Raskolnikov đã bước vào phòng. Cậu bước vào với vẻ như đang phải kìm nén hết sức để không bật cười một lần nữa. Đi sau cậu là Razumihin, bước đi vụng về, lóng ngóng, ngượng ngùng đỏ bừng cả mặt như một bông mẫu đơn, với vẻ mặt hoàn toàn sụp đổ và hung dữ. Khuôn mặt và dáng người của anh ta lúc đó thực sự nực cười và hoàn toàn minh oan cho tiếng cười của Raskolnikov. Không đợi ai giới thiệu, Raskolnikov liền cúi đầu chào Porfiry Petrovitch, người đang đứng giữa phòng với ánh mắt dò hỏi nhìn họ. Cậu đưa tay ra bắt tay, dường như vẫn đang cố gắng tuyệt vọng để kìm nén sự vui thích và thốt lên vài lời tự giới thiệu. Nhưng cậu vừa mới kịp ra vẻ nghiêm túc và lẩm bẩm điều gì đó thì đột nhiên lại liếc nhìn Razumihin như thể tình cờ, và không thể kìm chế được nữa: tiếng cười bị nén lại càng bùng lên không tài nào cưỡng lại được khi cậu càng cố kìm nén nó. Sự hung dữ bất thường mà Razumihin đón nhận nụ cười "tự phát" này đã khiến toàn bộ cảnh tượng mang vẻ vui nhộn và tự nhiên nhất. Razumihin càng làm nổi bật ấn tượng đó như thể cố tình.

– Đồ ngốc! Quân ác ôn! – hắn quát lên, vung tay đập trúng một chiếc bàn tròn nhỏ có để một cái ly uống trà trống không trên đó. Mọi thứ bay tứ tung và vỡ tan tẻn.

– Nhưng sao lại đập phá ghế hở các ngài? Các ngài biết đó là tài sản của triều đình mất mà, – Porfiry Petrovitch vui vẻ trích dẫn.

Raskolnikov vẫn đang cười, tay vẫn đặt trong tay Porfiry Petrovitch, nhưng vì sợ lố lăng nên cậu chờ đúng thời điểm để kết thúc nó một cách tự nhiên. Razumihin, hoàn toàn bối rối vì làm đổ bàn và vỡ ly, ủ rũ nhìn những mảnh vỡ, chửi thề rồi quay phắt lại phía cửa sổ, đứng nhìn ra ngoài với tấm lưng quay về phía mọi người cùng một vẻ mặt cau có dữ dằn, chẳng nhìn thấy gì cả. Porfiry Petrovitch cười và sẵn sàng cười tiếp, nhưng rõ ràng là đang chờ đợi những lời giải thích. Zametov đã ngồi ở góc phòng, nhưng anh ta đứng dậy khi khách vào và đứng chờ sẵn với nụ cười trên môi, dù anh ta nhìn toàn bộ cảnh tượng và Raskolnikov với vẻ ngạc nhiên, thậm chí có vẻ hoài nghi kèm theo chút lúng túng. Sự xuất hiện bất ngờ của Zametov khiến Raskolnikov cảm thấy khó chịu.

– Mình phải tính đến chuyện này, – cậu nghĩ. – Xin lỗi anh nhé, – cậu mở lời, ra vẻ cực kỳ bối rối. – Raskolnikov.

– Không có chi, rất vui được gặp anh... và anh bước vào mới dễ chịu làm sao.... Ơ hay, sao cậu ta không thèm chào một tiếng cơ chứ? – Porfiry Petrovitch hất đầu về phía Razumihin.

– Danh dự của tôi đấy, tôi cũng chẳng biết tại sao hắn lại nổi khùng lên với tôi như thế. Dọc đường tôi chỉ bảo hắn trông giống Romeo thôi... và chứng minh điều đó. Có thế thôi, tôi nghĩ vậy!

– Đồ heo! – Razumihin gầm lên mà không quay đầu lại.

– Chắc phải có lý do gì nghiêm trọng lắm, nếu cậu ta nổi giận đến thế khi nghe từ đó, – Porfiry cười.

– Ồ, cái anh luật sư sắc sảo này!... Quỷ tha ma bắt tất cả các người đi! – Razumihin càu nhàu, rồi đột nhiên chính hắn lại bật cười sảng khoái, bước đến gần Porfiry với khuôn mặt tươi tỉnh hơn như chưa có chuyện gì xảy ra. – Thôi đủ rồi! Tất cả chúng ta đều là đồ ngốc. Vào việc chính đi. Đây là bạn tôi, Rodion Romanovitch Raskolnikov; trước hết là anh ấy đã nghe danh anh và muốn làm quen, thứ hai là anh ấy có chút việc muốn nhờ anh. Á chà! Zametov, sao anh lại ở đây? Hai người đã gặp nhau trước đây à? Quen nhau lâu chưa?

– Thế này là thế nào? – Raskolnikov lo lắng nghĩ.

Zametov có vẻ hơi sững sờ, nhưng không đến nỗi lắm.

– Thì chúng ta gặp nhau ở phòng anh hôm qua mà, – anh ta thản nhiên đáp.

– Thế thì tôi đỡ mất công rồi. Suốt cả tuần nay cậu ta cứ nài nỉ tôi giới thiệu cậu ta với anh. Còn anh và Porfiry thì đã tự hít hà lấy nhau mà không cần tôi. Thuốc lá của anh đâu?

Porfiry Petrovitch đang mặc một chiếc áo choàng tắm, quần áo rất sạch sẽ và đi một đôi dép lê bẹt gót. Ông là một người khoảng ba mươi lăm tuổi, thấp người, mập mạp đến mức thừa cân và cạo râu nhẵn nhụi. Tóc cắt ngắn, đầu tròn to, phần sau gáy nhô ra rõ rệt. Khuôn mặt tròn, mềm mại, có phần hơi hếch mang màu vàng vọt của người ốm yếu, nhưng lại toát lên vẻ tinh anh và có phần châm biếm. Trông ông có vẻ nhân hậu nếu không vì ánh mắt lấp lánh thứ ánh sáng nhờ nhờ, ngọt ngào đến phát ngấy dưới cặp lông mi gần như trắng phau và chớp chớp liên hồi. Biểu cảm của đôi mắt ấy hoàn toàn lạc điệu với dáng người có phần hơi nữ tính của ông, và mang lại cho ông một vẻ thâm trầm nghiêm túc hơn nhiều so với cái nhìn đầu tiên.

Ngay khi Porfiry Petrovitch nghe nói vị khách có chút chuyện riêng muốn trao đổi, ông liền mời anh ngồi xuống chiếc ghế sô-pha và tự mình ngồi xuống đầu bên kia, chờ anh giải thích công chuyện bằng thứ sự chú ý cẩn trọng và quá đỗi nghiêm túc khiến người ta ngột ngạt, lúng túng, nhất là đối với một người lạ, và đặc biệt là khi vấn đề được đem ra bàn luận lại quá nhỏ nhặt theo đánh giá của chính bạn đối với một vẻ long trọng đặc biệt như vậy. Nhưng bằng những câu ngắn gọn và mạch lạc, Raskolnikov đã trình bày rõ ràng, chính xác công chuyện của mình và hài lòng đến mức thậm chí còn kịp quan sát kỹ Porfiry. Porfiry Petrovitch không hề rời mắt khỏi anh dù chỉ một lần. Razumihin ngồi đối diện bên cùng chiếc bàn, lắng nghe một cách nồng nhiệt và sốt ruột, chốc chốc lại nhìn người này người kia với vẻ hứng thú hơi thái quá.

– Đồ ngốc, – Raskolnikov thầm chửi rủa.

– Anh phải đến đồn cảnh sát để khai báo, – Porfiry đáp với vẻ rất ra dáng công vụ, – rằng sau khi biết được sự việc này, nghĩa là vụ án mạng, anh xin thông báo với viên thanh tra phụ trách vụ án rằng những món đồ thế này thế nấy là của anh, và anh muốn chuộc lại chúng... hoặc là... nhưng họ sẽ gửi thư cho anh.

– Vấn đề là ở chỗ, ngay lúc này đây, – Raskolnikov cố hết sức giả vờ bối rối, – tôi không đang rủng rỉnh tiền cho lắm... và ngay cả khoản tiền nhỏ này cũng vượt quá khả năng của tôi... Ý tôi chỉ là, lúc này tôi muốn khai báo rằng những món đồ đó là của mình, và khi nào tôi có tiền...

– Chẳng có vấn đề gì cả, – Porfiry Petrovitch đáp lại sự giải thích về hoàn cảnh tài chính của anh một cách lạnh lùng, – nhưng anh có thể viết thẳng cho tôi, nếu anh thích, để nói rằng sau khi được biết về vụ việc, và nhận những món đồ thế này thế nấy là tài sản của mình, anh xin...

– Trên một tờ giấy bình thường thôi ạ? – Raskolnikov hào hứng cắt lời, lại cảm thấy hứng thú với khía cạnh tài chính của vấn đề.

– Ồ, loại thông thường nhất thôi, – và đột nhiên Porfiry Petrovitch nhìn anh đầy vẻ mỉa mai rõ rệt, nheo mắt lại và có vẻ như đang nháy mắt với anh. Nhưng có lẽ đó chỉ là trí tưởng tượng của Raskolnikov, vì tất cả chỉ diễn ra trong chớp mắt. Quả thực có điều gì đó đại loại thế, Raskolnikov dám cá là ông đã nháy mắt với mình, trời mới biết vì sao.

– Ông ta biết rồi, – ý nghĩ đó xẹt qua đầu cậu nhanh như chớp.

– Xin lỗi vì đã làm phiền anh về những chuyện vặt vãnh thế này, – cậu tiếp tục, hơi lúng túng, – mấy món đồ đó chỉ đáng giá năm rúp, nhưng tôi quý chúng đặc biệt vì chúng là kỷ vật của người đã để lại cho tôi, và thú thật là tôi đã hoảng hốt khi nghe tin...

– Thế nên cậu mới bị sốc nặng đến thế lúc tớ nhắc đến chuyện Zossimov kể rằng Porfiry đang dò hỏi về tất cả những ai có đồ cầm cố! – Razumihin chen vào với dụng ý rõ mười mươi.

Thế này thì thật là quá sức chịu đựng. Raskolnikov không kìm được mà liếc hắn một cái với ánh mắt căm hận lóe lên trong đôi mắt đen, nhưng cậu lập tức trấn tĩnh lại.

– Trông anh có vẻ như đang chế nhạo tôi phải không, anh bạn? – cậu nói với hắn bằng giọng điệu cáu kỉnh được giả vờ khéo léo. – Tôi dám cá là trong mắt anh, tôi tỏ ra lo lắng một cách lố bịch vì mớ rác rưởi ấy; nhưng anh đừng vì thế mà nghĩ tôi là kẻ ích kỷ hay tham lam, và hai món đồ này đối với tôi không hề là rác rưởi. Lúc nãy tôi vừa bảo với anh rồi, chiếc đồng hồ bạc ấy, tuy chẳng đáng một xu, nhưng lại là món quà duy nhất cha tôi để lại cho chúng tôi. Anh cứ việc cười tôi, nhưng mẹ tôi đang ở đây, – cậu đột nhiên quay sang Porfiry, – và nếu cụ biết, – cậu lại hối hả quay sang Razumihin, cẩn thận làm cho giọng mình run rẩy, – rằng chiếc đồng hồ đã mất, cụ sẽ tuyệt vọng mất! Anh biết phụ nữ rồi đấy!

– Đâu có chuyện đó! Tớ có ý gì đâu! Hoàn toàn ngược lại ấy chứ! – Razumihin hoảng hốt kêu lên.

– Mình làm thế có đúng không? Có tự nhiên không? Có quá lố không? – Raskolnikov run rẩy tự hỏi. – Sao mình lại nhắc đến phụ nữ làm gì cơ chứ?

– Ồ, thân mẫu anh cũng ở cùng anh à? – Porfiry Petrovitch hỏi.

– Vâng.

– Cụ đến khi nào vậy?

– Tối hôm qua.

Porfiry trầm ngâm như đang suy nghĩ.

– Đằng nào thì đồ đạc của anh cũng không bị mất đâu, – ông điềm tĩnh và lạnh lùng nói tiếp. – Tôi đã mong anh đến đây từ lâu rồi.

Và như thể đó là một chuyện chẳng có gì quan trọng, ông ân cần đưa chiếc gạt tàn cho Razumihin, kẻ đang vô tư vãi tàn thuốc lá đầy thảm. Raskolnikov rùng mình, nhưng Porfiry dường như không nhìn cậu mà vẫn bận tâm đến điếu thuốc của Razumihin.

– Hả? Mong cậu ấy á? Chẳng lẽ anh biết cậu ấy có đồ cầm cố ở đó cơ à? – Razumihin kêu lên.

Porfiry Petrovitch quay sang nói với Raskolnikov.

– Đồ đạc của anh, chiếc nhẫn và chiếc đồng hồ, được gói chung lại với nhau, và trên tờ giấy có ghi rõ tên anh bằng bút chì, kèm theo ngày tháng anh mang chúng đến gửi bà ta...

– Anh tinh ý thật đấy! – Raskolnikov cười gượng gạo, cố hết sức nhìn thẳng vào mặt ông, nhưng không tài nào làm nổi, rồi cậu bất chợt nói thêm:

– Tôi nói thế là vì tôi đoán chắc ở đó có rất nhiều đồ cầm cố... nên chắc là khó mà nhớ hết được.... Thế mà anh lại nhớ rõ thế, và... và...

– Thật ngốc nghếch! Thật yếu đuối! – cậu thầm nghĩ. – Sao mình lại nói thêm câu đó cơ chứ?

– Nhưng chúng tôi biết tất cả những ai đem đồ đi cầm, và anh là người duy nhất chưa đến đấy thôi, – Porfiry đáp với chút châm biếm khó nhận ra.

– Tôi không được khỏe lắm.

– Tôi cũng nghe chuyện đó. Thậm chí tôi còn nghe nói anh đang rất đau khổ vì chuyện gì đó. Trông anh vẫn còn xanh xao lắm.

– Tôi có xanh xao tí nào đâu.... Không, tôi hoàn toàn khỏe mạnh, – Raskolnikov cục cằn và tức giận đáp lại, thay đổi hoàn toàn giọng điệu. Sự giận dữ đang dâng trào, cậu không tài nào kìm nén được nữa. – Và trong cơn thịnh nộ này, thế nào mình cũng tự lòi cái đuôi ra cho xem, – ý nghĩ đó lại xẹt qua tâm trí cậu. – Tại sao họ cứ tra tấn mình thế nhỉ?

– Không khỏe lắm cơ chứ! – Razumihin chớp lấy lời bạn. – Làm gì có chuyện đó! Cậu ấy bất tỉnh và mê sảng suốt cho đến tận hôm qua. Anh có tin nổi không, hễ tụi này vừa quay lưng đi là cậu ấy liền thay quần áo, dù đứng còn chẳng vững, rồi đánh lừa tụi này lẻn đi ăn chơi trác táng ở xó xỉnh nào đó đến tận nửa đêm, mà vẫn cứ mê sảng suốt cả buổi! Anh có tin nổi không! Thật là phi thường!

– Mê sảng thật á? Thật thế cơ à? – Porfiry lắc đầu theo kiểu phụ nữ.

– Vớ vẩn! Anh đừng có tin! Mà đằng nào thì anh cũng có tin quái đâu, – Raskolnikov lỡ lời trong cơn giận dữ. Nhưng Porfiry Petrovitch có vẻ như không bắt được những lời kỳ lạ đó.

– Thế nhưng sao cậu có thể ra ngoài được nếu không bị mê sảng? – Razumihin bỗng nổi nóng. – Cậu ra ngoài để làm gì? Mục đích là gì? Và tại sao lại phải lén lút? Lúc làm thế cậu có còn tỉnh táo không? Bây giờ thì mọi nguy hiểm đã qua rồi, tớ có thể nói thẳng thừng nhé.

– Hôm qua tao chán ngấy tụi mày lắm rồi, – Raskolnikov đột nhiên quay sang Porfiry với nụ cười thách thức xấc láo. – Tao bỏ trốn khỏi tụi nó để đi thuê nhà trọ ở nơi nào mà tụi nó không tìm thấy, và tao mang theo rất nhiều tiền. Anh Zametov đằng kia đã thấy đấy. Này anh Zametov, hôm qua tôi tỉnh táo hay mê sảng, anh phân xử giúp cuộc tranh cãi của chúng tôi xem nào.

Cậu chỉ muốn bóp cổ Zametov ngay lúc đó, bộ dạng và sự im lặng của hắn khiến cậu căm ghét làm sao.

– Theo ý tôi thì anh nói năng rất tỉnh táo, thậm chí còn có vẻ ranh mãnh nữa, nhưng anh cực kỳ cáu kỉnh, – Zametov khô khan lên tiếng.

– Thế mà Nikodim Fomitch lại kể với tôi hôm nay rằng, – Porfiry Petrovitch chen vào, – anh ấy gặp anh lúc đêm đã khuya tại phòng trọ của một người vừa bị xe tông.

– Và ở đó, – Razumihin nói tiếp, – chẳng phải cậu bị điên đấy chứ? Cậu dốc sạch đồng xu cuối cùng đưa cho góa phụ lo tang ma. Muốn giúp đỡ thì cho mười lăm hai mươi kopek cũng được, đằng này ít ra phải giữ lại cho mình ba rúp chứ, thế mà cậu ta vung tay ném liền một mạch hai mươi lăm rúp!

– Biết đâu tao vớ được kho báu ở đâu đó thì sao, và chúng mày thì chẳng hay biết gì hết? Thế nên hôm qua tao mới phóng khoáng như thế chứ.... Anh Zametov biết là tôi vừa vớ được kho báu đấy! Xin lỗi đã làm phiền anh nửa tiếng đồng hồ với những chuyện vặt vãnh thế này nhé, – cậu quay sang Porfiry Petrovitch với đôi môi run rẩy. – Bọn tôi làm anh chán ngấy rồi phải không?

– Ồ không, hoàn toàn ngược lại ấy chứ, hoàn toàn ngược lại! Giá như các anh biết mình làm tôi hứng thú đến nhường nào! Thật thú vị khi được quan sát và lắng nghe... và tôi thực sự rất vui vì cuối cùng anh cũng đã chịu lộ diện.

– Thế thì anh cho tụi tôi ít trà đi chứ! Cổ họng tớ khô cả lại rồi đây, – Razumihin kêu lên.

– Ý kiến tuyệt vời! Biết đâu tất cả chúng ta sẽ cùng thưởng trà với nhau. Anh có muốn... thứ gì đó nặng đô hơn trước khi uống trà không?

– Thôi đi cho tôi nhờ!

Porfiry Petrovitch bước ra ngoài để gọi trà.

Tâm trí Raskolnikov rối bời. Cậu đang vô cùng bực bội và cáu kỉnh.

– Điều tồi tệ nhất là họ chẳng thèm che giấu điều đó; họ chẳng buồn giữ ý tứ gì sất! Và nếu như anh vốn chẳng hề quen biết tôi, sao anh lại đi nói chuyện với Nikodim Fomitch về tôi cơ chứ? Thế nên họ chẳng thèm giấu giếm chuyện họ đang bám theo tôi như một bầy chó săn. Họ nhổ thẳng vào mặt tôi còn gì. – Cậu run lên vì giận dữ. – Nào, đánh tao công khai đi, đừng vờ vĩnh chơi trò mèo vờn chuột với tao nữa. Thật chẳng lịch sự chút nào đâu, hỡi Porfiry Petrovitch, nhưng có lẽ tao sẽ không để mày làm thế đâu! Tao sẽ đứng dậy và ném thẳng toàn bộ sự thật vào cái bộ mặt khó coi của chúng mày, để tụi mày thấy tao khinh bỉ chúng mày đến nhường nào. – Cậu hầu như không thở nổi. – Và nhỡ tất cả chỉ là do mình tưởng tượng thì sao? Nhỡ mình lầm lẫn, và vì thiếu kinh nghiệm nên đâm ra cáu kỉnh rồi không giữ nổi cái vai trò tồi tệ của mình? Có lẽ tất cả chỉ là vô tình. Mọi câu nói của họ đều là những câu thông thường, nhưng đằng sau đó lại ẩn chứa điều gì đó.... Mọi thứ đều có thể nói ra, nhưng vẫn có cái gì đó. Sao ông ta lại nói thẳng thừng là "Bà ta"? Sao Zametov lại bồi thêm câu rằng mình nói năng ranh mãnh? Sao họ lại nói bằng cái giọng điệu ấy cơ chứ? Vâng, cái giọng điệu ấy.... Razumihin đang ngồi đây, sao hắn chẳng thấy gì hết thế? Cái tên ngốc ngây thơ ấy chẳng bao giờ nhìn ra được cái gì sất! Lại lên cơn sốt rồi đây! Ban nãy Porfiry có nháy mắt với mình không nhỉ? Chắc chắn là vớ vẩn rồi! Ông ta nháy mắt làm quái gì cơ chứ? Họ đang cố làm cho dây thần kinh của mình căng cứng lên hay đang trêu chọc mình đây? Hoặc là tất cả chỉ là do tưởng tượng, hoặc là họ biết thật rồi! Ngay cả Zametov cũng xấc xược.... Zametov xấc xược à? Zametov đã thay đổi thái độ rồi. Mình đã đoán trước là hắn sẽ đổi ý mà! Hắn ta ở đây tự nhiên như ở nhà, trong khi đây là lần đầu tiên mình đến. Porfiry chẳng coi hắn là khách khứa gì sất; cứ thế quay lưng về phía hắn. Chắc chắn chúng nó thông đồng với nhau để tra xét mình rồi! Không còn nghi ngờ gì nữa, chúng đã bàn tán về mình trước khi tụi mình đến. Chúng có biết chuyện căn hộ đó không? Ước gì chúng mau mau làm cho xong chuyện! Lúc mình nói là mình bỏ trốn để đi thuê nhà thì ông ta lờ đi.... Câu chuyện về căn hộ đó mình bịa ra khéo thật, sau này có khi khối việc nhờ đến nó ấy chứ.... Mê sảng cơ đấy... ha-ha-ha! Ông ta biết tất cả mọi chuyện xảy ra tối qua rồi! Ông ta không biết chuyện mẹ mình đến! Con mụ già khốn kiếp đó đã ghi ngày tháng bằng bút chì! Mày nhầm rồi, mày không tóm được tao đâu! Chẳng có bằng chứng nào cả... tất cả chỉ là phỏng đoán! Mày hãy đưa ra chứng cứ đi! Căn hộ thậm chí chẳng phải là sự thật mà chỉ là lời mê sảng. Mình biết phải nói gì với chúng rồi.... Chúng có biết về căn hộ đó không nhỉ? Mình sẽ không đi cho đến khi tìm ra lẽ phải. Mình đến đây để làm gì cơ chứ? Nhưng việc mình đang nổi giận lúc này, có lẽ lại là một bằng chứng thực tế ấy chứ! Đồ ngốc, sao mình lại cáu kỉnh thế này chứ! Có lẽ thế lại hay; cứ đóng vai kẻ ốm yếu đi.... Ông ta đang dò xét mình đấy. Ông ta sẽ tìm cách tóm mình cho bằng được. Sao mình lại đến đây cơ chứ?

Tất cả những điều đó xẹt qua tâm trí cậu nhanh như chớp.

Porfiry Petrovitch nhanh chóng quay trở lại. Ông bỗng trở nên vui vẻ hơn hẳn.

– Cuộc tụ tập hôm qua của các anh, anh bạn ạ, khiến đầu óc tôi cứ thế... Và tôi hoàn toàn chẳng có tâm trạng nào cả, – ông bắt đầu với một giọng điệu hoàn toàn khác, cười vang với Razumihin.

– Có thú vị không anh? Tớ bỏ về lúc các anh đang bàn đến đoạn hay nhất đấy. Ai là người thắng cuộc thế?

– À, chẳng ai cả, tất nhiên rồi. Họ sa đà vào những câu hỏi muôn thuở, bay bổng tít tận không gian.

– Cậu thử tưởng tượng xem, Rodya, hôm qua bọn tớ tranh luận về vấn đề gì nào. Liệu có cái gọi là tội ác hay không. Tớ đã bảo với cậu là tụi tớ cãi nhau đến mức nổ cả đầu mà.

– Có gì mà lạ? Đó là một vấn đề xã hội muôn thuở mà, – Raskolnikov thản nhiên đáp.

– Vấn đề không hẳn được đặt ra như thế, – Porfiry nhận xét.

– Không hẳn thế, đúng vậy, – Razumihin lập tức đồng tình, trở nên hào hứng và vội vã như thường lệ.

– Nghe này Rodion, hãy cho tụi tớ biết ý kiến của cậu xem nào, tớ rất muốn nghe. Tớ đã cãi nhau sứt đầu mẻ trán với họ và muốn cậu giúp một tay. Tớ đã bảo với họ là cậu sắp đến mà.... Mọi chuyện bắt đầu từ học thuyết xã hội chủ nghĩa. Cậu biết học thuyết của họ rồi đấy; tội ác chỉ là sự phản kháng chống lại sự bất thường của tổ chức xã hội chứ không là gì khác, không gì khác nữa; không chấp nhận bất kỳ nguyên nhân nào khác!...

– Cậu nhầm rồi đấy, – Porfiry Petrovitch kêu lên; ông tỏ ra vô cùng hào hứng và cứ cười mãi khi nhìn Razumihin, điều đó càng khiến hắn thêm phần khích động.

– Tớ không nhầm đâu, – Razumihin hầm hầm cắt lời.

– Tôi không nhầm. Tôi sẽ cho anh xem mấy cuốn sách mỏng của họ. Đối với họ, mọi thứ đều là "sức ảnh hưởng của hoàn cảnh", chẳng có gì khác ngoài điều đó. Cụm từ cửa miệng của họ đấy! Từ đó suy ra rằng, nếu xã hội được tổ chức một cách bình thường, thì mọi tội ác sẽ chấm dứt ngay lập tức, vì sẽ chẳng còn gì để phản kháng nữa và tất cả mọi người sẽ trở thành người lương thiện trong chớp mắt. Bản chất con người không được tính đến, nó bị loại trừ, bị coi như không hề tồn tại! Họ không công nhận rằng nhân loại, phát triển qua một tiến trình lịch sử sinh động, cuối cùng sẽ trở thành một xã hội bình thường, mà họ tin rằng một hệ thống xã hội xuất phát từ bộ óc toán học nào đó sẽ sắp xếp lại toàn bộ nhân loại ngay tức khắc và làm cho nó trở nên công bằng, không vướng tội lỗi trong chớp mắt, nhanh hơn bất kỳ tiến trình sinh động nào! Đó là lý do tại sao theo bản năng, họ không thích lịch sử, "chẳng có gì ngoài sự xấu xí và ngu ngốc trong đó", và họ giải thích tất cả mọi thứ chỉ là sự ngu ngốc! Đó là lý do tại sao họ lại ghét cay ghét đắng tiến trình sinh động của sự sống; họ không muốn có một tâm hồn sống động! Tâm hồn sống động đòi hỏi sự sống, tâm hồn sẽ không tuân theo các quy luật cơ học, tâm hồn là đối tượng bị nghi ngờ, tâm hồn là sự thụt lùi! Nhưng thứ họ muốn, dẫu cho nó thoang thoảng mùi tử thi và có thể làm bằng cao su Ấn Độ, thì ít nhất nó cũng không có sự sống, không có ý chí, chỉ biết cúi đầu tuân lệnh và sẽ không nổi loạn! Và cuối cùng thì mọi chuyện cũng dẫn đến việc họ thu nhỏ mọi thứ lại thành việc xây những bức tường, vạch những căn phòng và hành lang trong một phái đoàn! Phái đoàn thì đã sẵn sàng thật đấy, nhưng bản chất con người của các anh thì chưa sẵn sàng cho phái đoàn đâu – nó đòi hỏi sự sống, nó chưa hoàn thành tiến trình sinh tồn của mình, còn quá sớm để đưa vào nghĩa trang! Các anh không thể nhảy cóc qua tự nhiên bằng logic được. Logic mặc định ba khả năng, nhưng có hàng triệu khả năng cơ! Cắt bỏ đi một triệu, và thu gọn tất cả lại thành vấn đề tiện nghi! Đó là cách giải quyết vấn đề dễ dàng nhất! Nó hấp dẫn đến mức rõ mười mươi và anh không cần phải suy nghĩ gì cả. Điều quan trọng nhất là anh không được phép suy nghĩ! Toàn bộ bí quyết của cuộc sống chỉ thu gọn trong hai trang in!

– Giờ thì hắn ta lại bắt đầu gióng trống phất cờ rồi kìa! Tóm cổ hắn lại đi chứ! – Porfiry cười lớn.

– Cậu cứ thử tưởng tượng xem, – ông quay sang Raskolnikov, – sáu con người cứ thao thao bất tuyệt như thế suốt tối hôm qua, trong một căn phòng, với rượu rum pha làm món khai vị! Không đâu anh bạn ạ, anh nhầm rồi, hoàn cảnh đóng vai trò rất lớn trong tội ác đấy; tôi có thể đảm bảo với anh điều đó.

– Ồ, tôi biết là nó có ảnh hưởng, nhưng anh thử nói xem: một người đàn ông ở tuổi tứ tuần cưỡng hiếp một đứa trẻ lên mười; có phải hoàn cảnh đã xô đẩy hắn ta làm điều đó không?

– Chà, nói một cách chính xác thì đúng là như vậy, – Porfiry nhận xét với vẻ nghiêm túc đáng chú ý; – một tội ác có bản chất như thế rất có thể được quy là do ảnh hưởng của hoàn cảnh.

Razumihin gần như phát điên lên.

– Ồ, nếu anh thích, – hắn quát lên, – tôi sẽ chứng minh cho anh thấy hàng lông mi trắng phau của anh hoàn toàn có thể được quy là do nhà thờ Ivan the Great cao hai trăm năm mươi feet, và tôi sẽ chứng minh nó một cách rõ ràng, chính xác, có tiến trình, thậm chí còn mang xu hướng tự do chủ nghĩa nữa! Tôi dám đảm nhận đấy! Anh có dám cá không?

– Chơi luôn! Xin mời nghe cậu ta chứng minh xem nào!

– Hắn ta cứ hay bịa chuyện cười cợt vớ vẩn, quỷ tha ma bắt hắn đi, – Razumihin vừa nói vừa đứng phắt dậy, khua tay múa chân. – Cãi nhau với anh thì được cái tích sự gì chứ? Anh ta toàn làm thế cố ý đấy, cậu không biết anh ta đâu, Rodion! Hôm qua anh ta đứng về phía bọn họ, chỉ để biến họ thành những thằng hề. Và những điều anh ta nói hôm qua ấy chứ! Thế mà họ lại tỏ ra thích thú mới lạ chứ! Anh ta có thể duy trì trò đó suốt hai tuần liền cơ đấy. Năm ngoái anh ta thuyết phục tụi này rằng anh ta sắp vào tu viện: anh ta giữ nguyên ý định đó suốt hai tháng trời. Mới dạo trước anh ta lại nổi hứng tuyên bố sắp lấy vợ, rằng mọi thứ cho đám cưới đã sẵn sàng hết rồi. Thậm chí anh ta còn đặt may quần áo mới nữa chứ. Tụi này ai nấy đều bắt đầu chúc mừng anh ta. Nào ngờ chẳng có cô dâu nào hết, chẳng có gì sất, toàn là sản phẩm của trí tưởng tượng!

– A, cậu nhầm rồi nhé! Tớ đã lấy bộ quần áo đó trước. Chính bộ quần áo mới mới là thứ khiến tớ nảy ra ý định xỏ mũi các cậu đấy chứ.

– Anh giỏi ngụy trang thế cơ à? – Raskolnikov hờ hững hỏi.

– Cậu không ngờ tới phải không? Đợi đấy, rồi có lúc tôi cũng sẽ xỏ mũi cả cậu nữa cho mà xem. Ha-ha-ha! Thôi được, tôi sẽ nói sự thật cho cậu nghe. Tất cả những câu hỏi về tội ác, hoàn cảnh, trẻ em vừa rồi khiến tôi nhớ đến một bài báo của cậu từng gây chú ý với tôi vào thời điểm đó. "Về tội ác"... hay đại loại thế, tôi quên mất tiêu đề rồi, tôi đã đọc nó với sự thích thú vào hai tháng trước trên tạp chí The Periodical Review.

– Bài báo của tôi á? Đăng trên tạp chí The Periodical Review cơ á? – Raskolnikov kinh ngạc hỏi. – Quả thực tôi có viết một bài báo về một cuốn sách cách đây sáu tháng khi tôi rời trường đại học, nhưng tôi gửi nó cho tờ The Weekly Review cơ mà.

– Nhưng nó lại được đăng trên tờ The Periodical.

– Thế tờ The Weekly Review đã ngừng hoạt động rồi, thảo nào nó không được in vào lúc đó.

– Đúng vậy; nhưng khi tờ báo đó ngừng hoạt động, The Weekly Review đã sáp nhập với The Periodical, và thế là bài báo của cậu xuất hiện trên tờ báo sau vào hai tháng trước. Cậu không biết gì à?

Raskolnikov không hề hay biết chuyện đó.

– Ơ hay, sao cậu không đòi họ ít nhuận bút vì bài báo đó chứ! Cậu đúng là một kẻ kỳ cục! Cậu sống cô lập đến mức chẳng biết gì về những vấn đề liên quan trực tiếp đến mình cả. Chuyện rành rành ra đấy, tôi đảm bảo đấy.

– Hoan hô Rodya! Tớ cũng chẳng biết gì về chuyện này sất! – Razumihin kêu lên. – Hôm nay tớ sẽ chạy ngay ra phòng đọc sách và hỏi tìm số báo đó. Hai tháng trước á? Ngày mấy thế nhỉ? Mà thế nào đi nữa tớ cũng sẽ tìm ra cho bằng được. Cậu thế mà chẳng chịu nói cho tụi này biết tiếng nào!

– Sao anh lại biết bài báo đó là của tôi? Bài báo chỉ ký tên bằng chữ cái đầu thôi mà.

– Mới dạo gần đây tôi mới biết được chuyện đó một cách tình cờ thôi. Thông qua tổng biên tập; tôi quen anh ta.... Tôi thấy rất hứng thú.

– Nếu tôi nhớ không lầm, tôi đã phân tích tâm lý của một tên tội phạm trước và sau khi gây án.

– Đúng vậy, và cậu cho rằng việc phạm tội luôn đi kèm với bệnh tật. Rất, rất độc đáo, nhưng... không phải phần đó của bài báo khiến tôi hứng thú, mà là một ý tưởng ở phần cuối bài báo mà rất tiếc là cậu chỉ mới gợi ý phớt qua chứ chưa triển khai làm rõ nó. Nếu cậu nhớ thì có một gợi ý rằng có những con người nào đó có thể... nghĩa là, không hẳn là có thể, mà là có hoàn toàn quyền phạm những lỗi lầm về mặt đạo đức cũng như phạm tội ác, và luật pháp không áp dụng cho họ.

Raskolnikov mỉm cười trước sự bóp méo ý tưởng của mình một cách phóng đại và cố tình.

– Gì cơ? Ý anh là gì? Có quyền phạm tội á? Nhưng không phải do ảnh hưởng của hoàn cảnh chứ? – Razumihin hỏi với chút ít lo lắng.

– Không, không hẳn là do hoàn cảnh, – Porfiry đáp. – Trong bài báo của anh ta, tất cả mọi người được chia thành "thường dân" và "nhân vật phi thường". Thường dân bắt buộc phải sống trong sự phục tùng, không có quyền vi phạm pháp luật, bởi vì, anh thấy đấy, họ là thường dân. Nhưng những nhân vật phi thường lại có quyền phạm bất kỳ tội ác nào và vi phạm pháp luật dưới mọi hình thức, chỉ đơn giản vì họ là nhân vật phi thường. Đó là ý tưởng của anh, nếu tôi không nhầm?

– Anh đang nói gì thế hả? Làm gì có chuyện đó được? – Razumihin bối rối lẩm bẩm.

Raskolnikov lại mỉm cười. Cậu đã hiểu ra vấn đề ngay lập tức, và thừa biết họ đang muốn dồn mình đi đâu. Cậu quyết định nhận lời thách thức.

– Lập luận của tôi không hẳn là như thế, – cậu bắt đầu một cách đơn giản và khiêm tốn. – Tuy nhiên tôi thừa nhận rằng anh đã trình bày nó gần như chính xác; có lẽ, nếu anh thích, thì là chính xác hoàn toàn. (Cậu gần như cảm thấy vui sướng khi thừa nhận điều này). – Điểm khác biệt duy nhất là tôi không cho rằng những con người phi thường lúc nào cũng buộc phải vi phạm đạo đức, theo như cách gọi của anh. Trên thực tế, tôi hoài nghi việc một lập luận như vậy có thể được xuất bản hay không. Tôi chỉ bóng gió rằng một con người "phi thường" có quyền... nghĩa là không phải quyền chính thức, mà là quyền nội tâm tự quyết định trong lương tâm của mình để vượt qua... một số chướng ngại vật nhất định, và chỉ trong trường hợp nó thực sự cần thiết cho việc thực hiện thực tế ý tưởng của anh ta (đôi khi, có lẽ, mang lại lợi ích cho toàn thể nhân loại). Anh bảo rằng bài báo của tôi không rõ ràng; tôi sẵn sàng làm cho nó rõ ràng nhất có thể. Có lẽ tôi đúng khi nghĩ rằng anh đang muốn tôi làm thế; rất sẵn lòng. Tôi duy trì quan điểm rằng nếu những phát hiện của Kepler và Newton không thể được công bố trừ khi phải hy sinh mạng sống của một người, một tá, một trăm người hoặc nhiều hơn thế, thì Newton sẽ có quyền, thậm chí còn mang trọng trách... phải loại bỏ một tá hay một trăm con người đó vì lợi ích làm cho những phát hiện của ông được công bố cho toàn nhân loại biết. Nhưng điều đó không có nghĩa là Newton có quyền tước đoạt mạng sống của người dân hết người này đến người khác và đi ăn cắp mỗi ngày ngoài chợ. Sau đó, tôi nhớ là trong bài báo của mình, tôi có duy trì quan điểm rằng tất cả... ừm, các nhà lập pháp và lãnh đạo của nhân loại, chẳng hạn như Lycurgus, Solon, Mahomet, Napoleon, vân vân, tất cả họ đều không ngoại lệ, đều là tội phạm, xuất phát từ chính thực tế là khi tạo ra luật pháp mới, họ đã vi phạm luật pháp cũ, được truyền lại từ tổ tiên và được người dân tôn thờ như thần thánh, và họ cũng không chùn bước trước sự đổ máu, nếu sự đổ máu đó – thường là của những người vô tội chiến đấu dũng cảm để bảo vệ luật pháp cổ xưa – mang lại lợi ích cho sự nghiệp của họ. Thật đáng chú ý là trên thực tế, đa số những mạnh thường quân và lãnh đạo nhân loại ấy đều phạm tội ác tàn sát khủng khiếp. Tóm lại, tôi duy trì quan điểm rằng tất cả những vĩ nhân hoặc thậm chí những con người có đôi chút vượt trội hơn hẳn người thường, nghĩa là những người có khả năng thốt lên một lời nói mới, tự bản chất của họ phải là tội phạm – ít nhiều là thế, tất nhiên rồi. Bằng không thì rất khó để họ thoát khỏi lối mòn thông thường; và việc giậm chân tại chỗ trong lối mòn thông thường là điều họ không thể chịu đựng nổi, cũng chính vì bản chất của họ, và theo quan điểm của tôi thì quả thực họ không nên chịu đựng điều đó. Anh thấy đấy, chẳng có gì đặc biệt mới mẻ trong tất cả những điều đó cả. Những thứ tương tự đã từng được in và đọc hàng ngàn lần trước đây rồi. Còn về việc tôi phân chia con người thành thường dân và nhân vật phi thường, tôi thừa nhận rằng nó có phần tùy tiện, nhưng tôi không khăng khăng đòi hỏi những con số chính xác. Tôi chỉ tin vào ý tưởng chủ đạo của mình rằng con người nói chung được chia theo quy luật tự nhiên thành hai loại, loại hạ đẳng (thường dân), nghĩa là có thể nói, chỉ là chất liệu dùng để tái tạo ra giống loài của mình, và những con người có năng khiếu hoặc tài năng để thốt lên một lời nói mới. Tất nhiên là có vô số phân loài nhỏ hơn, nhưng các đặc điểm phân biệt của cả hai loại đều khá rõ ràng. Loại thứ nhất, nói chung là những người có bản tính bảo thủ và tuân thủ pháp luật; họ sống dưới sự kiểm soát và thích được kiểm soát. Theo suy nghĩ của tôi thì việc bị kiểm soát là nghĩa vụ của họ, bởi vì đó chính là sứ mệnh của họ, và chẳng có gì là nhục nhã đối với họ trong chuyện đó cả. Loại thứ hai đều là những kẻ phá luật; họ là những kẻ hủy hoại hoặc có khuynh hướng hủy hoại tùy theo năng lực của mình. Tội ác của những con người này tất nhiên là mang tính tương đối và đa dạng; phần lớn họ tìm kiếm theo nhiều cách rất đa dạng sự hủy hoại hiện tại vì một tương lai tốt đẹp hơn. Nhưng nếu một kẻ như thế bị buộc phải bước qua một thi thể hay lội qua dòng máu vì ý tưởng của mình, tôi duy trì quan điểm rằng hắn ta có thể tìm thấy bên trong chính mình, trong lương tâm của mình, sự cho phép để lội qua dòng máu đó – hãy chú ý điều đó, nó phụ thuộc vào ý tưởng và quy mô của ý tưởng. Tôi chỉ nói về quyền phạm tội của họ trong bài báo của mình theo nghĩa đó thôi (anh nhớ là nó bắt đầu bằng câu hỏi pháp lý mà). Tuy nhiên, không cần phải quá lo lắng; quần chúng lao động hầu như sẽ không bao giờ thừa nhận quyền này, họ trừng phạt hoặc treo cổ những kẻ đó (ít nhiều là thế), và khi làm như vậy họ hoàn toàn hoàn thành một cách công bằng sứ mệnh bảo thủ của mình. Nhưng chính quần chúng đó lại đặt những tên tội phạm này lên bệ thờ ở thế hệ tiếp theo và tôn sùng chúng (ít nhiều là thế). Loại thứ nhất luôn là con người của hiện tại, loại thứ hai là con người của tương lai. Loại thứ nhất gìn giữ thế giới và đông đúc hóa nó, loại thứ hai lay chuyển thế giới và dẫn dắt nó đến đích. Mỗi tầng lớp đều có quyền tồn tại ngang nhau. Trên thực tế, tất cả mọi người đều có quyền ngang nhau với tôi – và muôn năm cuộc chiến tranh vĩnh hằng – cho đến khi Tân Jerusalem xuất hiện, tất nhiên là thế!

– Thế ra anh tin có Tân Jerusalem thật à? – Porfiry hỏi.

– Tôi có tin, – Raskolnikov kiên quyết đáp; khi cậu thốt lên những lời đó và trong suốt bài diễn thuyết vừa rồi, ánh mắt cậu vẫn dán chặt vào một điểm trên thảm.

– Và... và anh có tin vào Chúa không? Xin lỗi vì sự tò mò của tôi.

– Tôi tin, – Raskolnikov lặp lại, ngước mắt nhìn Porfiry.

– Và... anh có tin Lazarus sống lại từ cõi chết không?

– Tôi... tôi tin. Sao anh lại hỏi những điều này?

– Anh tin theo nghĩa đen luôn chứ?

– Nghĩa đen.

– Không đời nào.... Tôi hỏi vì tò mò thôi. Xin lỗi nhé. Nhưng chúng ta hãy quay lại câu hỏi; không phải lúc nào họ cũng bị hành quyết. Ngược lại, có một số người...

– Đắc thắng trong suốt cuộc đời họ á? Ồ vâng, một số người đạt được mục đích của mình trong cuộc đời này, và rồi...

– Họ bắt đầu hành quyết những người khác à?

– Nếu cần thiết; quả thực là phần lớn họ đều làm thế. Nhận xét của anh rất hóm hỉnh đấy.

– Cảm ơn anh. Nhưng hãy nói cho tôi biết điều này: làm thế nào anh phân biệt được những con người phi thường đó với những người thường? Có dấu hiệu nào khi họ mới sinh ra không? Tôi cảm thấy cần phải có sự chính xác hơn, có định nghĩa bên ngoài rõ ràng hơn. Xin lỗi vì sự lo lắng tự nhiên của một công dân tuân thủ pháp luật thực thụ, nhưng chẳng lẽ họ không thể mang một bộ đồng phục đặc biệt nào đó chẳng hạn, chẳng lẽ họ không thể mặc thứ gì đó, hay bị đánh dấu bằng cách nào đó hay sao? Vì anh biết đấy, nếu sự hỗn loạn nảy sinh và một thành viên thuộc loại này lại tưởng lầm mình thuộc loại kia, bắt đầu "loại bỏ các chướng ngại vật" như cách anh diễn đạt rất hay ho ấy, thì...

– Ồ, chuyện đó xảy ra thường xuyên lắm chứ! Nhận xét đó còn hóm hỉnh hơn câu trước nữa đấy.

– Cảm ơn anh.

– Chẳng có lýi do gì phải cảm ơn cả; nhưng hãy lưu ý rằng sự nhầm lẫn đó chỉ có thể nảy sinh ở loại thứ nhất, nghĩa là trong số những người thường (theo cách mà có lẽ không may tôi đã gọi họ). Bất chấp khuynh hướng phục tùng của mình, rất nhiều người trong số họ, do sự vui đùa của tạo hóa đôi khi ban phát cho cả loài bò, lại thích tưởng tượng mình là những con người tiến bộ, là "những kẻ hủy diệt", và tự chen chân vào "trào lưu mới", và điều này hoàn toàn chân thành. Trong khi đó, những con người thực sự mới mẻ lại thường bị họ phớt lờ, thậm chí bị coi thường như những kẻ phản động với xu hướng thấp hèn. Nhưng tôi không nghĩ có nguy cơ đáng kể nào ở đây đâu, và anh thực sự không cần phải lo lắng vì họ chẳng bao giờ tiến xa được đâu. Tất nhiên, thỉnh thoảng họ có thể bị roi vọt một trận vì để trí tưởng tượng bay bổng quá đà và để dạy cho họ biết vị trí của mình ở đâu, nhưng chẳng có gì hơn thế nữa; trên thực tế, thậm chí điều này cũng chẳng cần thiết vì họ tự trừng phạt lấy bản thân, bởi vì họ rất có lương tâm: một số người thực hiện dịch vụ này cho người khác và những người khác thì tự tra tấn chính đôi tay của mình.... Họ sẽ tự áp đặt lên bản thân các hành vi sám hối công khai khác nhau với hiệu quả tốt đẹp và mang tính giáo dục cao; trên thực tế anh chẳng có gì phải lo lắng cả.... Đó là quy luật của tự nhiên.

– Chà, quả thực anh đã làm tôi thấy yên tâm hơn về vấn đề đó; nhưng còn một chuyện nữa khiến tôi lo lắng. Xin anh cho biết, có nhiều người có quyền tước đoạt mạng sống của kẻ khác không, những con người phi thường ấy? Tất nhiên là tôi sẵn sàng cúi đầu trước họ, nhưng anh phải thừa nhận rằng sẽ thật đáng sợ nếu có quá nhiều người như thế, phải không?

– Ồ, anh cũng chẳng cần phải lo lắng về điều đó đâu, – Raskolnikov tiếp tục với giọng điệu cũ. – Những con người mang ý tưởng mới, những con người có dù chỉ chút ít năng lực để thốt lên một điều gì đó mới mẻ, số lượng cực kỳ ít ỏi, thực tế là ít đến mức phi thường. Chỉ có một điều rõ ràng là sự xuất hiện của tất cả các cấp bậc và phân loại con người đó phải tuân theo với độ chính xác không sai lệch nào một quy luật của tự nhiên nào đó. Tất nhiên là quy luật đó hiện tại vẫn chưa được biết đến, nhưng tôi tin chắc rằng nó tồn tại, và một ngày nào đó có thể sẽ được khám phá. Khối lượng khổng lồ của nhân loại chỉ là chất liệu thô, và chỉ tồn tại nhằm thông qua một nỗ lực vĩ đại nào đó, thông qua một tiến trình huyền bí nào đó, bằng phương tiện lai tạo các chủng tộc và dòng giống, để cuối cùng đưa ra thế giới có lẽ cứ một nghìn người thì có một người mang tia lửa độc lập. Có lẽ cứ mười nghìn người thì có một người – tôi nói thô thiển, phỏng chừng thôi – sinh ra đã mang theo sự độc lập nào đó, và với sự độc lập lớn hơn nữa là cứ một trăm nghìn người thì có một người. Thiên tài là một trong số hàng triệu người, và những đại thiên tài, đỉnh cao của nhân loại, xuất hiện trên trái đất có lẽ cứ hàng tỷ người mới có một người. Trên thực tế tôi chưa hề nhòm ngó vào cái lò phản ứng nơi tất cả những chuyện này diễn ra cả. Nhưng chắc chắn là có và bắt buộc phải có một quy luật rõ ràng, nó không thể là chuyện ngẫu nhiên được.

– Ơ hay, hai người đang đùa cợt nhau đấy à? – Razumihin cuối cùng cũng lên tiếng kêu lên. – Hai người cứ ngồi đó mà chế nhạo lẫn nhau. Cậu có nghiêm túc không thế Rodya?

Raskolnikov ngước khuôn mặt xanh xao và gần như ủ rũ của mình lên mà không đáp lại lời nào. Và sự châm biếm không che đậy, dai dẳng, căng thẳng và bất lịch sự của Porfiry trông thật kỳ lạ đối với Razumihin khi đặt bên cạnh khuôn mặt tĩnh lặng và ủ rũ đó.

– Thôi được anh bạn ạ, nếu anh thực sự nghiêm túc... Tất nhiên là anh đúng khi nói rằng nó không có gì mới mẻ, rằng nó giống với những gì chúng ta đã đọc và nghe hàng ngàn lần trước đây; nhưng điều thực sự độc đáo trong tất cả những điều này, và hoàn toàn là của riêng anh, khiến tôi kinh hãi, là việc anh dung túng cho sự đổ máu nhân danh lương tâm, và xin lỗi khi phải nói điều này, với một sự cuồng tín đến thế.... Đó, theo tôi hiểu, chính là điểm chính trong bài báo của anh. Nhưng việc dung túng cho sự đổ máu bằng lương tâm đó đối với tôi... còn khủng khiếp hơn cả sự dung túng đổ máu chính thức theo luật pháp nữa...

– Anh hoàn toàn đúng, nó khủng khiếp hơn thật đấy, – Porfiry đồng tình.

– Vâng, chắc là cậu đã phóng đại lên rồi! Chắc chắn có sự nhầm lẫn gì ở đây, tớ sẽ đọc lại nó. Cậu không thể nghĩ như thế được! Tớ sẽ đọc nó cho bằng được.

– Tất cả những thứ đó không có trong bài báo đâu, trong đó chỉ có một vài gợi ý phớt qua thôi, – Raskolnikov nói.

– Vâng, vâng, – Porfiry không thể ngồi yên nổi. – Thái độ của anh đối với tội ác giờ đây đã khá rõ ràng đối với tôi rồi, nhưng... xin lỗi vì sự bất lịch sự của tôi (tôi thực sự cảm thấy xấu hổ vì cứ làm phiền anh thế này), anh thấy đấy, anh đã giải tỏa nỗi lo lắng của tôi về việc hai tầng lớp bị trộn lẫn vào nhau rồi, nhưng... có nhiều khả năng thực tế khác nhau khiến tôi lo lắng! Nhỡ có một kẻ nào đó hoặc một thanh niên nào đó tưởng tượng mình là một Lycurgus hoặc Mahomet – tất nhiên là một kẻ trong tương lai – và giả sử hắn ta bắt đầu loại bỏ tất cả các chướng ngại vật... Hắn có một đại sự nghiệp trước mắt và cần tiền cho việc đó... và tìm cách kiếm tiền... anh hiểu chứ?

Zametov bật cười lớn ở góc phòng. Raskolnikov thậm chí không thèm ngước mắt nhìn hắn.

– Tôi phải thừa nhận rằng, – cậu điềm tĩnh nói tiếp, – những trường hợp như thế chắc chắn phải xảy ra. Những kẻ huênh hoang và ngốc nghếch đặc biệt hay sập cái bẫy đó; nhất là giới trẻ.

– Vâng, anh thấy đấy. Thế thì sao?

– Thì sao nào? – Raskolnikov mỉm cười đáp lại; – đó không phải là lỗi của tôi. Sự việc vốn dĩ là như thế và sẽ luôn luôn là như thế. Ban nãy anh ta vừa nói (cậu hất đầu về phía Razumihin) rằng tôi dung túng cho sự đổ máu. Xã hội đã được bảo vệ quá kỹ càng bằng nhà tù, sự lưu đày, các điều tra viên hình sự, lao động khổ sai. Chẳng cần phải lo lắng gì sất. Anh chỉ việc bắt lấy tên trộm là được.

– Thế nhỡ chúng tôi bắt được hắn thì sao?

– Thì hắn sẽ nhận được những gì hắn đáng phải nhận.

– Lập luận của anh quả thực rất logic. Nhưng còn lương tâm của hắn thì sao?

– Anh quan tâm đến chuyện đó làm gì?

– Đơn giản là vì lòng nhân đạo thôi.

– Nếu hắn có lương tâm thì hắn sẽ phải chịu đau khổ vì sai lầm của mình. Đó sẽ là hình phạt dành cho hắn – cũng giống như nhà tù vậy.

– Thế còn những thiên tài thực sự thì sao? – Razumihin cau mày hỏi, – những kẻ có quyền giết người? Chẳng lẽ họ không phải chịu đựng bất cứ điều gì dù chỉ là vì máu mà họ đã đổ ra hay sao?

– Tại sao lại dùng từ phải? Đây không phải là vấn đề cho phép hay cấm đoán. Hắn sẽ đau khổ nếu hắn cảm thấy thương xót cho nạn nhân của mình. Nỗi đau và sự dày vò luôn là điều không thể tránh khỏi đối với một trí tuệ lớn và một trái tim sâu sắc. Những vĩ nhân thực sự chắc hẳn phải mang trong mình nỗi buồn sâu sắc trên cõi đời này, – cậu nói thêm bằng giọng mơ màng, không phải giọng điệu của cuộc trò chuyện.

Cậu ngước mắt lên, nhìn đăm đăm vào tất cả bọn họ, mỉm cười và cầm lấy chiếc mũ của mình. Cậu tỏ ra quá đỗi điềm tĩnh nếu so với thái độ lúc mới bước chân vào phòng, và bản thân cậu cũng cảm nhận được điều đó. Mọi người đều đứng dậy.

– Thôi nào, anh có thể mắng mỏ tôi, nổi giận với tôi tùy thích đấy, – Porfiry Petrovitch lại cất lời, – nhưng tôi không thể kìm lòng được. Cho phép tôi hỏi một câu nhỏ thôi (tôi biết là mình đang làm phiền anh). Chỉ có đúng một ý niệm nhỏ này tôi muốn bày tỏ, đơn giản là để tôi khỏi quên mất nó thôi.

– Rất sẵn lòng, anh cứ nói ý niệm nhỏ của anh đi, – Raskolnikov đứng chờ với vẻ mặt xanh xao và nghiêm nghị trước mặt ông.

– Vâng, anh thấy đấy... tôi thực sự không biết phải diễn đạt nó thế nào cho phải phép.... Đó là một ý tưởng tâm lý mang tính bông đùa thôi.... Khi anh viết bài báo của mình, chắc chắn anh không thể nào không, hê-hê, tự tưởng tượng mình... chỉ một chút thôi, là một nhân vật "phi thường", thốt lên một lời nói mới theo cách hiểu của anh.... Có phải thế không?

– Rất có thể, – Raskolnikov khinh miệt đáp.

Razumihin cựa quậy.

– Và nếu thế, liệu anh có đủ can đảm trong trường hợp gặp phải những khó khăn, gian khổ ở đời hoặc vì một dịch vụ nào đó cho nhân loại – để vượt qua các chướng ngại vật?... Chẳng hạn như, cướp của và giết người?

Và ông lại nháy mắt trái, rồi phát ra tiếng cười không tiếng động y hệt như trước.

– Nếu tôi làm thế chắc chắn tôi sẽ không nói cho anh biết đâu, – Raskolnikov đáp lại với vẻ khinh bỉ ngạo mạn và thách thức.

– Không, tôi chỉ thấy hứng thú vì bài báo của anh thôi, xét dưới góc độ văn học...

– Chà! Mới lộ liễu và xấc xược làm sao chứ! – Raskolnikov thầm nghĩ với cảm giác ghê tởm.

– Cho phép tôi được lưu ý rằng, – cậu khô khan đáp, – tôi không coi mình là một Mahomet hay một Napoleon, hay bất kỳ nhân vật tầm cỡ nào như thế, và vì không phải là một trong số họ nên tôi không thể nói cho anh biết tôi sẽ hành động thế nào được.

– Thôi nào, chẳng phải tất cả chúng ta ở nước Nga này bây giờ đều tự coi mình là những Napoleon hay sao? – Porfiry Petrovitch nói với vẻ quen thuộc đến đáng sợ.

Có điều gì đó kỳ lạ bộc lộ ngay trong ngữ điệu giọng nói của ông.

– Có lẽ chính một trong những tên Napoleon tương lai này đã ra tay với Alyona Ivanovna tuần trước nhỉ? – Zametov bất chợt thốt lên từ góc phòng.

Raskolnikov không nói gì, nhưng nhìn Porfiry một cách kiên quyết và chăm chú. Razumihin cau mày ủ rũ. Trông hắn có vẻ như đã nhận thấy điều gì đó từ trước đó rồi. Hắn tức giận nhìn xung quanh. Cả phòng chìm đắm trong sự im lặng u ám suốt một phút đồng hồ. Raskolnikov quay người bước đi.

– Anh đi ngay đấy à? – Porfiry ân cần nói, chìa tay ra với vẻ lịch sự thái quá. – Rất, rất vui được làm quen với anh. Còn về yêu cầu của anh, cứ yên tâm đi, cứ viết đúng như tôi đã bảo ấy, hoặc tốt hơn hết là tự mình đến chỗ tôi sau một hai ngày nữa... à mà ngày mai luôn đi. Chắc chắn tôi sẽ có mặt ở đó lúc mười một giờ. Chúng ta sẽ thu xếp ổn thỏa; chúng ta sẽ trò chuyện. Với tư cách là một trong những người cuối cùng đến đó, có lẽ anh sẽ có thể kể cho chúng tôi nghe điều gì đó, – ông nói thêm với biểu cảm vô cùng nhân hậu.

– Anh muốn tra hỏi tôi một cách chính thức theo đúng thủ tục chứ gì? – Raskolnikov sắc sảo hỏi.

– Ồ, sao lại thế? Hiện tại thì chưa cần thiết đâu. Anh hiểu lầm ý tôi rồi. Anh thấy đấy, tôi không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào, và... tôi đã nói chuyện với tất cả những ai đem đồ đi cầm... Tôi đã lấy lời khai từ một số người trong số họ, và anh là người cuối cùng.... À nhân tiện đây, – ông kêu lên như thể chợt nhớ ra điều gì vô cùng thích thú, – tôi vừa chợt nhớ ra, lúc nãy mình đang nghĩ quái gì thế nhỉ? – ông quay sang Razumihin, – cậu cứ lải nhải bên tai tớ về cái tên Nikolay đó... tất nhiên là tớ biết, tớ biết rõ lắm chứ, – ông quay sang Raskolnikov, – rằng gã đó vô tội, nhưng biết phải làm sao đây? Tụi này cũng đành phải làm phiền cả Dmitri nữa chứ.... Vấn đề là thế này, chỉ có thế này thôi: lúc anh bước lên cầu thang là đã quá bảy giờ rồi phải không?

– Vâng, – Raskolnikov đáp, kèm theo một cảm giác khó chịu ngay tại thời điểm cất lời rằng cậu hoàn toàn không cần thiết phải nói ra điều đó.

– Thế thì lúc anh bước lên cầu thang trong khoảng từ bảy đến tám giờ, anh có nhìn thấy ở một căn hộ đang mở cửa trên tầng hai, anh nhớ không, hai người thợ sơn hoặc ít nhất là một người trong số họ không? Họ đang sơn sửa ở đó, anh có để ý thấy họ không? Việc đó rất, rất quan trọng đối với họ đấy.

– Thợ sơn á? Không, tôi không thấy họ, – Raskolnikov chậm rãi đáp, như thể đang lục lọi trí nhớ, trong khi ngay khoảnh khắc đó cậu đang vắt kiệt từng dây thần kinh, gần như ngất xỉu vì sự lo lắng để phỏng đoán thật nhanh xem cái bẫy nằm ở đâu và không được bỏ sót bất cứ thứ gì. – Không, tôi không thấy họ, và tôi nghĩ mình không để ý thấy căn hộ nào mở cửa như thế cả.... Nhưng ở tầng bốn cơ, – (cậu đã nắm bắt được cái bẫy và cảm thấy đắc thắng) – giờ thì tôi nhớ ra rồi, hình như có ai đó đang chuyển đồ ra khỏi căn hộ đối diện với nhà Alyona Ivanovna thì phải.... Tôi nhớ... tôi nhớ rõ lắm. Mấy người khuân vác đang khiêng một chiếc ghế sô-pha ra ngoài và họ ép tôi sát vào tường. Còn thợ sơn... không, tôi không nhớ là có thợ sơn nào cả, và tôi không nghĩ là có căn hộ nào mở cửa ở đâu hết, không, chẳng có đâu.

– Cậu đang nói cái quái gì thế hả? – Razumihin chợt quát lên, như thể hắn vừa suy ngẫm và nhận ra vấn đề. – Ơ hay, bọn thợ sơn làm việc vào ngày xảy ra án mạng cơ mà, còn cậu ấy đến đó trước đó ba ngày cơ mà? Cậu đang hỏi cái quái gì thế hả?

– Chà! Tôi lú lẫn mất rồi! – Porfiry tự tát vào trán mình. – Quỷ tha ma bắt! Vụ án này làm tôi phát điên mất thôi! – ông ngỏ ý xin lỗi Raskolnikov. – Việc tìm hiểu xem có ai nhìn thấy họ giữa bảy và tám giờ tại căn hộ đó hay không có ý nghĩa rất lớn đối với chúng tôi, nên tôi cứ ngỡ là có lẽ anh có thể kể cho chúng tôi nghe điều gì đó.... Tôi nhầm lẫn lộn xộn cả lên rồi.

– Thế thì anh nên cẩn thận hơn đi chứ, – Razumihin cộc cằn nhận xét.

Những lời cuối cùng được thốt lên ngoài hành lang. Porfiry Petrovitch tiễn họ ra tận cửa với sự lịch sự thái quá.

Họ bước ra đường với tâm trạng ủ rũ, tối tăm mặt mũi và im lặng không nói một lời suốt mấy bước chân. Raskolnikov hít một hơi thật sâu.