thế, cứ thế tiếp diễn.

“Chúng ta đi thôi, thưa ngài,” Marmeladov bỗng đột ngột cất tiếng, ngẩng đầu lên và hướng về phía Raskolnikov – “đi cùng tôi đi... nhà của Kozel, nhìn thẳng ra khoảng sân trong. Tôi phải về với Katerina Ivanovna thôi – đến giờ rồi.”

Raskolnikov từ nãy đã có ý định rời đi và anh vốn định sẽ giúp đỡ lão. Chân tay Marmeladov lúc này rệu rã lảo đảo nhiều hơn là miệng lưỡi, lão tựa nặng nề toàn bộ sức nặng vào người chàng thanh niên. Họ còn phải đi chừng hai ba trăm bước chân nữa. Gã đàn càng lúc càng bị nỗi sợ hãi và sự hoang mang áp đảo khi cả hai càng tiến gần đến ngôi nhà.

“Lúc này tôi chẳng còn sợ Katerina Ivanovna nữa đâu,” lão lẩm bẩm trong cơn hoảng loạn – “rằng mụ ấy sẽ nổi giận bứt tóc tôi. Tóc tai thì sá gì! Mặc thây mái tóc đi! Tôi nói thế đấy! Thậm chí mụ ấy có bứt tóc thì lại càng hay, đó không phải là điều tôi sợ... thứ tôi sợ chính là đôi mắt của mụ ấy... vâng, đôi mắt ấy... sắc đỏ trên gò má mụ cũng làm tôi khiếp sợ... và cả tiếng thở nữa... Ngài đã bao giờ để ý cách mà những người mắc căn bệnh ấy thở chưa... khi họ bị kích động? Tôi cũng sợ cả tiếng khóc của lũ trẻ nữa... Bởi nhỡ đâu Sonia vẫn chưa mang thức ăn về cho chúng... Tôi không biết chuyện gì đã xảy ra nữa! Tôi chẳng biết gì sảng! Nhưng đòn roi thì tôi không sợ đâu... Xin ngài hãy biết cho rằng những trận đòn roi kiểu ấy đối với tôi chẳng hề đau đớn chút nào, mà thậm chí còn là một sự tận hưởng. Thực ra tôi chẳng thể sống thiếu nó được... Thế lại hay hơn. Cứ để mụ ấy đánh tôi đi, như thế lòng mụ sẽ vơi đi phần nào thanh thản... thế lại tốt hơn... Kia là ngôi nhà rồi. Nhà của Kozel, gã thợ mộc – người Đức, khá giả lắm. Ngài dẫn đường đi!”

Họ đi từ khoảng sân trong vào rồi leo lên tầng bốn. Cầu thang càng lên cao càng tối mịt. Lúc đó đã gần mười một giờ đêm, dẫu rằng vào mùa hè ở St. Petersburg không có màn đêm thực sự, nhưng ở chiếu nghỉ trên cùng thì tối đặc như bưng.

Một cánh cửa nhỏ dơ dáy ngay sát trên cùng đang khép hờ. Một căn phòng trông nghèo nàn tột cùng rộng chừng mười bước chân được thắp sáng bằng một mẩu nến cụt; toàn bộ không gian bên trong lộ ra rõ mồn một ngay từ cửa ra vào. Căn phòng bừa bộn ngổn ngang, vương vãi đủ loại giẻ rách, nhất là quần áo trẻ con. Chắn ngang góc phòng tận cùng là một tấm vải rách căng lên làm vách ngăn. Phía sau tấm vải ấy có lẽ chính là chiếc giường ngủ. Trong phòng chẳng có lấy một món đồ gì đáng giá ngoài hai chiếc ghế tựa và một chiếc ghế sa-lông bọc da giả đã thủng lỗ chỗ, đặt trước một chiếc bàn ăn nhà bếp cũ kỹ bằng gỗ thông, chẳng sơn phết cũng chẳng chải khăn. Ngay sát mép bàn là một mẩu nến mỡ cừu đang lụi dần trong chiếc chân nến bằng sắt. Xem chừng gia đình này tự thuê nguyên một căn phòng riêng chứ không phải ở nhờ chia phòng, nhưng ngặt nỗi căn phòng của họ lại nằm ngay lối đi chung. Cánh cửa dẫn sang các phòng khác, hay nói đúng hơn là những căn buồng xép được ngăn ra trong căn hộ của mụ Amalia Lippevechsel, đang để hé mở, vọng ra những tiếng la hét, hỗn độn và cười cợt bên trong. Có vẻ như người ta đang tụ tập chơi bài và uống trà ở trỏng. Thỉnh thoảng lại văng ra những từ ngữ chợ búa thô tục nhất.

Raskolnikov nhận ra ngay Katerina Ivanovna. Đó là một người phụ nữ có chiều cao tương đối, mảnh khảnh và duy dáng, gầy gò trơ xương với mái tóc màu nâu sậm tuyệt đẹp cùng gò má hừng hực sắc đỏ của bệnh tật. Mụ đang đi qua đi lại trong căn phòng nhỏ, hai tay ép chặt vào ngực; đôi môi khô khốc và từng nhịp thở hổn hển đứt quãng vì căng thẳng. Đôi mắt mụ ánh lên vẻ điên dại như người sốt nặng, đảo quanh với cái nhìn trân trân cứng ngắc. Và gương mặt tiều tụy hốc hác vì lao phổi đang được chiếu rọi bởi ánh nến tàn chập chờn ấy tạo nên một ấn tượng thật xót xa, gai người. Raskolnikov đoán mụ chừng ba mươi tuổi và quả thực mụ là một người vợ vô cùng kỳ lạ đối với Marmeladov... Mụ chẳng hề nghe thấy hay để ý gì đến sự hiện diện của họ khi bước vào. Mụ chìm đắm hoàn toàn trong dòng suy tưởng, chẳng tai nghe mắt thấy xung quanh. Căn phòng ngột ngạt bức bối là thế nhưng mụ vẫn chẳng buồn mở cửa sổ; mùi xú uế từ ngoài cầu thang xộc lên nồng nặc nhưng cánh cửa ra cầu thang lại chẳng thèm khép lại. Từ những gian phòng bên trong, từng luồng khói thuốc lá cuồn cuộn bay sang, mụ cứ ho sặc sụa nhưng nhất quyết không chịu đóng cửa lại. Đứa con út, một bé gái sáu tuổi, đang ngủ say trong tư thế cuộn tròn trên sàn nhà với chiếc đầu gối vào chiếc ghế sa-lông. Cậu con trai lớn hơn một tuổi thì đang đứng khóc rấm rứt run lẩy bẩy trong góc phòng, có lẽ vừa mới bị đòn xong. Bên cạnh cậu bé là một bé gái chín tuổi, cao và gầy đét, mặc một chiếc áo lót mỏng manh rách rưới với chiếc áo khoác cashmere cổ kính phủ hững hờ trên đôi vai trần, chiếc áo đã quá chật và dài vượt quá đầu gối một tí tẹo. Cánh tay gầy đò như que củi của con bé đang quàng lấy cổ em trai. Nó đang cố gắng dỗ dành em, thì thầm điều gì đó và làm mọi cách để ngăn cậu nhóc không tiếp tục mếu máo nữa. Cùng lúc ấy, đôi mắt đen láy to tròn – trông lại càng to hơn trên gương mặt hốc hác vì hoảng sợ – cứ đăm đăm nhìn về phía người mẹ với vẻ đầy lo âu. Marmeladov không dám bước hẳn vào phòng, mà quỵ sụp xuống ngay ngưỡng cửa, đẩy thốc Raskolnikov đứng chắn ở phía trước mình. Thấy có người lạ xuất hiện, người phụ nữ khựng lại với vẻ dửng dưng nhìn thẳng vào mặt anh, mất một thoáng định thần như thể đang tự hỏi không biết gã này đến đây có việc gì. Nhưng rồi mụ nhanh chóng cho rằng chắc hẳn anh đang định sang phòng bên cạnh, vì buộc phải đi ngang qua phòng mụ mới đến đó được. Chẳng thèm bận tâm đến anh nữa, mụ bước về phía cửa ngoài để khép lại thì bỗng thét lên một tiếng kinh hãi khi nhìn thấy gã chồng đang quỳ sụp ngay ngưỡng cửa.

“Á!” mụ gào lên đầy cuồng loạn, “lão ta đã quay về! Tên tội phạm! Tên quái vật ấy!... Còn tiền đâu? Trong túi mày có gì, móc ra đây cho tao xem! Cả quần áo của mày cũng khác rồi cơ à? Quần áo của mày đâu? Tiền nong đâu hết rồi? Nói mau!”

Rồi mụ lao vào lục soát người lão. Marmeladov ngoan ngoãn vâng lời giơ cả hai tay lên cao để phối hợp cho mụ lục soát. Chẳng có lấy nổi một đồng xu rách.

“Tiền đâu hết rồi?” mụ thét lên – “Lạy Chúa tôi, chẳng lẽ lão nốc sạch rồi hay sao? Trong hòm vẫn còn mười hai rúp bạc cơ mà!” và trong cơn thịnh nộ tột độ, mụ chồm tới túm lấy tóc lão lôi sền sệt vào giữa phòng. Marmeladov hùa theo bằng cách ngoan ngoãn lết bò theo trên đầu gối.

“Và đây chính là sự an ủi cho tôi đấy! Chẳng đau đớn gì đâu, đây thực sự là một sự an-ủi-đích-thực đấy, thưa-ngài-kính-mến,” lão la lớn khi bị túm tóc lắc qua lắc lại, thậm chí có lúc còn nện cả trán xuống sàn nhà. Đứa trẻ đang ngủ say trên sàn giật mình tỉnh giấc, òa khóc ré lên. Cậu bé trong góc phòng mất hết can đảm, bắt đầu run lẩy bẩy rồi gào thét, hoảng loạn lao đến ôm chầm lấy chị gái trong nỗi khiếp sợ tột cùng như thể sắp lên cơn co giật. Cô con gái lớn thì run như sấy.

“Lão nốc sạch rồi! Lão nốc sạch tất cả rồi,” người phụ nữ tội nghiệp gào lên trong tuyệt vọng – “cả quần áo cũng không còn! Trong khi chúng nó đang đói, đang đói lả cơ mà!” – vừa vặn hai bàn tay mụ vừa chỉ về phía lũ trẻ. “Ôi, cái cuộc đời chết tiệt này! Còn mày, mày không thấy xấu hổ hay sao?” – mụ đột ngột chồm tới trút giận lên Raskolnikov – “Từ quán rượu bước ra! Mày cũng chè chén với hắn ta chứ gì! Mày cũng chè chén với hắn ta chứ gì! Cút ngay!”

Chàng thanh niên vội vã quay gót bước đi chẳng thốt ra nửa lời. Cánh cửa thông sang phòng bên mở toang hoác, từ đó những gương mặt tò mò đang nhô ra dòm ngó. Những gương mặt cười cợt thô tục đang ngậm tẩu thuốc, hút thuốc lá và những cái đầu đội mũ lưỡi trai cứ thế chồm hẳn qua khung cửa. Xa hơn một chút có thể thấy thấp thoáng những thân hình mặc áo choàng tắm mở toang hoác, trong những bộ trang phục thiếu vải nhố nhăng, vài kẻ trên tay vẫn còn cầm bài. Bọn chúng tỏ ra vô cùng thích thú khi thấy Marmeladov bị túm tóc lôi đi mà vẫn tru lên rằng đó là sự an ủi đối với mình. Bọn chúng thậm chí còn định kéo cả vào trong phòng; cuối cùng một tiếng thét lanh lảnh đầy nham hiểm vang lên: đó chính là mụ Amalia Lippevechsel đang chen chúc xô đẩy đám đông để bước vào, cố gắng vãn hồi trật tự theo cách riêng của mụ và tính chuyện đe dọa người phụ nữ khốn khổ lần thứ trăm bằng những lời chửi rủa xối xả, buộc mụ phải dọn đồ cút khỏi căn phòng này vào ngày mai. Lúc bước ra ngoài, Raskolnikov kịp thọc tay vào túi, vốc lấy số tiền xu lẻ được thối lại từ tờ một rúp ở quán rượu rồi lặng lẽ đặt chúng lên bệ cửa sổ mà không để ai hay biết. Chốc lát sau khi đã ra đến cầu thang, anh chợt đổi ý và toan quay trở lại.

“Mình vừa làm một chuyện ngốc nghếch cỡ nào thế này,” anh tự nhủ thầm, “nhà nó còn có con Sonia cơ mà, trong khi bản thân mình cũng đang cần tiền chết xừ.” Nhưng rồi nghĩ lại rằng lúc này có quay lại lấy cũng chẳng thể được nữa, và dù thế nào đi nữa thì có cho tiền anh cũng chẳng thèm cầm lại, anh bỗng phất tay một cái rồi cất bước quay về phòng trọ của mình. “Con Sonia cũng cần sáp thơm vuốt tóc cơ mà,” anh vừa rảo bước trên đường vừa cười nhạt đầy cay độc – “mấy thứ chưng diện kiểu đó tốn kém lắm chứ bộ... Hừm! Và biết đâu ngay ngày hôm nay chính con Sonia cũng sẽ phải trắng tay phá sản, bởi đi săn mồi lớn... đãi cát tìm vàng thì lúc nào chẳng tiềm ẩn rủi ro... để rồi ngày mai tất cả bọn chúng sẽ chẳng có nổi một mẩu bánh mì bỏ bụng nếu không có tiền của tôi. Hoan hô con Sonia! Mỏ vàng mà chúng nó vừa khai thác ở đấy cơ đấy! Và chúng nó đang vắt kiệt nó đấy thôi! Vâng, chúng đang vắt kiệt nó đấy! Chúng từng khóc đầm đìa vì nó rồi cũng quen dần với nó. Con người ta cái gì rồi cũng quen tuốt, đúng là một lũ khốn nạn!”

Anh chìm đắm vào dòng suy tưởng.

“Nhưng lỡ đâu mình đã sai thì sao,” anh bỗng đột ngột thốt lên sau một thoáng ngập ngừng. “Lỡ đâu con người thực ra không hề khốn nạn, ý tôi là con người nói chung, toàn bộ giống loài nhân loại ấy – thì khi ấy tất cả mọi chuyện còn lại chỉ là định kiến, chẳng qua chỉ là những nỗi sợ hãi nhân tạo mà thôi, chẳng có rào cản nào hết và mọi thứ vốn dĩ phải diễn ra như thế mới đúng.”