Thật khó lòng lý giải nổi điều gì trong tâm trí hỗn loạn của Katerina Ivanovna đã làm nảy sinh ý tưởng về bữa tiệc tẻ ngắt và vô nghĩa ấy. Gần mười trong tổng số hai mươi rúp mà Raskolnikov đưa để lo tang ma cho Marmeladov đã bị ném vào đó. Có lẽ Katerina Ivanovna cảm thấy có bổn phận phải tôn vinh ký ức về người quá cố "cho thật xứng đáng," để tất cả những người thuê trọ, và hơn hết là Amalia Ivanovna, phải biết rằng "ông ấy chẳng thua kém gì họ, và có lẽ còn hơn hẳn," rằng không ai có quyền "được phép khinh miệt ông." Có lẽ yếu tố chính yếu nằm ở thứ "kiêu hãnh của kẻ nghèo" kỳ cục ấy, thứ buộc nhiều người nghèo phải tiêu sạch những khoản tiết kiệm cuối cùng cho một nghi lễ xã giao truyền thống, đơn thuần chỉ để làm "giống như người ta" và không bị "người đời coi thường." Lại rất có thể, Katerina Ivanovna khao khát trong dịp này — vào thời điểm tưởng chừng đã bị tất cả bỏ rơi — chứng minh cho "những kẻ trọ khốn nạn, đáng khinh" ấy thấy rằng bà biết "cách cư xử, cách tiếp khách," rằng bà được nuôi dưỡng "trong một gia đình đại tá sang trọng, gần như quyền quý," chứ không sinh ra để quét nhà hay giặt giũ đống giẻ rách của lũ trẻ vào ban đêm. Ngay cả những con người nghèo khổ nhất và nhụt chí nhất đôi khi cũng dễ rơi vào những cơn bộc phát kiêu măng và tự mãn mang hình thức của một sự thèm khát thần kinh không thể cưỡng lại. Và Katerina Ivanovna không phải là kẻ nhụt chí; bà có thể bị hoàn cảnh quật ngã, chứ tinh thần bà thì không đời nào khuất phục, nghĩa là bà không hề sợ hãi, ý chí của bà không thể bị dập vùi. Hơn nữa, Sonia đã nói rất đúng rằng tâm trí bà không còn bình thường. Không thể gọi là điên loạn, nhưng suốt một năm qua, bà đã bị hành hạ đến mức trí óc dễ bề căng thẳng tột độ. Theo các bác sĩ, giai đoạn cuối của bệnh lao thường ảnh hưởng đến trí tuệ.
Thức uống không có nhiều loại, cũng chẳng có rượu vang Madeira; nhưng rượu thì vẫn có. Nào rượu vodka, rum và rượu vang Lisbon, toàn là loại xoàng xĩnh nhưng đủ số lượng. Bên cạnh món cháo gạo và mật ong truyền thống, có thêm ba bốn món ăn, trong đó có bánh kếp, tất cả đều được chuẩn bị từ căn bếp của Amalia Ivanovna. Hai chiếc ấm samovar đang sôi sùng sục để pha trà và rượu punch thiết đãi sau bữa ăn. Chính Katerina Ivanovna đã đi sắm sửa thực phẩm, với sự giúp đỡ của một vị khách trọ: một lão người Ba Lan khốn khổ chẳng biết vì cơ sự gì lại dạt nhà Madame Lippevechsel. Lão lập tức đặt mình vào sự sai bảo của Katerina Ivanovna, suốt buổi sáng hôm ấy và cả ngày hôm qua cứ chạy lon ton cật lực, vô cùng số sắng để mọi người đều hay biết về điều đó. Chuyện vặt vãnh nào lão cũng chạy đi tìm Katerina Ivanovna, thậm chí lùng sục cả ra khu chợ, miệng không ngớt gọi bà là "Pani." Dù ban đầu từng tuyên bố rằng không thể sống thiếu cái "con người số sắng và hào hiệp" này, cuối cùng thì chính Katerina Ivanovna cũng phát bực vì lão. Một trong những đặc tính của Katerina Ivanovna là tô vẽ mọi người xung quanh bằng những màu sắc rực rỡ nhất. Lời khen của bà phóng đại đến mức đôi khi gây ngượng ngùng; bà sẽ tự bịa ra đủ thứ tình tiết làm tôn lên vẻ đẹp của người quen mới và hoàn toàn tin vào điều đó là thật. Rồi bỗng nhiên, bà vỡ mộng và lạnh lùng, khinh miệt hắt hủi chính kẻ mà chỉ vài giờ trước thôi bà còn ca tụng hết lời. Bản tính bà vốn vui vẻ, hoạt bát và ưa hòa thuận, nhưng do liên tiếp gặp thất bại và bất hạnh, bà đâm ra khao khát đến cháy bỏng rằng tất cả mọi người phải sống trong hòa bình, vui vẻ và không ai dám phá vỡ sự yên bình ấy; thế nên chỉ một chút va chạm nhỏ, một tai họa bé xíu cũng đẩy bà đến bờ vực cuồng loạn, khiến bà chuyển đổi chớp nhoáng từ những hy vọng và mộng tưởng rực rỡ sang việc nguyền rủa số phận, la hét và đập đầu vào tường.
Amalia Ivanovna bỗng chốc cũng trở nên vô cùng quan trọng trong mắt Katerina Ivanovna và được bà đối xử bằng sự kính trọng đặc biệt, có lẽ chỉ vì Amalia Ivanovna đã dốc hết tâm can vào công tác chuẩn bị. Ả ta đã nhận việc dọn bàn, lo khăn trải bàn, chén đĩa,... và nấu nướng trong bếp của mình, còn Katerina Ivanovna phó mặc tất cả cho ả rồi tự mình ra nghĩa trang. Mọi việc đều được chu toàn. Ngay cả chiếc khăn trải bàn cũng gần như sạch sẽ; chén đĩa, dao nĩa và ly tách thì tất nhiên đủ mọi hình thù kiểu dáng, do mượn từ những người trọ khác, nhưng bàn ăn đã được bày biện tươm tất đúng giờ. Cảm thấy mình đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, Amalia Ivanovna diện chiếc áo lụa đen, đội chiếc mũ gắn dải băng tang mới và ra đón đoàn người đi viếng về với vẻ tự hào. Sự tự hào ấy, dẫu có lý do chính đáng, nhưng vì lý do nào đó lại khiến Katerina Ivanovna khó chịu: "Cứ như thể cái bàn này không thể tự dọn nếu thiếu Amalia Ivanovna vậy!" Bà cũng chẳng ưa chiếc mũ gắn dải băng mới. "Bộ ả ta tưởng mình ghê gớm lắm chắc, cái con mụ Đức ngu ngốc này, chỉ vì ả là chủ nhà và ban ơn chịu giúp đỡ những người thuê trọ nghèo túng ư? Ban ơn cơ đấy! Thật nực cười! Cha của Katerina Ivanovna — từng là đại tá và suýt chút nữa làm thống đốc — đôi khi còn dọn bàn tiệc cho bốn mươi người, và khi ấy những kẻ như Amalia Ivanovna, hay đúng hơn là Ludwigovna, còn lâu mới được bén mảng vào bếp."
Tuy nhiên, Katerina Ivanovna tạm gác lại những cảm xúc ấy và chỉ tỏ ra lạnh lùng, dẫu trong thâm tâm bà quyết định nhất định phải dạy cho Amalia Ivanovna một bài học và đặt ả về đúng chỗ, vì trời mới biết Ả ta đang tưởng bừng tướm điều gì về bản thân. Katerina Ivanovna còn bực bội vì hầu như chẳng có vị khách trọ nào được mời mà chịu đến dự đám tang, ngoại trừ tay người Ba Lan kịp chạy ra nghĩa trang, thế mà đến bữa tiệc tưởng niệm thì lũ người nghèo khổ và vô tích sự nhất lại kéo đến, toàn những sinh linh khốn khổ, nhiều kẻ còn chưa hoàn toàn tỉnh táo. Những người lớn tuổi và đáng kính hơn đều đồng lòng vắng mặt. Đơn cử như Pyotr Petrovitch Luzhin, người có thể coi là đáng kính nhất trong số những người trọ, đã không xuất hiện, dẫu tối hôm trước Katerina Ivanovna đã lớn tiếng khoe với tất cả mọi người — tức Amalia Ivanovna, Polenka, Sonia và tay người Ba Lan — rằng ông ta là một người rộng lượng, cao thượng, sở hữu gia tài lớn cùng nhiều mối quan hệ rộng rãi, là bạn tri kỷ của người chồng quá cố và là khách quý trong nhà cha bà, đồng thời ông ta đã hứa sẽ dùng mọi ảnh hưởng để xin cho bà một khoản lương hưu đáng kể. Phải lưu ý rằng khi Katerina Ivanovna ca tụng các mối quan hệ và gia thế của ai đó, bà hoàn toàn vô tư, không hề có dụng ý vụ lợi nào, chỉ đơn thuần vì niềm vui muốn làm tăng thêm uy thế cho người được khen. Có lẽ "noi gương" Luzhin, "tên khốn kiếp đáng khinh Lebeziatnikov ấy cũng chẳng thèm bén mảng tới. Hắn tưởng mình là ai cơ chứ? Hắn chỉ được mời vì lòng tốt, và vì ở chung phòng với Pyotr Petrovitch lại là bạn của hắn, nên nếu không mời thì có phần khó xử."
Trong số những kẻ cáo vắng có cả "bà quý tộc và cô con gái lỡ thì," những người mới chuyển đến trọ được nửa tháng nay nhưng đã mấy lần phàn nàn về tiếng ồn ào náo động trong phòng Katerina Ivanovna, nhất là khi Marmeladov say xỉn trở về. Katerina Ivanovna nghe được điều này từ Amalia Ivanovna — trong một trận cãi vã, khi dọa đuổi cả nhà ra đường, ả ta đã hét vào mặt bà rằng họ "không đáng xách giày" cho những vị khách quý tộc mà họ đang làm phiền. Katerina Ivanovna bèn quyết định mời vị phu nhân và cô con gái ấy — những người mà "bà không đáng xách giày cho," và từng quay mặt đi một cách kiêu kỳ mỗi khi giáp mặt — để họ biết rằng "suy nghĩ và tình cảm của bà cao thượng hơn và bà không hề mang dạ tiểu nhân," đồng thời cho họ thấy bà chẳng lạ gì lối sống của họ. Bà định bụng sẽ làm rõ điều đó trong bữa tiệc bằng những lời bóng gió về chức vụ thống đốc của người cha quá cố, sẵn tiện ám chỉ rằng việc họ quay mặt đi khi gặp bà là một hành động vô cùng ngu ngốc. Lão đại tá-thiếu tá béo ú (thực chất chỉ là một sĩ quan giải ngũ cấp bậc thấp) cũng vắng mặt, nhưng có vẻ như lão đã "không được bình thường" trong hai ngày qua. Bữa tiệc gồm có: tay người Ba Lan, một tên thư ký có vẻ mặt thảm hại, lấm tấm mụn nhọt, mặc chiếc áo khoác bám đầy mỡ, chẳng mở miệng lấy một lời và bốc mùi hôi thối kinh khủng; một lão già điếc và gần như mù lòa từng làm việc ở bưu điện, từ đời thuở nào vẫn được ai đó chu cấp ăn ở tại nhà Amalia Ivanovna.
Một cựu nhân viên văn phòng quân lương cũng đến; hắn ta say mèm, cười lớn một cách vô duyên hết chỗ nói và thử đoán xem — hắn không thèm mặc áo ghi lê! Một trong những vị khách vừa đến liền sà ngay vào bàn ăn mà chẳng thèm chào hỏi Katerina Ivanovna lấy một tiếng. Cuối cùng, có kẻ xuất hiện trong bộ áo ngủ vì không có nổi một bộ vest tử tế, nhưng thế thì quá thể lắm rồi, và nhờ nỗ lực của Amalia Ivanovna cùng tay người Ba Lan, gã đã bị tống cổ ra ngoài. Tuy nhiên, tay người Ba Lan lại dẫn theo hai gã đồng hương khác không ở trọ nhà Amalia Ivanovna và chưa ai từng thấy mặt ở đây bao giờ. Tất cả những điều này khiến Katerina Ivanovna vô cùng bực bội. "Thế rốt cuộc họ chuẩn bị mâm cao cỗ đầy thế này là cho ai?" Để nhường chỗ cho khách, lũ trẻ thậm chí còn không được xếp ghế ngồi vào bàn; hai đứa nhỏ phải ngồi trên chiếc ghế dài ở góc xéo bên trong, thức ăn được dọn trên một chiếc hộp, trong khi Polenka vì đã lớn nên phải vừa trông chừng chúng, đút ăn, vừa phải lau mũi cho chúng giống như con nhà gia giáo.
Thực ra, Katerina Ivanovna khó mà kìm được việc đón tiếp khách với vẻ uy quyền tăng tiến, thậm chí có phần kiêu kỳ. Bà trừng mắt nhìn một vài vị khách với vẻ nghiêm khắc đặc biệt, và cao ngạo mời họ ngồi vào ghế. Cho rằng Amalia Ivanovna phải chịu trách nhiệm về những vị khách vắng mặt, bà bắt đầu đối xử với ả bằng thái độ cực kỳ dửng dưng, khiến ả ta lập tức nhận ra và đâm ra hậm hực. Khởi đầu như thế quả là điềm gở cho đoạn kết. Cuối cùng tất cả cũng đã an vị.
Raskolnikov bước vào gần đúng lúc đoàn người ở nghĩa trang trở về. Katerina Ivanovna vô cùng vui mừng khi gặp cậu, trước hết vì cậu là vị khách "có ăn học duy nhất, và như mọi người đều biết, chỉ hai năm nữa sẽ nhận chức giáo sư đại học," và thứ hai vì cậu đã lập tức lịch sự xin lỗi vì không thể đến dự đám tang. Bà chồm ngay lấy cậu, kéo ngồi vào phía bên trái mình (Amalia Ivanovna ngồi bên phải). Mặc cho nỗi lo lắng thường trực rằng các món ăn phải được chuyền đi cho đúng phép và mọi người đều phải nếm qua, mặc cho những tiếng ho dữ dội cắt ngang câu chuyện từng phút và có vẻ tồi tệ hơn trong mấy ngày qua, bà vội vã thì thầm bên tai Raskolnikov tất cả những cảm xúc bị nén giọt và nỗi bất bình chính đáng về sự thất bại của bữa tiệc, thỉnh thoảng chêm vào những tràng cười giòn giã không kìm chế được nhằm châm chọc các vị khách, đặc biệt là mụ chủ nhà.
– Tại con mụ cúc cu ấy cả đấy! Cậu biết tôi ám chỉ ai chứ? Hắn ta, ả ta kìa! – Katerina Ivanovna hất cằm về phía mụ chủ nhà. – Nhìn ả ta kìa, trợn tròn mắt lên kìa, ả thấy chúng ta đang nói về mình mà chẳng hiểu gì cả. Phù, con cú vọ! Ha-ha! (Ho-ho-ho.) Mà sao ả ta lại đội cái mũ ấy nhở? (Ho-ho-ho.) Cậu có để ý thấy ả muốn mọi người nghĩ rằng ả đang chiếu cố tôi, ban ơn cho tôi khi có mặt ở đây không? Tôi đã nhờ ả như một người phụ nữ khôn ngoan là hãy mời mọi người, nhất là những ai từng quen biết người chồng quá cố của tôi, thế mà nhìn đống đồ đệ ngốc nghếch mà ả kéo đến kìa! Lũ quét rác! Nhìn cái tên mặt mụn kia kìa. Cả mấy tên Ba Lan khốn kiếp ấy nữa, ha-ha-ha! (Ho-ho-ho.) Chẳng đứa nào từng thò cái mặt chuột vào đây bao giờ, tôi chưa từng thấy mặt chúng lấy một lần. Tôi hỏi cậu chúng đến đây làm gì cơ chứ? Cứ ngồi thành một hàng kìa. Này, ngài pan! – bà bất chợt lớn tiếng gọi một gã trong số đó. – Đã nếm bánh kếp chưa? Ăn thêm đi! Uống chút bia vào! Có muốn làm ly vodka không? Nhìn kìa, hắn chồm dậy cúi chào kìa, chắc chúng đói lả ra rồi, tội nghiệp. Mặc kệ chúng, cứ cho chúng ăn! Dù sao chúng cũng chẳng làm ồn, dẫu tôi thực sự lo cho mấy chiếc muỗng bạc của mụ chủ nhà... Này Amalia Ivanovna! – bà đột ngột chuyển sang gọi lớn gần như hét lên. – Nếu muỗng bạc của chị mà có bị mất trộm thì tôi không chịu trách nhiệm đâu đấy, xin báo trước cho chị biết nhé! Ha-ha-ha! – Bà quay sang cười với Raskolnikov, lại hất đầu về phía mụ chủ nhà, vô cùng đắc ý với trò đùa của mình. – Ả ta vẫn chẳng hiểu, lại chẳng hiểu gì sất! Nhìn cái mặt há hốc mồm ra kìa! Con cú vọ, đúng là một con cú vọ đích thực! Con cú vọ đội mũ băng tang mới, ha-ha-ha!
Đến đây tiếng cười của bà lại biến thành một cơn ho hành hạ chịu không thấu kéo dài suốt năm phút. Những giọt mồ hôi rịn ra trên trán và chiếc khăn tay thì dính đầy máu. Bà lặng lẽ đưa vết máu cho Raskolnikov xem, và ngay khi lấy lại được hơi thở, bà lại bắt đầu thì thầm với cậu với vẻ cực kỳ sôi nổi, hai má ửng hồng vì sốt.
– Cậu có biết không, tôi đã dặn dò ả ta những điều tế nhị nhất, có thể nói là thế, để mời vị phu nhân và cô con gái ấy, cậu hiểu tôi đang nói ai chứ? Việc đó đòi hỏi sự tinh tế tột cùng, sự khéo léo tối đa, thế mà ả ta xoay xở thế nào để rồi cái con mụ ngốc nghếch, kiêu căng, thứ cặn bã tỉnh lẻ ấy — chỉ vì ả là góa phụ của một gã thiếu tá, chầu chực kiếm lương hưu và lê la tà áo qua các cơ quan chính phủ, vì ở tuổi năm mươi mà còn trát phấn lên mặt (ai cũng biết thừa)... — một sinh vật như thế lại thấy không đáng để đến, thậm chí còn chẳng buồn đáp lại lời mời, điều mà phép lịch sự tối thiểu đòi hỏi! Tôi không hiểu sao Pyotr Petrovitch lại chưa tới? Mà Sonia đâu rồi? Nó đi đâu mất tiêu rồi? À, cuối cùng thì nó cũng đến! Có chuyện gì thế Sonia, em đi đâu về vậy? Thật kỳ cục khi ngay cả trong đám tang của cha mình mà em cũng lôi thôi giờ giấc như thế. Rodion Romanovitch, dịch ra nhường chỗ cho nó ngồi cạnh đi. Chỗ của em đấy, Sonia... cứ ăn bất cứ thứ gì em thích. Lấy chút món khai vị nguội thạch đông đi, món ấy ngon nhất đấy. Lát nữa người ta mang bánh kếp lên ngay. Đã phần phát cho lũ trẻ chưa? Polenka, em lo đủ chưa? (Ho-ho-ho.) Tốt lắm. Hãy là một đứa trẻ ngoan nhé Lida, còn Kolya, đừng có nghếch chân nghịch ngợm; ngồi cho ngay ngắn như một quý ông lịch thiệp xem nào. Em đang nói gì thế, Sonia?
Sonia vội vàng chuyển lời xin lỗi của Pyotr Petrovitch, cố gắng nói đủ lớn để mọi người đều nghe thấy và cẩn trọng lựa chọn những từ ngữ cung kính nhất mà cô gán cho Pyotr Petrovitch. Cô nói thêm rằng Pyotr Petrovitch đã dặn dò cô đặc biệt rằng, ngay khi có thể sắp xếp được, ông sẽ lập tức đến để bàn bạc công việc riêng với cô và xem xét xem có thể giúp gì cho cô, v.v. và v.v.
Sonia biết điều này sẽ an ủi Katerina Ivanovna, làm nịnh nọt và thỏa mãn lòng tự ái của bà. Cô ngồi xuống bên cạnh Raskolnikov; cô cúi đầu chào vội vã, liếc nhìn cậu với vẻ tò mò. Nhưng suốt thời gian còn lại, cô dường như tránh nhìn hoặc nói chuyện với cậu. Cô có vẻ đãng trí, dù vẫn liên tục quan sát Katerina Ivanovna để tìm cách làm vui lòng bà. Cả cô và Katerina Ivanovna đều không có tiền may đồ tang; Sonia mặc chiếc áo màu nâu sẫm, còn Katerina Ivanovna khoác lên mình bộ đồ duy nhất có sẵn: chiếc áo vải thô kẻ sọc tối màu.
Thông điệp từ Pyotr Petrovitch mang lại kết quả mĩ mãn. Lắng nghe Sonia với vẻ đường bệ, Katerina Ivanovna cũng hỏi han lại một cách đầy đường bệ rằng Pyotr Petrovitch dạo này thế nào, rồi ngay lập tức thì thầm gần như lớn tiếng với Raskolnikov rằng quả thật sẽ là điều kỳ quặc nếu một người có địa vị và tư cách như Pyotr Petrovitch lại xuất hiện giữa "đám đông kỳ lạ này," bất chấp lòng tận tụy của ông dành cho gia đình bà và tình bạn thâm niên với người cha quá cố.
– Đó là lý do vì sao tôi vô cùng biết ơn cậu, Rodion Romanovitch, vì cậu đã không chê bai lòng hiếu khách của tôi, dẫu trong hoàn cảnh thế này, – bà nói thêm gần như thành tiếng. – Nhưng tôi chắc chắn rằng chỉ vì tình cảm đặc biệt dành cho người chồng khốn khổ của tôi mới khiến cậu giữ trọn lời hứa.
Rồi một lần nữa, với vẻ kiêu hãnh và đường bệ, bà đảo mắt nhìn quanh đám khách, chợt cất giọng hỏi với qua bàn lão già điếc: – Cụ có muốn dùng thêm chút thịt không, và người ta đã rót rượu cho cụ chưa? Lão già chẳng đáp lời và ngẩn ngơ một lúc lâu mới hiểu người ta hỏi gì, dù những người ngồi cạnh cứ chọc phá và xô đẩy lão. Lão cứ ngơ ngác nhìn quanh với cái miệng há hốc, khiến sự vui nhộn chung càng thêm phần náo nhiệt.
– Thật là một tên đần độn! Nhìn kìa, nhìn kìa! Sao lại mang hắn đến đây làm gì cơ chứ? Còn về Pyotr Petrovitch, tôi luôn đặt trọn niềm tin ở ông ấy, – Katerina Ivanovna tiếp lời, – và dĩ nhiên, ông ấy không giống như... – với bộ mặt cực kỳ nghiêm nghị, bà quay sang nhát gừng Amalia Ivanovna sắc bén và lớn tiếng đến mức ả ta phát hoảng, – không giống như lũ đàn bà lôi thôi lếch thếch được trang điểm lòe loẹt nhà chị mà cha tôi đời nào thèm nhận làm đầu bếp trong bếp nhà ông, và chồng tôi quá cố nếu có nhân từ mời họ thì cũng là ban ơn cho họ rồi.
– Vâng, hắn thích uống rượu lắm, hắn thích uống lắm, hắn nốc dữ lắm cơ! – gã nhân viên quân lương gào lên, nuốt ừng ực ly vodka thứ mười hai.
– Chồng quá cố của tôi quả thực có điểm yếu ấy, và ai cũng biết điều đó, – Katerina Ivanovna lập tức phản công hắn, – nhưng ông ấy là một người tốt bụng và đáng kính, hết lòng yêu thương và tôn trọng gia đình. Tệ hại nhất là bản tính lương thiện đã khiến ông cả tin mọi thể loại người đồi bại, và ông thường trót uống với những kẻ không đáng xách dép cho ông. Cậu có tin nổi không, Rodion Romanovitch, người ta tìm thấy một con gà trống bằng bánh gừng trong túi áo ông ấy; ông ấy đã say mèm rồi mà vẫn không quên lũ trẻ!
– Gà trống ư? Vừa nói gà trống phải không? – gã nhân viên quân lương la lên.
Katerina Ivanovna thèm chấp nhất. Bà thở dài, chìm vào trầm tư.
– Chắc hẳn cậu cũng nghĩ, giống như bao người khác, rằng tôi quá khắt khe với ông ấy, – bà tiếp tục, quay sang nói với Raskolnikov. – Nhưng không phải thế đâu! Ông ấy kính trọng tôi, kính trọng tôi lắm chứ! Ông ấy là một người nhân hậu! Và có những lúc tôi thương ông ấy làm sao! Ông ấy ngồi một góc nhìn tôi, tôi thấy thương ông ấy xiết bao, chỉ muốn đối xử thật tử tế với ông ấy rồi lại tự nhủ: "Tử tế với hắn xem hắn có nốc rượu lại không," chỉ có sự nghiêm khắc mới giữ chân ông ấy trong khuôn khổ được thôi.
– Ừ, thỉnh thoảng lão cũng bị giật tóc cho vài trận ra trò phết đấy chứ, – gã nhân viên quân lương lại gầm lên, nốc thêm một ly vodka nữa.
– Mấy thằng ngốc như anh có bị nện cho một trận nhừ tử kèm theo giật tóc thì mới khá lên được. Tôi đang không nói về người chồng quá cố của tôi nhé! – Katerina Ivanovna gạt phắt đi.
Vết hồng trên má bà ngày càng lan rộng, lồng ngực phập phồng. Chỉ một phút nữa thôi là bà sẵn sàng gây gổ đến nơi. Rất nhiều vị khách đang khúc khích cười, rõ ràng vô cùng thích thú. Bọn chúng bắt đầu chọc ngoáy gã nhân viên quân lương và thì thầm gì đó với hắn. Rõ ràng chúng đang cố tình châm ngòi cho hắn.
– Cho phép tôi hỏi cô đang ám chỉ điều gì, – gã nhân viên bắt đầu lè nhè, – nghĩa là ai... về ai... lúc nãy cô vừa nói... Mà tôi quan tâm làm gì! Toàn chuyện nhảm nhí! Đồ góa phụ! Tôi tha cho cô đấy.... Qua đi! – Và hắn lại nốc thêm ngụm vodka.
Raskolnikov ngồi im lặng, ghê tởm lắng nghe. Cậu chỉ ăn vì phép lịch sự, nếm thử chút thức ăn mà Katerina Ivanovna cứ liên tục gắp vào đĩa để tránh làm tổn thương tình cảm của bà. Cậu đăm đăm quan sát Sonia. Nhưng Sonia càng lúc càng lo lắng và đau khổ; cô cũng tiên đoán được bữa tiệc sẽ chẳng kết thúc trong yên bình, và kinh hoàng chứng kiến sự bực bội của Katerina Ivanovna ngày một dâng cao. Cô thừa biết rằng chính cô là nguyên nhân chính khiến mấy bà "quý tộc" kia tỏ thái độ khinh miệt với lời mời của Katerina Ivanovna. Cô từng nghe Amalia Ivanovna kể rằng người mẹ nọ đã vô cùng tức giận trước lời mời mọc và thốt lên câu: "Sao cô ta lại có thể để con gái mình ngồi cạnh cái con nhỏ trẻ tuổi đó chứ?" Sonia linh cảm rằng Katerina Ivanovna đã hay chuyện này, mà xúc phạm Sonia đối với Katerina Ivanovna còn tồi tệ hơn cả xúc phạm chính bản thân bà, lũ trẻ hay người cha quá cố. Sonia biết Katerina Ivanovna giờ đây sẽ không chịu buông xuôi "cho đến khi dạy cho mấy mụ đàn bà lôi thôi kia một bài học rằng cả hai..." Tệ hại hơn là có kẻ từ đầu bên kia bàn chuyền qua cho Sonia một chiếc đĩa đặt hai trái tim bị mũi tên đâm thủng, được cắt ra từ chiếc bánh mì đen. Katerina Ivanovna đỏ bừng mặt và lập tức lớn tiếng vang vọng khắp bàn ăn rằng kẻ gửi nó là "một tên nát rượu đần độn!"
Amalia Ivanovna linh tính có điều chẳng lành, đồng thời cảm thấy bị tổn thương sâu sắc bởi sự kiêu ngạo của Katerina Ivanovna. Để vãn hồi bầu không khí vui vẻ cho mọi người và nâng cao vị thế của mình trong mắt họ, ả bỗng dưng không đầu không cuối kể câu chuyện về một người quen tên là "Karl làm ở hiệu thuốc," đêm nọ ngồi xe ngựa và "gã đánh xe muốn giết anh ta, và Karl đã tha thiết van xin đừng giết, rồi khóc lóc chắp tay, sợ hãi đến mức đâm thủng cả tim mình." Dù Katerina Ivanovna mỉm cười, bà lập tức nhận xét ngay rằng Amalia Ivanovna không nên kể chuyện cười bằng tiếng Nga; ả ta càng thêm phật ý và đốp chát lại rằng "Vater của ả ở Berlin là một nhân vật vô cùng quan trọng, đi đâu cũng đút tay vào túi quần." Katerina Ivanovna không nén được cười phá lên khiến Amalia Ivanovna mất hết kiên nhẫn và suýt không giữ được bình tĩnh.
– Nghe con cú vọ kìa! – Katerina Ivanovna lập tức thì thầm, tâm trạng vui vẻ suýt được vãn hồi, – ý ả ta muốn nói là lão ấy đút tay vào túi quần, thế mà lại thành đút tay vào túi người ta. (Ho-ho-ho.) Cậu có để ý thấy không, Rodion Romanovitch, tất cả đám người nước ngoài ở Petersburg này, nhất là bọn Đức, đứa nào cũng ngu ngốc hơn chúng ta! Cứ tưởng tượng có ai trong chúng ta lại đi kể chuyện "Karl ở hiệu thuốc" "sợ hãi đến mức đâm thủng cả tim mình" rồi cái đồ ngốc ấy thay vì trừng phạt gã đánh xe lại "chắp tay khóc lóc, tha thiết van xin." Ái chà, quân đần! Mà cậu biết không, ả ta cứ tưởng thế là cảm động lắm cơ đấy mà chẳng hề hay biết mình ngu ngốc thế nào! Theo tôi thì cái gã nhân viên quân lương nát rượu kia còn khôn chán, ít ra người ta còn thấy lão ta bị rượu làm cho u mê mụ mẫm, chứ bọn người ngoại quốc này lúc nào cũng ra điều ngoan ngoãn và nghiêm nghị... Nhìn cái mặt trợn trừng kìa! Giận tím mặt rồi kìa, ha-ha! (Ho-ho-ho.)
Lấy lại được tâm trạng vui vẻ, Katerina Ivanovna liền bắt đầu kể cho Raskolnikov nghe về dự định khi nhận được tiền lương hưu, bà sẽ mở một trường học dành cho con gái các gia đình quý tộc tại quê nhà T——. Đây là lần đầu tiên bà thổ lộ với cậu về kế hoạch này, và bà say sưa tuôn ra những chi tiết vô cùng hấp dẫn. Bỗng nhiên hóa ra Katerina Ivanovna đang nắm giữ chính tấm bằng danh dự mà Marmeladov từng kể với Raskolnikov trong quán rượu, khi ông bảo rằng vợ ông — Katerina Ivanovna — từng nhảy điệu múa khăn choàng trước mặt vị thống đốc và các quan chức lớn khác trong lễ tốt nghiệp. Tấm bằng danh dự này hiển nhiên nhằm chứng minh quyền được mở trường nội trú của Katerina Ivanovna; nhưng mục đích chính khi bà lôi nó ra là để đè bẹp "hai mụ lôi thôi kiêu kỳ kia" nếu chúng có mặt trong bữa tiệc, và chứng minh một cách không thể chối cãi rằng Katerina Ivanovna thuộc dòng dõi quý tộc cao quý nhất, "có thể nói là dòng dõi đại tá, là con gái một vị đại tá và vượt trội hơn hẳn một số kẻ cơ hội đang làm mưa làm gió gần đây." Tấm bằng danh dự lập tức được truyền tay đám khách say xỉn, và Katerina Ivanovna không thèm giữ lại, bởi trên đó thực sự ghi rành rành bằng văn bản en toutes lettres rằng cha cô mang hàm thiếu tá, đồng thời là hiệp sĩ của một huân chương, thế nên quả thật cô gần như là con gái một vị đại tá.
Càng nói càng hăng, Katerina Ivanovna tiếp tục bàn luận rôm rả về cuộc sống yên bình hạnh phúc mà họ sẽ có ở T——, về các giáo viên thể dục mà bà sẽ thuê để dạy học trong trường nội trú, về một cụ già người Pháp vô cùng đáng kính tên là Mangot — người từng dạy dỗ chính Katerina Ivanovna thuở nhỏ và hiện vẫn đang sống ở T——, chắc chắn sẽ nhận lời dạy học ở trường bà với mức thù lao phải chăng. Tiếp đó bà nói về Sonia — người sẽ cùng cô đến T—— và giúp đỡ bà trong mọi kế hoạch. Tới đây, một kẻ ở tận đầu bàn bên kia bỗng bật cười hô hố.
Dù Katerina Ivanovna cố tỏ ra khinh miệt phớt lờ, bà vẫn cất cao giọng và bắt đầu nói với vẻ đầy quả quyết về năng lực phụ giúp không thể chối cãi của Sonia, về "sự dịu dàng, kiên nhẫn, tận tụy, rộng lượng và học thức tốt của con bé," vừa nói vừa vỗ nhẹ vào má Sonia và trìu mến hôn cô hai cái ấm áp. Sonia đỏ bừng mặt, và Katerina Ivanovna bỗng òa khóc, lập tức thanh minh rằng bà "hay xúc động và ngớ ngẩn, rằng bà bị kích động quá mức, đã đến lúc chấm dứt, và vì bữa tiệc đã tàn, đã đến lúc mang trà ra thết đãi."
Vừa lúc ấy, Amalia Ivanovna vì cảm thấy tủi thân vì chẳng được ai đoái hoài đến câu chuyện và chẳng ai thèm lắng nghe, bèn tung ra nỗ lực cuối cùng. Với chút hoang mang ngấm ngầm, ả cả gan đưa ra một nhận xét vô cùng sâu sắc và trọng đại rằng "trong trường nội trú tương lai, cô sẽ phải đặc biệt chú ý đến die Wäsche [đồ giặt giũ], và chắc chắn phải có một bà phu nhân đàng hoàng để trông nom đồ vải, thứ hai là các tiểu thư không được đọc tiểu thuyết ban đêm."
Katerina Ivanovna vốn đang bực dọc, mệt mỏi và chán ngấy bữa tiệc đến tận cổ, liền cắt ngang lời Amalia Ivanovna ngay tức khắc, bảo rằng "ả chẳng biết quái gì và toàn nói nhảm, rằng việc trông nom die Wäsche là chuyện của đám tì nữ giặt giũ chứ không phải của hiệu trưởng một trường nội trú cao cấp, còn chuyện đọc tiểu thuyết thì đúng là thứ vô văn hóa, và bà yêu cầu Ả ta ngậm miệng lại." Amalia Ivanovna nổi khùng lên, tức giận cãi rằng ả chỉ "muốn tốt cho cô ấy," rằng "cô ấy có ý tốt," và rằng "đã lâu cô ta chưa trả tiền trọ bằng vàng cho tôi rồi đấy."
Katerina Ivanovna lập tức "dằn mặt" ả, bảo rằng ả nói láo khi nhận vơ là muốn tốt cho người ta, vì ngay hôm qua khi người chồng quá cố của bà đang nằm trên bàn, ả ta đã đến hạch sách chuyện tiền phòng rồi. Ngay lập tức, Amalia Ivanovna phản pháo vô cùng bén nhọn rằng ả đã mời mấy bà quý tộc kia, nhưng "những bà quý tộc đó không đến, bởi vì những bà quý tộc đích thực thì không thể đến gặp một mụ đàn bà không phải là quý tộc." Katerina Ivanovna liền chỉ thẳng mặt ả mà rằng vì Ả là một con mụ lôi thôi nhếch nhác nên chẳng thể nào hiểu thế nào mới thực sự là một quý tộc. Amalia Ivanovna lập tức lớn tiếng tuyên bố "Vater của ả ở Berlin là một nhân vật rất, rất quan trọng, đi đâu cũng đút cả hai tay vào túi quần và lúc nào cũng mở miệng: 'Phụt! phụt!'" Rồi ả chồm hẳn người khỏi ghế để minh họa hình ảnh người cha, tay nhét sâu vào túi quần, phùng má trợn mắt và thốt ra những âm thanh kỳ cục giống hệt "phụt! phụt!" giữa những tràng cười vang dội của đám khách trọ — những kẻ đang cố tình tung hê Amalia Ivanovna với hy vọng xem một trận ẩu đả.
Nhưng từng ấy là quá sức chịu đựng đối với Katerina Ivanovna. Bà lập tức tuyên bố cho cả phòng cùng nghe rằng Amalia Ivanovna chắc đời nào có cha, mà chỉ là một con mụ người Phần Lan nát rượu ở Petersburg, trước kia đích thực là đầu bếp và chắc chắn còn làm cả những việc tồi tệ hơn thế nữa. Amalia Ivanovna đỏ lựng mặt như con tôm luộc, rít lên rằng có lẽ Katerina Ivanovna mới là kẻ không có cha, "còn ả thì có Vater ở Berlin, lão mặc chiếc áo khoác dài và lúc nào cũng phụt-phụt-phụt!"
Katerina Ivanovna khinh bỉ vặn lại rằng ai cũng biết rõ gia thế của bà, và chính trên tấm bằng danh dự kia đã ghi rành rành bằng chữ in rằng cha bà là đại tá, trong khi cha của Amalia Ivanovna — nếu ả thực sự có cha — thì chắc chỉ là một gã bán sữa người Phần Lan nào đó, hoặc khéo Ả ta chẳng bao giờ có cha, bởi đến giờ vẫn chưa rõ tên thật của Ả ta là Amalia Ivanovna hay Amalia Ludwigovna.
Đến lúc này thì Amalia Ivanovna nổi giận lôi đình, nện mạnh nắm đấm xuống bàn và hét lên rằng Ả là Amalia Ivanovna chứ không phải Ludwigovna, "rằng Vater của Ả tên là Johann và từng là thị trưởng, còn Vater của Katerina Ivanovna thì đời nào làm thị trưởng." Katerina Ivanovna đứng phắt dậy, với giọng điệu nghiêm nghị và có vẻ bình tĩnh (dẫu mặt cắt không còn giọt máu và lồng ngực phập phồng) tuyên bố rằng "nếu ả còn dám đem cái tên cha rác rưởi đáng khinh của Ả ra để đặt ngang hàng với tía của cô, thì chính Katerina Ivanovna này sẽ giật phăng chiếc mũ trên đầu ả xuống và giẫm nát dưới chân." Amalia Ivanovna chạy nháo nhào quanh phòng, gào thét khản cổ rằng ả mới là chủ nhà và Katerina Ivanovna phải dọn đi ngay lập tức trong phút chót; rồi chẳng hiểu sao ả lao đến vơ vét đống muỗng bạc trên bàn. Cảnh tượng nhốn nháo hỗn loạn tột cùng, lũ trẻ bắt đầu khóc ré lên. Sonia chạy lại can ngăn Katerina Ivanovna, nhưng khi Amalia Ivanovna gào lên điều gì đó về "tấm vé vàng," Katerina Ivanovna liền đẩy phắt Sonia ra và lao thẳng về phía mụ chủ nhà để thực hiện lời đe dọa.
Vừa đúng lúc ấy, cánh cửa bật mở và Pyotr Petrovitch Luzhin xuất hiện ngay bậc cửa. Ông ta đứng đó, đảo mắt quét một lượt căn phòng với vẻ nghiêm khắc và cảnh giác. Katerina Ivanovna liền lao về phía ông ta.
