Ngài Đặc ủy đã giữ lời. Ngay ngày hôm sau, ông gửi thiệp mời đến đông đảo các quý ông người Ấn Độ trong vùng, thông báo rằng ông sẽ tiếp khách tại khu vườn của câu lạc bộ vào khoảng từ năm đến bảy giờ chiều thứ Ba tuần tới. Thiệp cũng ghi rõ bà Turton rất hân hạnh được đón tiếp bất kỳ vị phu nhân nào trong gia đình họ, với điều kiện các bà không theo tục lệ ở ẩn (purdah). Hành động này gây xôn xao dư luận và trở thành đề tài bàn tán trong nhiều tầng lớp xã hội.

“Chắc hẳn là do mệnh lệnh từ Ngài Tổng đốc rồi,” Mahmoud Ali giải thích. “Turton sẽ chẳng bao giờ làm thế này nếu không bị ép buộc. Những quan chức cấp cao đó thì khác—họ biết cảm thông, Ngài Toàn quyền cũng vậy, họ muốn chúng ta được đối xử tử tế. Nhưng họ hiếm khi ghé qua và sống quá xa xôi. Trong khi đó——”

“Cảm thông từ xa thì dễ lắm,” một ông già có râu lên tiếng. “Tôi trân trọng lời tử tế được nói ngay bên tai mình hơn. Dù vì nguyên do gì, Ngài Turton đã nói lời ấy. Ông ấy nói, chúng ta nghe. Tôi không thấy lý do gì cần phải bàn luận thêm.” Sau đó, ông trích dẫn vài câu từ kinh Koran để chứng minh.

“Không phải ai trong chúng ta cũng có tấm lòng bao dung và sự uyên bác như ngài Nawab Bahadur đây.”

“Ngài Tổng đốc có thể là người bạn rất tốt của tôi, nhưng tôi chẳng bao giờ gây phiền hà gì cho ngài ấy cả.—Dạo này ngài khỏe không, Nawab Bahadur?—Tôi vẫn khỏe, cảm ơn Ngài Gilbert; còn ngài thì sao?—Thế là hết chuyện. Nhưng tôi có thể là cái gai trong mắt Ngài Turton, và nếu ông ấy mời, tôi sẽ nhận lời. Tôi sẽ từ Dilkusha lặn lội đến đây, dù có phải hoãn lại các công việc khác.”

“Ông sẽ tự làm rẻ rúng bản thân mình đấy,” một người đàn ông da ngăm nhỏ thó đột ngột lên tiếng.

Không khí bỗng chùng xuống đầy vẻ không tán đồng. Kẻ mới nổi vô học này là ai mà dám chỉ trích địa chủ Hồi giáo hàng đầu trong quận? Mahmoud Ali, dù cũng có cùng suy nghĩ, nhưng cảm thấy buộc phải phản đối. “Ông Ram Chand!” anh ta nói, người hơi rướn về phía trước đầy cứng nhắc, tay chống bên hông.

“Ông Mahmoud Ali!”

“Ông Ram Chand, tôi nghĩ ngài Nawab Bahadur đủ khả năng quyết định thế nào là rẻ rúng mà không cần chúng ta phải định giá thay.”

“Tôi không nghĩ mình sẽ tự làm rẻ rúng bản thân,” ngài Nawab Bahadur đáp lại ông Ram Chand, giọng điệu rất hòa nhã, vì ngài nhận ra người đàn ông kia đã cư xử khiếm nhã và ngài muốn che chở ông ta khỏi những hậu quả. Trong đầu ngài từng thoáng qua ý định trả lời: “Tôi nghĩ mình sẽ tự làm rẻ rúng bản thân đấy,” nhưng ngài gạt đi vì cho rằng đó là cách đáp trả thiếu lịch sự. “Tôi không thấy lý do gì chúng ta phải tự hạ thấp mình. Tôi không thấy có lý do gì cả. Thiệp mời được viết rất nhã nhặn.” Cảm thấy mình không thể xóa bỏ thêm khoảng cách xã hội giữa bản thân và những người đang lắng nghe, ngài ra hiệu cho đứa cháu trai lịch lãm đang theo hầu đi gọi xe. Khi xe đến, ngài lặp lại tất cả những gì đã nói trước đó, tuy có dài dòng hơn, rồi kết thúc bằng câu: “Vậy hẹn gặp lại các quý ông vào thứ Ba tới, tôi hy vọng chúng ta có thể gặp nhau tại khu vườn hoa của câu lạc bộ.”

Ý kiến này mang trọng lượng rất lớn. Nawab Bahadur là một điền chủ lớn và là nhà từ thiện, một con người nhân hậu và quyết đoán. Uy tín của ngài trong mọi cộng đồng ở tỉnh này đều rất cao. Ngài là một kẻ thù thẳng thắn, một người bạn kiên trung, và sự hiếu khách của ngài đã trở thành giai thoại. “Hãy cho đi, đừng cho vay; sau khi chết rồi, ai sẽ cảm ơn bạn?” là câu nói cửa miệng của ngài. Ngài coi việc chết đi trong cảnh giàu sang là một nỗi nhục nhã. Khi một người như vậy đã sẵn sàng lái xe hai mươi lăm dặm chỉ để bắt tay Ngài Đặc ủy, thì bữa tiệc mang một tầm vóc khác hẳn. Bởi ngài không giống như một vài nhân vật nổi tiếng, những kẻ chỉ hứa suông là sẽ đến rồi phút chót lại bỏ cuộc, khiến những người tầm thường khác rơi vào cảnh bối rối. Nếu ngài đã nói sẽ đến, thì ngài chắc chắn sẽ đến; ngài không bao giờ lừa dối những người ủng hộ mình. Các quý ông mà ngài vừa thuyết giảng giờ đây lại hối thúc lẫn nhau tham dự bữa tiệc, dù trong thâm tâm họ vẫn tin rằng lời khuyên của ngài là không hợp lý.

Ngài đã nói những điều này trong căn phòng nhỏ gần Tòa án, nơi các luật sư chờ đợi thân chủ; còn các thân chủ thì ngồi chờ luật sư, vạ vật trong bụi bặm ngoài kia. Những người này thì chẳng nhận được tấm thiệp nào từ Ngài Turton cả. Và còn những tầng lớp thậm chí xa hơn thế nữa—những con người chẳng có gì ngoài mảnh khố quấn ngang lưng, những kẻ thậm chí chẳng có lấy mảnh vải che thân, dành cả đời chỉ để gõ hai thanh gỗ vào nhau trước một con búp bê màu đỏ—nhân loại cứ thế phân tầng và trôi dạt ra ngoài tầm nhìn của những người có học, cho đến khi không một lời mời trần thế nào có thể bao quát hết được.

Có lẽ mọi lời mời đều phải xuất phát từ thiên đường; có lẽ thật vô ích khi con người cố gắng tự tạo ra sự đoàn kết cho chính mình, vì mọi nỗ lực ấy chỉ làm nới rộng thêm những hố sâu ngăn cách giữa họ mà thôi. Ít nhất thì đó là suy nghĩ của cụ Graysford và chàng Sorley, những nhà truyền giáo tận tụy sống bên ngoài các lò mổ, luôn đi vé hạng ba trên các chuyến tàu và chẳng bao giờ bén mảng đến câu lạc bộ. Trong nhà Cha ta có nhiều chỗ ở, họ dạy bảo như vậy, và chỉ ở nơi đó, những đám đông con người bất đồng mới được chào đón và vỗ về. Sẽ không một ai bị những người hầu xua đuổi trên hiên nhà đó, dù là da đen hay da trắng, không một ai phải đứng ngoài nếu họ tiến lại gần với một trái tim tràn đầy yêu thương. Và tại sao lòng hiếu khách của đấng thần linh lại phải dừng lại ở đó? Hãy suy ngẫm với tất cả lòng thành kính về loài khỉ. Liệu có thể có một chỗ ở cho loài khỉ hay không? Cụ Graysford nói không, nhưng chàng Sorley, người có tư tưởng cấp tiến hơn, lại nói có; chàng không thấy lý do gì mà loài khỉ lại không được hưởng phần phúc phận tương xứng của chúng, và chàng thường có những cuộc thảo luận đầy cảm thông về vấn đề này với những người bạn Ấn Độ giáo của mình. Còn loài chó rừng thì sao? Chó rừng thực sự không nằm trong tâm trí chàng Sorley lắm, nhưng chàng thừa nhận rằng lòng thương xót của Chúa là vô hạn, nên rất có thể bao dung cho tất cả các loài động vật có vú. Còn loài ong bắp cày thì sao? Chàng bắt đầu thấy bất an khi hạ thấp tiêu chuẩn xuống đến lũ ong bắp cày, và có ý định đổi chủ đề khác. Rồi cả những trái cam, cây xương rồng, những tinh thể và cả bùn đất nữa? Rồi cả những vi khuẩn bên trong người chàng Sorley thì sao? Không, không, như thế này thì đi quá xa rồi. Chúng ta buộc phải loại trừ ai đó ra khỏi buổi hội họp của mình, nếu không chúng ta sẽ chẳng còn lại gì cả.