Chiếc xe của Ibarra đang lăn bánh qua một góc nhộn nhịp nhất ở Manila, nơi mà tối hôm trước từng mang lại cho anh cảm giác buồn bã, nhưng nay dưới ánh ban mai lại khiến anh mỉm cười bất giác. Khung cảnh chuyển động ở khắp mọi nơi, nào xe cộ tấp nập xuôi ngược với tốc độ chóng mặt, xe carromata và calesa, những người châu Âu, người Trung Hoa, người bản xứ trong những bộ trang phục đặc trưng của riêng mình, những người bán trái cây, đổi tiền, những phu khuân vác trần trụi, tiệm tạp hóa, quán ăn và nhà hàng, cửa hiệu, thậm chí cả những chiếc xe kéo bởi loài trâu nước dửng dưng vô cảm dường như vừa thong thả nhai lại vừa vui vẻ chịu đựng trọng trách — tất cả tiếng ồn ào hỗn độn ấy, chính mặt trời, những mùi hương đặc trưng và muôn vàn màu sắc đã đánh thức trong tâm trí chàng thanh niên cả một thế giới ký ức đang ngủ quên.
Những con đường ấy vẫn chưa được lát đá, và hai ngày nắng liên tiếp đã phủ lên chúng một lớp bụi dày che khuất mọi thứ, khiến người qua đường ho sặc sụa và suýt lòa cả mắt. Một ngày mưa sẽ tạo ra những vũng nước bùn sẫm, khi màn đêm buông xuống lại phản chiếu ánh đèn xe và bắn tung tóe những vũng bùn xa tới vài thước lên người đi bộ trên những chiếc vỉa hè hẹp. Và biết bao người phụ nữ đã để lại những chiếc dép thêu của mình trong những làn sóng bùn lầy ấy!
Khi ấy, người ta có thể bắt gặp cảnh những hàng tù nhân đầu cạo trọc đang đi sửa đường, khoác lên mình chiếc áo cánh ngắn tay và chiếc quần chỉ dài tới đầu gối, mỗi người mang một chữ cái và con số màu xanh in trên ngực. Trên chân họ là những xiềng xích được quấn một phần bằng những mảnh giẻ bẩn để làm dịu đi vết cọ xát hoặc có lẽ là cái lạnh của sắt thép. Ghép đôi với nhau từng cặp một, bị thiêu đốt dưới ánh mặt trời, kiệt sức vì sức nóng và sự mệt mỏi, họ bị quất và thúc giục bởi một chiếc roi da nằm trong tay chính một kẻ đồng loại trong số họ, kẻ có lẽ đang tự an ủi bản thân bằng quyền lực hành hạ người khác ấy. Họ là những người đàn ông cao lớn với khuôn mặt ảm đạm, mà anh chưa từng thấy bừng sáng lên bởi một nụ cười. Thế nhưng đôi mắt họ vẫn lóe lên khi tiếng roi rít quất xuống tấm lưng hoặc khi có người qua đường ném cho họ mẩu xì gà đã nhai dở và bẻ gãy, kẻ đứng gần nhất sẽ chộp lấy và giấu nó vào chiếc nón lá của mình, trong khi những người còn lại vẫn trân trân nhìn người qua đường bằng những ánh nhìn kỳ lạ.
Tiếng những viên đá bị nghiền nát để lấp đầy các vũng nước và tiếng kêu lanh lảnh vui tai của những chiếc xiềng xích nặng nề trên cổ chân sưng phồng dường như vẫn đọng lại trong tâm trí Ibarra. Anh rùng mình khi nhớ lại một cảnh tượng từng hằn sâu vào trí tưởng tượng thời thơ ấu của mình. Đó là một buổi chiều oi ả, những tia nắng gay gắt chiếu thẳng vuông góc xuống một chiếc xe bò lớn, ngay bên cạnh là một trong những kẻ bất hạnh ấy đang nằm dài bất động, không còn sự sống nhưng đôi mắt vẫn mở hửng hờ. Hai người khác đang lặng lẽ chuẩn bị một chiếc cáng tre, không hề lộ chút giận dữ, buồn bã hay thiếu kiên nhẫn nào, bởi tính cách của người bản xứ vốn là như vậy: hôm nay là ngươi, ngày mai sẽ là ta, họ tự nhủ với lòng mình như thế. Người qua lại vội vã chẳng mảy may để tâm, mấy người phụ nữ bước đến, liếc nhìn một chút vẻ tò mò rồi dửng dưng rảo bước tiếp — cảnh tượng ấy quá đỗi quen thuộc đến nỗi trái tim họ đã trở nên chai sạn. Những cỗ xe lướt qua, hắt lại từ lớp thành xe đánh véc-ni những tia nắng cháy bỏng từ bầu trời không một gợn mây. Chỉ có anh, một đứa trẻ mới mười một tuổi đầu vừa ở quê nhà lên, là cảm thấy chạnh lòng, và chỉ riêng hình ảnh ấy đã đem đến cho anh những giấc mơ tồi tệ vào đêm hôm sau.
Cây cầu phao Puente de Barcas hữu ích và đáng kính giờ đây không còn nữa, đó là cây cầu phao tốt bụng của người Philippines đã cố gắng hết sức để phục vụ dù còn những khiếm khuyết tự nhiên và việc nó cứ dâng lên hạ xuống theo ý muốn của dòng sông Pasig — con sông từng nhiều năm lạm dụng và cuối cùng đã phá hủy nó. Những cây hạnh nhân ở quảng trường San Gabriel vẫn chưa lớn thêm chút nào; chúng vẫn còi cọc và èo uột như trước. Phố Escolta trông kém phần diễm lệ hơn trước, dẫu cho một tòa nhà nguy nga với những bức tượng nữ thần nâng cột chạm trổ trên mặt tiền giờ đây đã mọc lên thay thế cho dãy cửa tiệm cũ kỹ. Cây Cầu Tây Ban Nha mới xây thu hút sự chú ý của anh, trong khi những ngôi nhà bên hữu ngạn con sông giữa những lùm tre và rào cây xanh nơi phố Escolta chấm dứt và đảo Isla de Romero bắt đầu, gợi cho anh nhớ về những buổi sáng mát mẻ khi xưa từng ngồi thuyền đi qua nơi ấy trên đường đến các nhà tắm ở Uli-Uli.
Anh bắt gặp rất nhiều xe ngựa, được kéo bởi những cặp ngựa lùn xinh xắn, bên trong là những viên chức chính phủ hãy còn ngái ngủ trên đường đến công sở, hoặc các sĩ quan quân đội, hay những người Trung Hoa với dáng vẻ ngốc nghếch kỳ quặc, hoặc các tu sĩ và kinh sĩ dòng Giá. Trên một chiếc xe victoria sang trọng, anh ngỡ như đã nhận ra cha Damaso với dáng vẻ nghiêm nghị và cau có, nhưng xe đã vụt qua mất rồi. Ngay sau đó, anh được Capitan Tinong vui vẻ chào hỏi khi ông đang ngồi trên một chiếc xe carretela cùng vợ và hai cô con gái.
Khi xe xuống khỏi cầu, bầy ngựa liền cất vó kiệu đi dọc theo Đại lộ Sabana. Phía bên trái, Nhà máy thuốc lá Arroceros vang dội những tiếng động từ công nhân đang giã lá thuốc lá, và Ibarra không sao kìm được nụ cười khi nghĩ đến mùi hương nồng nặc từng lan tỏa khắp cầu Puente de Barcas vào khoảng năm giờ chiều, thứ mùi từng khiến anh phát ốm khi còn là một đứa trẻ. Những cuộc trò chuyện rôm rả và những lời đáp trả nhanh trí của đám đông từ các nhà máy thuốc lá đưa anh trở về quận Lavapiés ở Madrid, với những cuộc bạo động của công nhân làm thuốc lá vốn đầy tai họa đối với những viên cảnh sát bất hạnh.
Khu Vườn Bách thảo xua tan đi những hồi ức dễ chịu ấy; con quỷ dữ của sự so sánh đưa vào tâm trí anh hình ảnh những khu Vườn Bách thảo ở châu Âu, nơi người ta phải tốn biết bao công sức và tiền bạc mới có thể nuôi dưỡng cho mọc nổi một chiếc lá hay hé nở một đóa hoa; anh nhớ lại những khu vườn ở các thuộc địa, nơi chúng được chăm bón đầy đủ và tất cả đều rộng mở đón công chúng. Ibarra quay đi, hướng ánh nhìn về phía thành Manila cổ kính vẫn còn được bao quanh bởi những bức tường thành và hào nước hệt như một thiếu nữ ốm yếu khoác lên mình bộ trang phục từ những ngày tháng huy hoàng của bà cô.
Rồi cảnh biển cả trải dài hòa lẫn vào chân trời xa tắp! “Bên kia bờ đại dương chính là châu Âu,” chàng thanh niên nghĩ ngợi, “châu Âu với những con người đầy cuốn hút không ngừng chuyển động trong hành trình tìm kiếm hạnh phúc, dệt nên những giấc mơ buổi sớm mai và tự vỡ mộng khi hoàng hôn buông xuống, hạnh phúc ngay cả giữa chốn lầm than. Phải, ở bờ bên kia của biển khơi vô tận ấy mới thực sự là những quốc gia tâm linh, những nơi mà dẫu không hề kìm hãm sự phát triển vật chất, vẫn mang đẫm tinh thần hơn cả những kẻ luôn tự hào tôn thờ thuần túy tinh thần!”
Nhưng rồi những dòng suy tưởng ấy lại bị xua tan khỏi tâm trí khi anh nhìn thấy gò đất nhỏ ở Cánh đồng Bagumbayan. Gò đất biệt lập bên cạnh quảng trường Luneta lúc này thu hút sự chú ý của anh và gợi lại trong anh muôn vàn kỷ niệm. Anh nghĩ về người đàn ông từng khai mở trí tuệ cho anh, giúp anh thấu hiểu lòng tốt và công lý. Những tư tưởng mà con người ấy khắc ghi vào tâm trí anh quả thật không nhiều, nhưng chúng hoàn toàn không phải là những lời lặp lại vô nghĩa, mà là những niềm tin chưa từng phai nhạt dưới ánh sáng của những trung tâm tiến bộ rực rỡ nhất. Người đàn ông ấy là một vị linh mục già mà những lời chia tay vẫn còn vẳng mãi bên tai anh: “Đừng quên rằng nếu tri thức là di sản của nhân loại, thì chỉ có những kẻ dũng cảm mới thừa hưởng được nó,” ngài từng nhắc nhở anh. “Ta đã cố gắng truyền lại cho con những gì ta nhận được từ các bậc thầy của mình, tổng hòa những điều ta đã nỗ lực vun đắp và trao truyền cho thế hệ mai sau trong khả năng của mình. Giờ đây con cũng sẽ làm như vậy đối với những kẻ đến sau, và con có thể nhân gấp ba lần, bởi con sắp sửa đến những miền đất trù phú.” Rồi ngài mỉm cười nói thêm: “Họ đến đây để tìm kiếm sự giàu sang, con hãy sang xứ sở của họ để tìm kiếm cả thứ tài sản khác mà chúng ta đang thiếu! Nhưng hãy nhớ rằng không phải mọi thứ lấp lánh đều là vàng.” Cụ già ấy đã ngã xuống và qua đời chính tại nơi này.
Trước những hồi ức ấy, chàng thanh niên khẽ lẩm bẩm thành tiếng: “Không, bất chấp tất cả, tổ quốc vẫn là trên hết, nước Philippines là trên hết, đứa con của Tây Ban Nha, tổ quốc Tây Ban Nha là trên hết! Không, những gì đã được định mệnh an bài sẽ không thể làm vấy bẩn danh dự của tổ quốc, không!”
Anh chẳng mấy bận tâm đến Ermita, phượng hoàng lá dừa nước từng trỗi dậy từ tro tàn dưới hình hài những ngôi nhà xanh và trắng với mái lợp tôn sắt sơn đỏ. Malate cũng không tài nào thu hút được ánh nhìn của anh, dẫu là doanh trại kỵ binh với những tán cây xòe rộng phía trước, hay những người dân cùng những căn lúp xúp lá dừa hình kim tự tháp hay lăng trụ ẩn mình giữa những rặng chuối và cau, được dựng lên như những chiếc tổ chim bởi mỗi người gia trưởng.
Chiếc xe tiếp tục lăn bánh, thỉnh thoảng lại lướt qua những chiếc carromata được kéo bởi một hoặc hai chú ngựa với phần dây cương bằng sợi abaka cho thấy chúng đến từ vùng quê. Những người đánh xe cố ngước nhìn vị khách ngồi trên chiếc xe sang trọng, nhưng rồi vẫn lướt qua mà không thèm trao đổi một lời, không một cái gật đầu chào. Thỉnh thoảng, một chiếc xe bò nặng nề được kéo bởi chú trâu dửng dưng chậm chạp lại xuất hiện trên con đường đầy bụi dưới ánh nắng nhiệt đới chói chang. Tiếng kêu buồn bã và đơn điệu của người đánh xe ngồi trên lưng trâu thỉnh thoảng lại hòa lẫn vào tiếng két kẹt của bánh xe khô khốc trên trục của chiếc xe cồng kềnh, hoặc có lúc lại quyện với tiếng cào đục của những thanh trượt đã mòn trên chiếc xe trượt bị kéo lê nặng nhọc qua lớp bụi và những vết lằn bánh xe trên đường. Trên các cánh đồng và bãi cỏ rộng lớn, những đàn gia súc đang gặm cỏ, luôn có những chú cò trắng buồu đậu bình yên trên lưng chúng trong khi chúng nhai lại hoặc thong thả thưởng thức thảm cỏ xanh mướt đầy thỏa mãn. Đằng xa, những chú ngựa lùn đùa nghịch, nhảy nhót và chạy nhảy, bị đuổi theo bởi những chú ngựa tơ sinh động với chiếc đuôi dài và bộ bờm rậm rạp đang hí vang và dậm chân xuống đất bằng những chiếc móng cứng cáp.
Hãy để mặc chàng thanh niên đang chìm trong mộng mị hay gật gù thiu thẩu, bởi cả chất thơ buồn bã lẫn rộn ràng của chốn đồng quê rộng lớn đều không giữ chân được sự chú ý của anh. Đối với anh, chẳng có chút quyến rũ nào ở ánh mặt trời chiếu rọi trên những tán cây, khiến những người nhà quê với đôi bàn chân bị bỏng rát bởi mặt đất nóng bỏng dẫu cho da thịt đã chai sạn phải vội vã rảo bước, hay khiến người dân quê dừng chân dưới bóng mát của một tán cây hạnh nhân hay bụi tre để ngẫm nghĩ về những điều mơ hồ khó tả. Trong lúc chiếc xe của chàng thanh niên lắc lư như một kẻ say rượu do mặt đường gập ghềnh lúc qua cầu tre, lúc lên dốc hay khi lao xuống đoạn đường dốc đứng, chúng ta hãy cùng trở lại Manila.
