Khi bà Otway chậm rãi bước đi, bà không khỏi thầm nghĩ rằng cô Forsyth tội nghiệp sáng nay lại tỏ ra nhiều chuyện và phiền phức hơn mọi ngày.

Bà cảm thấy bứt rứt sau cuộc trò chuyện ngắn ngủi vừa rồi giữa hai người—bứt rứt và khó chịu đến mức thay vì rẽ vào cổng ngôi nhà mà bà định tới—vì bà cũng định ghé thăm khu giáo khu trên đường đến nhà thờ—bà cứ thầm lặng bước đi dọc theo đoạn đường hiện đã vắng bóng người, chạy xuyên qua và dưới những hàng cây du vốn là một nét đẹp rất riêng biệt của khu giáo khu Witanbury.

Một lần nữa, cổ họng bà nghẹn lại, và lần này nước mắt trào ra mi, lăn dài trên má. Quá ngạc nhiên trước cảm xúc của chính mình, bà khẽ khựng lại, lấy khăn tay ra vội vàng chấm mắt. Thật kỳ lạ làm sao khi cuộc trao đổi từ ngữ với một người mà những tính khí kỳ quặc bà đã biết rõ, vâng, đã phải chịu đựng và mỉm cười suốt bao nhiêu năm qua, lại khiến bà cảm thấy—cảm thấy—cảm thấy rối bời đến thế!

Bà Otway là một phụ nữ Anh tiêu biểu ở độ tuổi bốn mươi ba, thuộc tầng lớp mà từ đó phần lớn các giáo sỹ của Giáo hội Anh giáo thường chọn vợ cho mình. Có hàng ngàn người phụ nữ như thế, sống một cuộc đời thanh thản trong thời kỳ thiếu nữ, làm vợ hay làm quá phụ, rải rác khắp các ngôi làng và thị trấn đồng quê của xứ sở nước Anh thân thương. Ngoại trừ một số ít trường hợp, họ đều là những con người có bản tính hiền hậu, thiếu trí tưởng tượng, thấm nhuần sự e dè đối với bất kỳ biểu hiện cảm xúc thái quá nào; mặt khác, họ vừa có tư tưởng phóng khoáng đến kinh ngạc, lại vừa có cái nhìn hạn hẹp đến kỳ lạ về cuộc sống. Những người phụ nữ như vậy, nhìn chung, ít có điểm gì hấp dẫn các nhà nghiên cứu bản con người, bởi vì họ hầu như luôn rập khuôn theo một hình mẫu, cả đức tính lẫn khuyết điểm đều được đúc từ cùng một khuôn mẫu ấy.

Nhưng bà Otway lại tỏ ra nguyên bản và bốc đồng hơn rất nhiều, do đó ít bị "gò bó" hơn hẳn những con người xung quanh. Thậm chí ở Witanbury còn có những kẻ hay soi mói gọi bà là người kỳ cục. Bà có một tấm lòng hào phóng, dễ bị kích động bởi sự nhiệt tình, và rất kiên định với những quan điểm cũng như thành kiến của mình. Trái tim bà vẫn giữ được sự trẻ trung, mái tóc vàng xoăn nhẹ, vóc dáng mảnh mai, năng động cùng làn da điểm hồng tinh tế đôi khi mang lại cho bà vẻ trẻ trung như một thiếu nữ. Những ai mới gặp bà lần đầu đều không khỏi ngạc nhiên khi biết bà Otway đã có một cô con gái trưởng thành.

Thời con gái, bà từng có hai năm sống rất hạnh phúc tại Weimar, Đức, và từ những ngày tháng xa xôi ấy, bà vẫn giữ lại một tình cảm vô cùng ấm áp và trìu mến đối với đất nước này, cùng với một vốn hiểu biết xuất sắc hơn hẳn về cả tiếng Đức lẫn văn học Đức cổ điển. Tiếp theo đó là một lễ đính hôn ngắn ngủi, rồi đến năm năm hôn nhân êm ả, hạnh phúc bên một vị giáo sỹ tiểu chức của nhà thờ chính tòa Witanbury. Và rồi, sau năm năm trôi qua thật nhẹ nhàng và nhanh chóng ấy, bà bỗng thấy mình đơn độc một mình, với một cô con gái nhỏ và nguồn tài chính vô cùng eo hẹp. Việc tình cờ gặp gỡ Anna Bauer, một góa phụ người Đức với mức tiền công thấp đến mức kỳ diệu đã đến ở lại trong tổ ấm nhỏ của bà, để rồi trở thành và mãi là không chỉ một người hầu gần như hoàn hảo mà theo thời gian còn là một người bạn vô cùng quý giá và đáng tin cậy, đối với bà thực sự là một ơn phước lớn lao.

Việc bà Otway được một người họ hàng xa để lại cho một khoản thừa kế, dẫu mang lại cuộc sống sung túc hơn nhiều, nhưng không làm thay đổi quá đáng kể lối sống của bà. Bà đã tăng mức tiền công khiêm tốn cho Anna, và bà không còn phải quá lo toan chi li từng xu nhỏ nữa. Hơn nữa, hai mẹ con giờ đây đã có thể cùng nhau tận hưởng những kỳ nghỉ tuyệt vời. Họ đã lên kế hoạch cho một chuyến đi như thế vào chính mùa thu này đến nước Đức—nước Đức, xứ sở vẫn vô cùng thân thương đối với bà Otway, nơi bà luôn hằng mong ước được đưa con gái mình đến thăm.

Việc tin tức bùng nổ tại nước Anh hôm nay khơi nguồn cho những cảm xúc sâu thẳm trong lòng bà là điều tất yếu. Bà Otway, cũng giống như hầu hết những người bà quen biết, từng không tin rằng sẽ hoặc có thể xảy ra một cuộc đại chiến ở lục địa châu Âu, và khi điều đó trở thành một sự đã rồi với tốc độ chóng mặt đến nghẹt thở, bà vẫn tin chắc rằng đất nước mình sẽ đứng ngoài vũng lầy khủng khiếp ấy.

Đẩy Anna già tốt bụng của họ trở về Đức ư? Chà, ý nghĩ đó thật không thể tưởng tượng nổi! Bản thân bà, Mary Otway, hay con gái bà là Rose, sẽ ra sao nếu không có Anna? Anna đã trở thành—điều mà hôm nay bà Otway nhận ra sâu sắc hơn bao giờ hết—viên đá tảng cho Ngôi nhà Cuộc sống giản dị và hạnh phúc của họ.

Tuy nhiên, cô Forsyth đã nói một điều không may lại hoàn toàn đúng sự thật. Thật kỳ lạ là những con người quả quyết và thích xoay sở ấy lại thường hay nói trúng phóc trọng tâm làm sao! Thực tế là Anh và Đức hiện đang có chiến tranh sẽ đôi khi khiến mọi chuyện trở nên có chút khó khăn đối với Anna tội nghiệp. Một điều gì đó đại loại như thế thực ra đã xảy ra ngay trong buổi sáng ngày hôm nay, chưa đầy hai tiếng đồng hồ trước. Và vào thời điểm đó, mọi chuyện thật vô cùng đau đớn, thật khó chịu....

Bà Otway và con gái, mỗi người mở một tờ báo trước khi bắt đầu bữa sáng, đã ngẩng đầu lên, và với giọng đầy kinh ngạc, đồng thanh thốt lên: "Sao cơ, chúng ta đang có chiến tranh ư!" và "Chiến tranh đã được tuyên bố rồi!". Và rồi bà Otway, theo thói quen, đã sa vào một cuộc trò chuyện hăng hái, đầy bốc đồng. Nhưng bà buộc phải dừng lại đột ngột khi cánh cửa phòng ăn mở ra—bởi nó hiện ra dáng người thấp đậm của Anna, đang mỉm cười, thậm chí rạng rỡ hơn thường lệ khi mang vào món cà phê mà cô pha rất ngon. Hai mẹ con nhìn nhau qua chiếc bàn ăn, với một câu hỏi không thành lời đọng lại trong đôi mắt nhân hậu của mỗi người. Câu hỏi đó là: Liệu Anna già tội nghiệp đã biết chuyện gì chưa?

Câu trả lời đến với tốc độ kịch tính và mang ý phủ định. Anna tiến lại gần bà chủ, vẫn với vẻ mặt tròn trịa, phúc hậu và có phần chất phác ngập tràn niềm hạnh phúc rạng ngời, và sau khi đặt bình cà phê xuống, cô chìa bàn tay chai sần vì lao động ra. Trên đó là một tấm thiếp màu hồng, và trong niềm phấn khích, cô thốt lên bằng tiếng Đức đầy hào hứng.

"Đứa trẻ đã ra đời rồi!" cô kêu lên. "Hãy nhìn kìa! Đây là những gì tôi nhận được, thưa bà chủ kính mến," và cô đặt tấm thiếp lên đĩa của bà.

Những gì được viết, hay đúng hơn là được in trên tấm thiếp có vẻ trang hoàng đó, khi dịch sang tiếng Anh, có nội dung như sau:

Sự ra đời đầy hân hoan của một tiểu công chúa mắt to sinh vào ngày Chủ Nhật

được thông báo vô cùng hân hoan bởi

WILHELM WARSHAUER, Phó thanh tra cảnh sát tại Berlin,

và người vợ MINNA, nhũ danh BROCKMANN.

Tất nhiên, cả hai mẹ con đã chúc mừng Anna già tốt bụng hết lời vì sự ra đời của cô cháu gái nhỏ ở Berlin—thậm chí Rose, khi bật dậy khỏi bàn ăn, đã khiến mẹ ngạc nhiên khi ôm chầm lấy người vú nuôi lâu năm của mình. "Cháu mừng quá, Anna thân yêu! Họ có vẻ hạnh phúc quá chừng!"

Nhưng khi Anna đã quay trở lại nhà bếp, hai người phụ nữ tiếp tục bữa sáng và đọc báo trong im lặng và với tâm trạng có phần buồn bã; và sau khi dùng bữa xong, bà Otway với một nỗi lòng nặng trĩu đã bước qua hành lang để đến căn nhà bếp xinh xắn của mình, nhằm thông báo cho Anna tin tức lớn lao và bi thảm ấy.

Nhà bếp của Trellis House có một vị trí kỳ lạ, nằm đối diện ngay phòng khách của bà Otway và vuông góc với phòng ăn. Do đó, hai khung cửa sổ kiểu Georgia dài của lãnh địa Anna có thể phóng tầm mắt bao quát khoảng không gian xanh rộng lớn của Giáo khu nhà thờ, và cửa nhà bếp nằm ngay bên tay phải khi bạn bước qua cửa chính để vào tiền sảnh hình vòm của ngôi nhà.

Vào buổi sáng trọng đại này, bà chủ của Anna tìm thấy người phụ nữ lớn tuổi người Đức đang ngồi bên chiếc bàn gỗ lớn của bà để viết thư. Khi bà Otway bước vào, Anna ngẩng lên và mỉm cười; nhưng cô không đứng dậy như một người hầu người Anh vẫn làm.

Bà Otway bước tới chỗ cô, và rất ân cần, bà đặt tay lên vai người phụ nữ lớn tuổi hơn.

"Tôi có một chuyện buồn muốn nói với cô," bà dịu dàng nói. "Nước Anh, Anna tội nghiệp của tôi ạ, đang có chiến tranh! Nước Anh đã tuyên chiến với nước Đức! Nhưng tôi đến đây cũng để nói với cô rằng, việc các quốc gia của chúng ta đang có chiến tranh sẽ không làm thay đổi bất cứ điều gì giữa cô và tôi, Anna nhé—phải không nào?"

Anna ngẩng lên, và trong giây lát, cô có vẻ bàng hoàng, chết sững trước tin tức đó. Sau đó, toàn bộ sắc hồng rút khỏi khuôn mặt tròn trịa của cô; nó trở nên biến sắc, chằng chịt những vệt đỏ. Cô bật khóc nức nở, vừa lắc đầu dữ dội vừa thốt lên: "Nein! Nein!"

Giá như Anna tội nghiệp dừng lại ở đó! Nhưng cô lại tiếp tục, giữa những tiếng nấc nghẹn ngào, nói một cách cuồng nhiệt, rời rạc và vâng—vâng, có cả sự ngạo mạn nữa, về cuộc chiến tranh cũ với nước Pháp vào năm 1870—về người cha của cô, và người anh trai đã khuất bóng từ lâu; cách mà cả hai người họ đã chiến đấu, cách họ đã khải hoàn vinh quang nhường nào!

Bà Otway ban đầu chỉ im lặng lắng nghe tràng cảm xúc không mời mà đến này. Nhưng cuối cùng, với một chút thiếu kiên nhẫn, bà cắt ngang những hồi ức sai thời điểm ấy bằng lời lẽ: "Nhưng còn bây giờ thì sao, Anna? Bây giờ chắc chắn không còn ai trong gia đình cô phải ra trận nữa chứ? Ý tôi là, không có ai phải chiến đấu chống lại nước Anh chứ?"

Người phụ nữ lớn tuổi ngẩn người nhìn bà một cách ngơ ngác, như thể hầu như không hiểu ý nghĩa của những lời đang nói với mình; và bà Otway, với một chút quyết đoán trong giọng nói, tiếp tục—"Thật may mắn làm sao khi Louisa nhà cô lại kết hôn với một người Anh!"

Nhưng nghe đến đó, Anna lại lắc đầu dữ dội. "Không, không!" cô kêu lên. "Ước gì nó lấy một người Đức—một người Đức lương thiện, tốt bụng, chứ không phải một kẻ tồi tệ, vô tích sự như gã George đó!"

Trước lời nhận xét có phần thừa thãi này, bà Otway không đáp lời. Thật không may là điều đó lại đúng sự thật, rằng người con rể người Anh của Anna thiếu mọi đức tính được trân trọng trong trái tim một người Đức. Gã lười biếng, ham chơi bời, không trung thực trong những chuyện vặt vãnh, và tỏ ra khinh miệt những nỗ lực tằn tiện đầy lo âu của người vợ tiết kiệm. Mặc dù vậy, dù có lẽ nói ra điều đó vào lúc này không khôn ngoan cho lắm, thì chắc chắn sẽ là một rắc rối khủng khiếp nếu "bé Louisa", theo cách gọi thân mật của họ trong gia đình đó, lại kết hôn với một người Đức—một người Đức sẽ phải quay trở lại quê hương để cầm vũ khí, có lẽ là chống lại đất nước nhận nuôi mình! Chắc chắn Anna phải nhìn thấy sự thật đó vào ngày hôm nay, dù cho sự thật ấy có khó nuốt trôi đến nhường nào.

Nhưng thật buồn thay, Anna già tốt bụng lại tỏ ra thiếu vắng một cách kỳ lạ sự nhạy bén và tính hài hòng điềm đạm thường ngày vào sáng nay. Không thỏa mãn với lời nhận xét không mời mà đến về người con rể người Anh, cô lại than vãn điều gì đó về "Willi"—đó là cách cô luôn gọi Wilhelm Warshauer, người cháu rể mà cô vô cùng quý mến trong kỳ nghỉ dễ chịu mà cô từng có ở Đức ba năm trước.

Bà Otway cuối cùng cũng lên tiếng, có phần gay gắt: "Tôi không nghĩ Willi lại có khả năng ra trận và bị chết trận đâu. Chà, nó làm cảnh sát cơ mà—một phó thanh tra! Họ sẽ không bao giờ mơ tới chuyện điều đi xa đâu. Và rồi—— Anna? Tôi muốn cô hãy lắng nghe tôi bình tĩnh một lát——"

Anna đăm đăm dán đôi mắt xanh màu sứ đã mờ đục của mình vào bà chủ với vẻ đầy lo âu.

"Nếu cô cứ tiếp tục thế này, cô sẽ tự làm mình ngã bệnh mất; và như thế thì thật chẳng ra sao cả! Tôi hoàn toàn chắc chắn rằng chẳng mấy chốc cô sẽ nhận được tin từ cháu gái mình rằng Willi hoàn toàn bình an, rằng nó vẫn ở lại Berlin. Xuy cho cùng, Anh và Đức đều là những quốc gia văn minh! Không cần phải có bất kỳ sự thù hận vô lý nào giữa họ cả. Chỉ có những người lính và thủy thủ, chứ không phải hai quốc gia chúng ta, mới tham chiến thôi, Anna ạ."

Phải, hồi ức về những gì đã xảy ra vào sáng nay để lại một dư vị đắng ngắt trong trái tim nhân hậu của bà Otway. Thật quá đúng là đôi khi mọi chuyện sẽ trở nên khó xử; khi nói thế, cô Forsyth thẳng tính đã hoàn toàn đúng! Tuy nhiên, bà tự nhủ rằng chỉ sau vài ngày nữa, chắc chắn tất cả bọn họ rồi sẽ quen với tình trạng mới kỳ lạ và khó chịu này. Chà, trong suốt các cuộc chiến tranh của Napoléon kéo dài đằng đẵng, Witanbury lúc nào cũng trong tình trạng cảnh giác cao độ, chờ đợi một cuộc đổ bộ của người Pháp lên bờ biển—bò biển xinh đẹp vốn hoang vắng lúc bấy giờ cũng như hiện tại, và nhờ có ô tô cùng những con đường tuyệt đẹp, giờ đây dường như còn trở nên gần gũi hơn so với trước kia. Nước Anh vẫn tiếp tục tiến bước như mọi khi vào một trăm năm trước. Bà Otway thậm chí tự nhắc nhở bản thân rằng Jane Austen, trong những năm tháng căng thẳng và nguy hiểm ấy, vẫn đang viết những tác phẩm nghiên cứu về cuộc sống thật thú vị, hài hước và điềm tĩnh của bà cứ như thể chẳng hề có chiến tranh vậy!

Và rồi, có lẽ nhờ sự gợi nhớ đến vị nữ sĩ tinh tường đáng kính ấy về trái tim con người bình thường của nước Anh, bà Otway cảm thấy thoải mái hơn rất nhiều so với kể từ sau cuộc trò chuyện với cô Forsyth, bắt đầu bước quay trở lại hướng nhà thờ.

Bà rất vui khi biết rằng Đức cha sẽ có một bài phát biểu ngắn vào sáng nay. Nó chắc chắn sẽ rất ân cần, khôn ngoan và đôn hậu—bởi chính ngài là hiện thân của cả ba điều đó. Rất nhiều nhà tư tưởng, nhà thần học và giáo sư người Đức đáng yêu thường lui tới nhà của Đức cha, và bà Otway luôn được mời đến để gặp gỡ những nhân vật lỗi lạc này, một phần vì vốn tiếng Đức xuất sắc của bà, và cũng bởi Đức cha biết rằng, giống như ngài, bà yêu nước Đức.

Và giờ đây, lòng bà bỗng quặn thắt lại khi nhận ra rằng, ít nhất là trong một thời gian, những buổi gặp gỡ dễ chịu này sẽ không còn diễn ra nữa. Nhưng chẳng mấy chốc—hoặc đó là điều bà hết lòng hy vọng—cuộc chiến tranh kỳ lạ và phi tự nhiên này rồi sẽ kết thúc. Ngay lúc này đây, cái bong bóng chủ nghĩa quân phiệt Phổ đã bị chọc thủng, bởi quân đội Đức đang thi đấu không mấy suôn sẻ tại Liége. Trong hai hoặc ba ngày qua, bà đã đọc tin tức với sự kinh ngạc ngày càng tăng và—nhưng bà hầu như không thừa nhận điều đó với chính mình—với sự hoảng hốt. Bà không muốn nghĩ đến cảnh người Đức tan vỡ và tháo chạy! Điều đó làm tổn thương bà, khiến bà tức giận khi nghe thấy sự hân hoan mà một số người hàng xóm bày tỏ khi nhắc đến tin tức đó. Khen ngợi những người Bỉ quả cảm thì không có gì để bàn, nhưng tại sao lại phải làm điều đó trên sự tổn hại của người Đức chứ?

Bà Otway chợt tự nhủ rằng bà hy vọng Thiếu tá Guthrie sẽ không có mặt ở nhà thờ sáng nay. Xét đến việc họ bất đồng về hầu hết mọi thứ, thật kỳ lạ là anh và bà lại là bạn bè của nhau! Nhưng về vấn đề nước Đức thì họ chưa bao giờ đồng quan điểm, và điều đó càng kỳ lạ hơn khi Thiếu tá Guthrie đã có một khoảng thời gian khá dài sống ở Stuttgart. Anh nghĩ rằng những người Đức ngày nay hoàn toàn khác biệt với những người Đức trong quá khứ. Anh thực lòng tin rằng họ là những kẻ vô nguyên tắc, không đáng tin cậy và bất chấp thủ đoạn; và điều kỳ lạ nhất trong tất cả—hoặc ít nhất là điều bà Otway từng nghĩ cho đến tận những ngày gần đây—là anh từ lâu đã đinh ninh rằng họ có ý định chinh phục châu Âu bằng vũ lực! Niềm tin này của anh mãnh liệt đến mức anh đã cống hiến cả thời gian, và vâng, cả tiền bạc nữa, cho công cuộc tuyên truyền do Lãnh chúa Roberts phát động nhằm ủng hộ Nghĩa vụ Quân sự Quý tộc.

Thật kỳ lạ khi một người đàn ông có những sự nghi kỵ đối với đất nước vốn vô cùng thân thiết với bà đến mức suýt biến thành chứng cuồng tưởng lại có thể trở thành bạn của bà. Nhưng sự thật là vậy. Trên thực tế, Thiếu tá Guthrie là người bạn khác giới duy nhất của bà. Anh tư vấn cho bà về tất cả những vấn đề mà đàn ông được cho là am hiểu hơn phụ nữ—chẳng hạn như các khoản đầu tư. Tất nhiên, bà không phải lúc nào cũng nghe theo lời khuyên của anh, nhưng việc thổ lộ mọi chuyện với anh thường mang lại sự an ủi lớn, và bà đã hình thành thản nhiên tìm đến anh mỗi khi gặp chút rắc rối nào đó. Rất ít ngày trôi qua mà Thiếu tá Guthrie không ghé thăm Trellis House, dù là tình cờ hay đáp lại một lời mời đặc biệt.

Không may thay, hay may mắn thay nhỉ? Người mẹ già kiều diễm, vì bà mà Thiếu tá Guthrie đã rời quân ngũ ba năm trước, lại không thích giao du với giới giáo sỹ. Bà chỉ thích những người ở vùng quê và dân Luân Đôn. Trong chừng mực mà bà Otway có thể ghét một ai đó, bà không thích bà Guthrie; nhưng hai người phụ nữ hiếm khi có dịp chạm mặt nhau—gia đình Guthrie sống trong một ngôi nhà cổ xinh xắn ở Dorycote, một ngôi làng cách Witanbury hai dặm. Hơn nữa, bà Guthrie ít nhiều đã phải ngồi xe lăn, và bà Otway thì không có xe ngựa.

Tiếng chuông nhà thờ bất chợt vang lên cắt ngang những suy nghĩ rối ren, rời rạc của bà. Bà Otway chưa bao giờ nghe thấy những tiếng chuông đó mà không dâng trào một làn sóng ký ức, đôi khi rất nhẹ nhàng, đôi khi cũng giống như hôm nay—vô cùng mạnh mẽ và thôi thúc, về những niềm vui và nỗi buồn trong quá khứ. Những tiếng chuông ấy đan xen với toàn bộ quãng đời làm vợ, làm mẹ và làm góa phụ của bà; chúng từng reo vang trong đám cưới của bà, chúng từng tập hợp lại giáo đoàn nhỏ bé từng hiện diện trong lễ rửa tội của Rose; chiếc chuông lớn đã ngân lên tiếng kèn chiêu hồn vào ngày chồng bà qua đời, và một lần nữa để tiễn đưa những con người nhân hậu của Witanbury đến tang lễ giản dị của ông. Một ngày nào đó, có lẽ những tiếng chuông ấy sẽ reo lên một khúc ca vui tươi để chúc mừng đám cưới của Rose.

Khi bước lên con đường dẫn từ con đường vành đai quanh khu giáo khu vào nhà thờ, bà cố gắng trấn tĩnh và điều chỉnh tâm trí mình hướng về những suy nghĩ trang nghiêm, bình yên.

Có một giáo đoàn nhỏ, có lẽ khoảng ba mươi người, tụ họp lại trong phần ca đoàn, nhưng bầu không khí của buổi tụ họp nhỏ bé đó hơi mang điện tích và tràn ngập cảm xúc. Vợ của Đức cha, một phụ nữ thấp người, tất bật, người chưa từng được yêu mến ở Witanbury và vùng phụ cận như chồng mình, bước tới và ra hiệu cho bà Otway. "Nếu không có ai đến nữa," bà thì thầm, "tôi nghĩ tất cả chúng ta có thể tiến lên gần hơn một chút. Đức cha sắp nói vài lời về chiến tranh."

Và mặc dù có thêm vài người nữa bước vào trong năm phút tiếp theo, toàn bộ giáo đoàn nhỏ bé cuối cùng đã tập trung tại các dãy ghế gần bệ thờ nhất. Và không phải từ bục giảng bằng đá trắng chạm trổ hoa văn, mà từ những bậc thềm của bệ thờ, Đức cha, sau khi buổi lễ ngắn kết thúc, đã đọc bài phát biểu của mình.

Trong khoảng thời gian có vẻ dài—thực chất chỉ là vài khoảnh khắc ngắn ngủi—Tiến sĩ Haworth đứng đó, nhìn đăm đăm với vẻ trầm ngâm vào nhóm nhỏ những đồng bào của mình. Sau đó, ngài bắt đầu cất lời. Với sự giản dị và trực diện tuyệt vời, ngài nhắc đến tin tức kinh hoàng mà buổi sáng ngày hôm nay đã mang đến cho họ, cho nước Anh. Tuyên bố chiến tranh của nước Anh chống lại người hàng xóm vĩ đại của họ—người hàng xóm vĩ đại, và họ không bao giờ được quên, quốc gia lớn duy nhất khác ở châu Âu cùng chia sẻ với họ những ân phước, mà ngài sẵn sàng thừa nhận có lẽ theo một số cách nào đó còn là những ân phước đáng ngờ, do cuộc Cải cách mang lại.

Khi nghe những lời này, ba hoặc bốn thính giả khẽ cựa quậy đầy bứt rứt trên ghế của họ, nhưng chẳng mấy chốc, ngay cả họ cũng ổn định chỗ ngồi để tiếp thu và tán thành những gì ngài chuẩn bị nói.

Tuy nhiên, nước Anh tham chiến vì một chính nghĩa công bằng, để thực hiện lời hứa của mình với một quốc gia nhỏ bé và yếu thế. Đất nước này từng nhiều lần rút gươm vì những kẻ bị áp bức, và chưa bao giờ việc đó lại đúng đắn hơn lúc này. Nhưng sẽ thật sai lầm biết bao nếu nước Anh để trái tim mình ngập tràn sự thù hận. Rất có thể ngay lúc này đây, một số lượng lớn người Đức đang cảm thấy xấu hổ vì những gì đã xảy ra vào thứ Hai tuần trước—ngài ám chỉ sự kiện Cuộc xâm lược nước Bỉ. Friedrich Đại đế từng nói rằng Chúa luôn đứng về phía những tiểu đoàn hùng mạnh; khi nói vậy ngài đã sai. Thậm chí trong hai hoặc ba ngày qua, họ đã thấy điều đó sai lầm đến nhường nào. Nước Bỉ đang dựng lên một sự phòng thủ lẫy lừng, và thời gian có thể sẽ đến—ngài, người phát biểu, hy vọng điều đó sẽ đến rất sớm—khi nước Đức nhận ra rằng Công lý không thuộc về Kẻ mạnh, khi quốc gia ấy thú nhận, với sự hào hiệp bao dung vốn có của một quốc gia vĩ đại và hùng cường, rằng họ đã sai.

Trong khi đó, Đức cha muốn khắc ghi vào tâm trí thính giả nhu cầu về một sự phóng khoáng cao thượng trong thái độ của họ đối với kẻ thù. Nước Anh là một quốc gia văn minh vĩ đại, và nước Đức cũng vậy. Cuộc chiến sẽ được chiến đấu theo một cách thức cao cả, đường hoàng, như giữa những kẻ thù có tâm hồn cao cả. Lòng bác ái Thiên Chúa giáo ra lệnh cho chúng ta phải đặc biệt tử tế và ân cần đối với những người Đức không may vướng phải tình cảnh buồn bã này ngay giữa lòng chúng ta. Sáng nay, ngài đã nghe thấy những con người này được gọi là "kẻ thù ngoại kiều". Về phần mình, ngài không muốn dùng bất kỳ thuật ngữ xúc phạm nào như vậy để mô tả những người Đức đã định cư ở nước Anh trong những nghề nghiệp hòa bình. Chiến tranh không phải do họ gây ra, và những người ngoại quốc tội nghiệp ấy bị cuốn vào một mạng lưới bi kịch của hoàn cảnh vô cùng khủng khiếp. Bản thân ngài có rất nhiều người bạn thân thiết và quý trọng ở Đức, những giáo sư có mục đích duy nhất trong đời là truyền bá "Kultur" (văn hóa), có lẽ không hoàn toàn giống với những gì chúng ta ngụ ý bằng từ văn hóa, bởi vì "Kultur" của người Đức mang một ý nghĩa rộng lớn hơn, phổ quát hơn. Ngài hy vọng thời gian sẽ đến, có lẽ sớm hơn nhiều người bi quan nghĩ có thể, khi những người bạn ấy thừa nhận rằng nước Anh đã rút gươm vì một chính nghĩa chính trực và nước Đức đã sai lầm khi khiêu khích quốc gia ấy.