Chẳng mấy chốc, tin tức lan truyền khắp thị trấn rằng các tù nhân sắp sửa lên đường. Ban đầu, tin ấy được đón nhận trong sự kinh hoàng; tiếp sau đó là tiếng khóc lóc, thiết tha. Gia đình của các tù nhân chạy đôn chạy đáo trong cơn tuyệt vọng, đi từ nhà tu đến doanh trại, từ doanh trại đến tòa thị chính, và chẳng tìm được chút an ủi ở bất cứ đâu, họ gào thét và rên rỉ ngập cả không gian. Viên chánh xứ đã tự giấu mình trong phòng với lý do ngã bệnh; viên đồn trưởng tăng cường lính canh, những kẻ đón tiếp đám phụ nữ đang van xin bằng báng súng; vị gobernadorcillo, vốn dĩ đã là một kẻ vô tích sự, nay lại càng tỏ ra ngốc nghếch và vô dụng hơn bao giờ hết. Ngay trước nhà tù, những người phụ nữ còn chút sức lực thì chạy ngược chạy xuôi, trong khi những ai kiệt sức đành ngồi bệt xuống đất và gọi tên những người thân yêu.

Dù nắng gác đỉnh đầu gay gắt, không một ai trong số những con người bất hạnh ấy nghĩ đến chuyện rời đi. Doray, người vợ từng vui vẻ và hạnh phúc của Don Filipo, thẫn thờ lang thang, ôm đứa con trai bé bỏng trên tay, cả hai mẹ con đều đầm đìa nước mắt. Trước lời khuyên của bạn bè rằng hãy trở về nhà để tránh cho đứa trẻ bị cảm sốt, người phụ nữ đau khổ đáp lại: “Nó sống để làm gì nữa, nếu chẳng có người cha nuôi nấng?”

“Chồng chị vô tội. Có lẽ anh ấy sẽ trở về.”

“Vâng, có lẽ khi tất cả chúng ta đã chết!”

Capitana Tinay khóc lóc và gọi tên con trai mình là Antonio. Người phụ nữ kiên cường Capitana Maria lặng lẽ dõi mắt về phía khung cửa sắt nhỏ, nơi giam giữ cặp sinh đôi, cũng là hai đứa con trai duy nhất của bà.

Cũng có mặt ở đó là mẹ vợ của người thợ cắt tỉa dừa, nhưng bà không khóc; trái lại, bà đi qua đi lại, tay vung vảy lên không trung và lớn tiếng mắng mỏ đám đông: “Các người đã từng thấy chuyện gì thế này chưa? Bắt giữ Andong của tôi, ném đá vào nó, tống cổ nó vào cùm, rồi giải nó lên tỉnh lỵ, chỉ vì—chỉ vì nó có một chiếc quần mới! Chuyện này phải trả thù! Lũ cảnh sát vụ án đang lạm dụng quyền hành! Ta thề rằng nếu ta bắt gặp tên nào trong số chúng bén mảng đến khu vườn của ta thêm một lần nữa, như đã từng xảy ra nhiều lần, ta sẽ băm vắc hắn ra, ta sẽ băm vắc hắn ra, hoặc không thì—cứ để hắn thử băm ta xem nào!” Tuy nhiên, rất ít người hưởng ứng những lời phàn nàn của người mẹ vợ mang tính khí hung hăng như dân Hồi giáo ấy.

“Don Crisostomo là kẻ phải chịu trách nhiệm cho tất cả chuyện này,” một người phụ nữ thở dài.

Thầy giáo cũng có mặt trong đám đông, lang thang trong vẻ mặt ngơ ngác. Ñor Juan không xoa tay, cũng chẳng cầm theo thước kẻ và dây dọi; ông mặc đồ đen, vì đã nghe được tin dữ và, đúng với thói quen nhìn nhận tương lai như thể nó đã được định đoạt, ông đang để tang cho cái chết của Ibarra.

Vào lúc hai giờ chiều, một chiếc xe bò không mui do hai con bò kéo dừng lại trước tòa thị chính. Chiếc xe lập tức bị đám đông xúm vào vây kín, họ định tháo ách bò và đập phá nó. “Đừng làm thế!” Capitana Maria lên tiếng. “Các người muốn bắt họ đi bộ chắc?” Sự cân nhắc ấy đã kìm hãm những người thân của các tù nhân.

Hai mươi binh lính bước ra bao vây chiếc xe; rồi các tù nhân xuất hiện. Người đi đầu là Don Filipo, bị trói chặt. Ông mỉm cười chào vợ, nhưng Doray bật khóc nức nở khiến hai tên lính phải vất vả lắm mới ngăn được bà lao vào ôm chồng. Antonio, con trai của Capitana Tinay, xuất hiện và khóc lóc như một đứa trẻ, điều đó càng làm gia tăng thêm niềm tiếc thương của gia đình cậu. Kẻ khờ khạo Andong bật khóc khi nhìn thấy mẹ vợ, căn nguyên gây ra bất hạnh cho hắn. Albino, cựu sinh viên thần học, cũng bị trói, y như cặp sinh đôi của Capitana Maria. Cả ba đều mang vẻ mặt trầm ngâm và nghiêm nghị. Người cuối cùng bước ra là Ibarra, không bị trói, nhưng được dẫn giải giữa hai tên lính. Chàng trai trẻ với khuôn mặt tái nhợt đảo mắt tìm kiếm một gương mặt quen thân.

“Chính hắn là kẻ phải gánh tội!” nhiều giọng vang lên. “Hắn có tội mà lại được đi lại nhởn nhơ!”

“Con rể tôi chẳng làm gì sai cả mà lại bị còng tay!” Ibarra quay sang đám lính canh. “Hãy trói tôi lại, trói cho thật chặt, bó sát khuỷu tay vào,” anh nói.

“Chúng tôi không có lệnh.”

“Trói tôi lại!” Và những người lính tuân lệnh.

Viên đồn trưởng xuất hiện trên lưng ngựa, vũ trang tận răng, theo sau là mười hoặc mười lăm lính canh.

Mỗi tù nhân đều có gia đình ở đó để cầu nguyện, để khóc thương, để thốt lên những lời gọi thân thương nhất—ngoại trừ Ibarra, chẳng có lấy một ai, ngay cả Ñor Juan và thầy giáo cũng đã biến mất.

“Hãy nhìn những gì anh đã gây ra cho chồng tôi và con trai tôi đi!” Doray hét lên với anh. “Hãy nhìn đứa con tội nghiệp của tôi kìa! Anh đã cướp đi người cha của nó rồi!”

Thế là nỗi buồn của các gia đình đã biến thành sự căm phẫn hướng về chàng trai trẻ, người bị quy trách nhiệm là kẻ khơi mào rắc rối. Viên đồn trưởng ra lệnh cất bước.

“Đồ hèn nhát!” mẹ vợ của Andong gào theo Ibarra. “Trong khi người ta chiến đấu vì ngươi, thì ngươi lại trốn chui trốn lủi, đồ hèn!”

“Ngươi hãy bị nguyền rủa!” một cụ già vừa chạy theo bên cạnh vừa thốt lên. “Ngươi hãy nguyền rủa số vàng mà gia đình ngươi tích lũy để làm xáo trộn sự bình yên của chúng ta! Nguyền rủa! Nguyền rủa!”

“Mong chúng treo cổ ngươi lên, quân dị giáo!” một người họ hàng của Albino thét lên. Không thể kiềm chế bản thân, anh ta chộp lấy một hòn đá rồi ném về phía chàng trai trẻ.

Hành động đó nhanh chóng bị bắt chước, và một trận mưa đất đá trút xuống người thanh niên bất hạnh. Chàng trai điềm tĩnh chịu đựng sự trả thù chính đáng từ biết bao trái tim đau khổ mà không hề tức giận hay oán thán. Đó chính là màn chia tay, lời từ biệt mà người dân — những con người từng là tất cả tình thân của anh — dành cho anh. Với cái điều cúi gằm, có lẽ anh đang nghĩ về một kẻ bị quất roi qua các con đường ở Manila, về một cụ già ngã quỵ xuống chết ngay khi nhìn thấy chiếc đầu lâu của con trai mình; có lẽ câu chuyện của Elias đang hiện luân hồi trước mắt anh.

Viên đồn trưởng thấy cần thiết phải xua đám đông lùi lại, nhưng những lời lăng mạ và việc ném đá vẫn không dừng lại. Duy chỉ có một người mẹ không trút giận lên anh để nguôi ngoai nỗi đau của mình, đó là Capitana Maria. Bất động, đôi môi mím chặt và đôi mắt ngấn những giọt lệ thầm lặng, bà nhìn hai đứa con trai rời đi; sự kiên cường và nỗi đau câm lặng của bà vượt qua cả nhân vật Niobe trong huyền thoại.

Cứ thế, đoàn người di chuyển. Trong số những người xuất hiện ở vài khung cửa sổ đang mở, những kẻ tỏ ra thương cảm nhất đối với chàng trai trẻ lại chính là những kẻ bàng quan và hiếu kỳ. Tất cả bạn bè của anh đều đã trốn biệt tích, ngay cả Capitan Basilio cũng vậy, ông cấm con gái mình là Sinang không được khóc.

Ibarra nhìn thấy những tàn tích còn đang bốc khói của ngôi nhà mình — tổ ấm của ông cha, nơi anh cất tiếng khóc chào đời, nơi lưu giữ những ký ức đẹp đẽ nhất của tuổi thơ và thời niên thiếu. Những giọt nước mắt bấy lâu kìm nén chợt trào ra mi mắt, anh cúi đầu khóc nức nở mà chẳng có lấy một chút an ủi là được lau đi nỗi buồn trong tư thế bị trói buộc, cũng chẳng có một ai để sẻ chia sự đồng cảm với nỗi thống khổ của anh. Giờ đây, anh chẳng còn quê hương, chẳng còn nhà cửa, chẳng còn tình yêu, chẳng còn bạn bè, và cũng chẳng có cả tương lai!

Từ một gò đất nhỏ, một người đàn ông đang dõi theo đoàn người buồn bã. Đó là một cụ già, gầy gò và xanh xao, khoác chiếc chăn len, chật vật chống tay vào cây gậy để đứng vững. Đó chính là Cụ thái y Tasio, khi nghe tin dữ, đã rời khỏi giường bệnh để có mặt ở đây, nhưng sức lực của cụ không đủ để đi đến tận tòa thị chính. Cụ già dõi theo chiếc xe bò khuất dần vào cõi xa xăm rồi lặng người đứng đó một hồi lâu với cái đầu cúi gằm, chìm đắm trong suy tư. Sau đó, cụ đứng dậy và lê bước nhọc nhằn trở về nhà, cứ đi vài bước lại phải dừng lại nghỉ ngơi. Ngày hôm sau, một số người chăn gia đình đã tìm thấy cụ đã chết ngay bậc cửa ngôi nhà cô quạnh của mình.