Vài nét về chính bản thân Dostoevsky có lẽ sẽ giúp độc giả Anh quốc thấu hiểu tác phẩm của ông dễ dàng hơn.

Dostoevsky là con trai của một vị bác sĩ. Cha mẹ ông là những con người vô cùng chăm chỉ và vô cùng sùng đạo, nhưng lại nghèo đến mức phải sống cùng năm đứa con trong một căn hộ chỉ có hai phòng. Cha mẹ ông thường dành buổi tối để đọc sách cho các con nghe, phần lớn là những tác phẩm mang chủ đề nghiêm túc.

Dù vẫn luôn ốm yếu và mảnh mai, Dostoevsky đã tốt nghiệp đứng thứ ba trong kỳ thi cuối khóa tại Trường Kỹ thuật Petersburg. Chính tại nơi đây, ông đã bắt đầu chắp bút cho tác phẩm đầu tay của mình, “Những kẻ bần hàn”.

Câu chuyện này được nhà thơ Nekrassov đăng tải trên tạp chí của ông và đã được đón nhận nồng nhiệt. Chàng thanh niên rụt rè, vô danh bỗng chốc trở thành một nhân vật có tên tuổi. Một con đường sự nghiệp rực rỡ và thành công tưởng chừng như đang rộng mở trước mắt ông, nhưng những hy vọng ấy chẳng mấy chốc đã tiêu tan. Năm 1849, ông bị bắt giữ.

Dù không phải là một nhà cách mạng xét theo bản tính lẫn niềm tin, Dostoevsky lại là một thành viên trong nhóm nhỏ những thanh niên thường tụ họp để đọc sách của Fourier và Proudhon. Ông bị buộc tội “thông gia trong các cuộc trò chuyện chống lại chế độ kiểm duyệt, đọc một bức thư của Byelinsky gửi Gogol, và biết về âm mưu thiết lập một nhà in.” Dưới thời Nicholas I (vị quân vương mà Maurice Baring gọi là “nghiêm khắc và công minh”), bấy nhiêu đó là quá đủ, và ông đã bị kết án tử hình. Sau tám tháng bị giam giữ, ông cùng hai mươi mươi mốt người khác bị giải tới quảng trường Semyonovsky để xử bắn. Trong bức thư gửi cho người anh trai Mihail, Dostoevsky viết: “Họ đọc phán quyết trên đầu chúng tôi, và bắt chúng tôi mặc những chiếc áo sơ mi trắng vốn dành cho những kẻ bị kết án tử hình. Ngay sau đó, chúng tôi bị trói vào các cây cột theo từng nhóm ba người để chờ hành quyết. Là người thứ ba trong hàng, tôi tự nhủ mình chỉ còn vài phút cuộc đời. Tôi nghĩ về anh và những người thân yêu của anh, rồi cố gắng ôm hôn Plestcheiev và Dourov ở ngay bên cạnh để nói lời từ biệt. Bỗng nhiên tiếng trống trận vang lên, chúng tôi được cởi trói, đưa trở lại đoạn đầu đài, và được thông báo rằng Hoàng thượng đã ân xá cho chúng tôi.” Bản án sau đó được giảm xuống thành lao động khổ sai.

Một trong những tù nhân, Grigoryev, đã phát điên ngay khi vừa được tháo trói và không bao giờ hồi phục lại được tâm trí nữa.

Những nỗi đau đớn tột cùng từ trải nghiệm ấy đã để lại một dấu ấn sâu đậm trong tâm trí Dostoevsky. Dù tinh thần tôn giáo cuối cùng đã dẫn dắt ông đón nhận mọi nỗi đau với sự nhẫn nhục và xem đó như một hồng ân dành cho riêng mình, ông vẫn liên tục quay trở lại chủ đề này trong các trước tác của mình. Ông miêu tả sự dằn vặt khủng khiếp của kẻ tử tù và nhấn mạnh sự tàn nhẫn khi giáng xuống những cực hình như thế. Tiếp sau đó là bốn năm tù khổ sai, sống chung với những tội phạm thông thường ở Siberia, nơi ông bắt đầu viết cuốn “Ngôi nhà người chết”, cùng với một vài năm phục vụ trong tiểu đoàn kỷ luật.

Ông đã sớm biểu lộ những dấu hiệu của một căn bệnh thần kinh thầm kín trước khi bị bắt, và giờ đây nó chuyển thành những cơn động kinh dữ dội, đeo bám ông trong suốt quãng đời còn lại. Những cơn phát bệnh diễn ra ba hoặc bốn lần một năm và xuất hiện thường xuyên hơn vào những giai đoạn căng thẳng cực độ. Năm 1859, ông được phép trở lại nước Nga. Ông cho ra mắt một tờ tạp chí mang tên “Vremya”, nhưng đã bị cơ quan Kiểm duyệt ra lệnh cấm vì một sự hiểu lầm. Đến năm 1864, ông lần lượt mất đi người vợ đầu tiên lẫn người anh trai Mihail. Dù rơi vào cảnh nghèo túng khốn cùng, ông vẫn gánh vác trách nhiệm trả nợ thay cho người anh. Ông tiếp tục lập ra một tờ tạp chí khác là “The Epoch”, để rồi chỉ vài tháng sau cũng chung số phận bị cấm đoán. Gánh nặng nợ nần đè nặng trên vai, gia đình người anh trai trông chờ vào sự trợ giúp của ông, buộc ông phải cầm bút với tốc độ xé lòng, và người ta đồn rằng ông chưa từng xem lại hay sửa chữa bản thảo của mình. Những năm tháng cuối đời của ông đã được xoa dịu phần nào nhờ sự ân cần và tận tụy của người vợ thứ hai.

Vào tháng 6 năm 1880, ông có bài phát biểu nổi tiếng nhân lễ khánh thành tượng đài Pushkin ở Moscow và được đón nhận bằng những tình cảm yêu mến cùng sự kính trọng vô cùng lớn lao.

Chỉ vài tháng sau, Dostoevsky qua đời. Tiễn đưa ông về nơi an nghỉ cuối cùng là một đám đông tang chế vô cùng to lớn, những người “đã dành cho kẻ bất hạnh ấy một tang lễ xứng bậc đế vương.” Có lẽ ông vẫn là nhà văn được đọc rộng rãi nhất tại Nga cho đến tận ngày nay.

Mượn lời của một nhà phê bình Nga khi ông cố gắng lý giải sức hút xuất phát từ Dostoevsky: “Ông là một người của chính chúng ta, mang dòng máu và xương thịt của chúng ta, nhưng là một con người đã trải qua đau khổ và có cái nhìn sâu sắc hơn chúng ta rất nhiều – sự thấu suốt của ông khiến chúng ta cảm phục như một thứ trí tuệ... thứ trí tuệ của trái tim mà chúng ta hằng tìm kiếm để học hỏi cách sống từ đó. Tất cả những ân huệ khác đều do tự nhiên ban tặng, riêng điều này thì chính ông đã tự giành lấy và nhờ đó ông trở nên vĩ đại.”