Khi mặt trời vừa lặn khuất đường chân trời, Ibarra bước xuống chiếc xuồng ba-la của Elias ở bên hồ. Vẻ mặt chàng thanh niên trông có vẻ không được vui.

— Xin ngài tha lỗi cho tôi, — Elias buồn bã cất lời khi thấy Ibarra, — vì tôi đã quá gan lì khi hẹn gặp ngài thế này. Tôi muốn được trò chuyện cởi mở với ngài nên mới chọn cách này, bởi ở đây sẽ chẳng có ai nghe lén cả. Chúng ta có thể quay lại trong vòng một tiếng nữa.

— Anh lầm rồi, bạn tôi ạ, — Ibarra đáp lại với một nụ cười gượng gạo. — Anh sẽ phải chở tôi đến cái thị trấn mà ta có thể thấy tháp chuông từ đằng kia. Một rủi ro buộc tôi phải làm thế.

— Một rủi ro ư?

— Phải. Trên đường đến đây, tôi chạm trán viên đội trưởng hiến binh và hắn cứ bám lấy tôi. Tôi liền nghĩ đến anh và nhớ ra hắn biết anh, thế là để cắt đuôi hắn, tôi bảo mình đang trên đường tới thị trấn đó. Tôi sẽ phải ở lại đó cả ngày, vì hắn sẽ tìm tôi vào chiều mai.

— Tôi rất cảm kích sự chu đáo của ngài, nhưng ngài hoàn toàn có thể mời hắn đi cùng cơ mà, — Elias tự nhiên đáp.

— Thế còn anh thì sao?

— Hắn sẽ chẳng nhận ra tôi đâu, bởi lần duy nhất hắn nhìn thấy tôi, hắn không ở trong tình trạng có thể quan sát kỹ ngoại hình của tôi.

— Tôi thật gặp vận đen, — Ibarra thở dài khi nghĩ đến Maria Clara. — Anh có chuyện gì muốn nói với tôi nào?

Elias đảo mắt nhìn xung quanh. Họ đã ra xa bờ, mặt trời đã lặn, và như đặc điểm của những vùng vĩ độ này, hoàng hôn hầu như chẳng kéo dài là bao, màn đêm đang buông xuống, làm hiện rõ đĩa sáng của vầng trăng tròn.

— Thưa ngài, — Elias đáp với giọng nghiêm trang, — tôi là người mang theo những nguyện vọng của rất nhiều mảnh đời bất hạnh.

— Những kẻ bất hạnh ư? Ý anh là sao?

Chỉ bằng vài lời, Elias thuật lại cuộc trò chuyện của mình với thủ lĩnh nhóm cướp rừng, nhưng lược bớt những mối nghi ngờ và lời đe dọa của y. Ibarra chăm chú lắng nghe và là người đầu tiên phá vỡ bầu không khí im lặng kéo dài bao trùm sau khi câu chuyện kết thúc.

— Vậy họ muốn—

— Những cải cách triệt để trong lực lượng vũ trang, trong hàng ngũ giáo sĩ, và trong hệ thống tư pháp; nói cách khác, họ cầu xin một sự đối xử như đấng sinh thành từ phía chính quyền.

— Cải cách ư? Theo nghĩa nào?

— Chẳng hạn, phải tôn trọng phẩm giá con người hơn nữa, đảm bảo an ninh cá nhân nhiều hơn, giảm bớt sự lạm quyền của lực lượng vũ trang, và hạn chế bớt những đặc quyền của một cỗ máy vốn quá dễ dãi trong việc lạm dụng quyền lực sẵn có.

— Elias, — chàng thanh niên đáp, — tôi không biết anh là ai, nhưng tôi hồ nghi rằng anh không phải là một người thuộc tầng lớp bình dân; cách anh suy nghĩ và hành động khác biệt quá lớn so với những người khác. Anh sẽ hiểu cho tôi nếu tôi nói rằng, dù tình hình hiện tại có bất hoàn hảo đến đâu đi nữa, thì mọi thứ sẽ còn tồi tệ hơn nếu nó bị đảo lộn. Tôi có thể nhờ vả những người quen của mình ở Madrid lên tiếng bằng cách đút lót cho họ; tôi thậm chí có thể diện kiến Toàn quyền; nhưng những người trước sẽ chẳng làm được gì, và người sau cũng không đủ quyền lực để đưa ra quá nhiều điều mới mẻ đến thế. Tôi cũng sẽ chẳng bao giờ thực hiện dù chỉ một bước theo hướng đó, bởi vì, dẫu tôi hoàn toàn hiểu rõ các cơ quan đoàn thể này có những khiếm khuyết của họ, nhưng vào lúc này, sự tồn tại của họ là cần thiết. Họ chính là cái gọi là một tai họa tất yếu.

Đầy ngạc nhiên, Elias ngẩng đầu lên và nhìn Ibarra trân trân. — Vậy ra ngài cũng tin vào một tai họa tất yếu sao, thưa ngài? — anh hỏi với giọng run run nhẹ. — Ngài tin rằng để làm điều thiện thì buộc phải làm điều ác ư?

— Không, tôi chỉ xem nó như một thứ thuốc độc liều mạnh mà ta buộc phải dùng khi muốn chữa bệnh. Huống chi, đất nước này là một cơ thể đang oằn mình chịu đựng một căn bệnh mạn tính, và để chữa trị, chính quyền thấy rõ sự cần thiết phải dùng đến những biện pháp như vậy — dẫu anh có muốn gọi là khắc nghiệt và bạo lực đi chăng nữa, thì chúng vẫn hữu ích và cần thiết.

— Hắn ta là một ông thầy thuốc tồi, thưa ngài, kẻ chỉ chăm chăm tiêu diệt hoặc bóp nghẹt các triệu chứng mà chẳng thèm nhọc công tìm hiểu nguyên nhân gốc rễ của căn bệnh, hay khi đã biết rõ rồi lại không dám đụng đến nó. Cảnh sát vụ chỉ có độc một mục đích: trấn áp tội phạm bằng sự khủng bố và bạo lực, một mục đích mà họ hoặc là chẳng làm tới nơi tới chốn, hoặc chỉ hoàn thành như một hệ quả ngẫu nhiên. Ngài phải nhận thức được rằng xã hội chỉ có quyền nghiêm khắc với các cá nhân khi nó đã cung cấp cho họ những phương tiện cần thiết để hoàn thiện đạo đức. Ở đất nước chúng ta, nơi chẳng hề có một xã hội đúng nghĩa vì thiếu vắng sự gắn kết giữa người dân và chính quyền, thì chính quyền càng phải tỏ ra khoan dung; không chỉ vì sự khoan dung là cần thiết, mà còn bởi vì người cá nhân — bị bỏ mặc và không hề được chính quyền quan tâm — sẽ gánh ít trách nhiệm hơn, chính vì lý do họ nhận được quá ít sự dẫn dắt. Hơn nữa, nếu tiếp tục phép so sánh của ngài, thì phương pháp chữa trị đang áp dụng cho những vết nhơ của xứ sở này lại mang tính tàn phá dữ dội đến mức nó chỉ tác động lên những phần lành lặn của cơ thể, khiến sức sống của chúng bị suy kiệt và trở nên dễ dàng nhiễm bệnh hơn. Chẳng phải sẽ hợp lý hơn nếu ta bồi bổ những phần bệnh tật của cơ thể và giảm bớt chút ít sự bạo lực của liều thuốc kia sao?

— Làm suy yếu Cảnh sát vụ chẳng khác nào đẩy an ninh các thị trấn vào cảnh nguy hiểm.

— An ninh của các thị trấn ư! — Elias thốt lên đầy cay đắng. — Đã ngót nghét mười lăm năm nay các thị trấn có Cảnh sát vụ bảo vệ rồi đấy, và ngài hãy nhìn xem: chúng ta vẫn còn nạn cướp bóc, chúng ta vẫn nghe tin chúng cướp phá các thị trấn, hoành hành trên các tuyến đường giao thông. Những vụ cướp vẫn tiếp diễn và thủ phạm thì chẳng hề bị truy lùng; tội phạm sinh sôi nảy nở, còn kẻ phạm tội thật sự thì cứ nhởn nhơ vô sự, nhưng cư dân lương thiện trong thị trấn thì lại không được may mắn nhường ấy. Ngài hãy hỏi bất kỳ công dân đáng kính nào xem họ có coi thiết chế này là một ân huệ, là sự bảo bọc từ phía chính quyền hay không, hay chỉ xem đó là một sự áp bức, một chế độ chuyên chế mà những hành vi bạo ngược của chúng gây ra tổn hại còn lớn hơn cả hành vi bạo lực của bọn tội phạm. Bọn tội phạm tuy đáng sợ thật, nhưng chúng hiếm khi xuất hiện, và con người ta có quyền tự vệ trước chúng; thế nhưng trước những bức bão từ công quyền, người ta thậm chí còn không được phép cất lên tiếng than vãn, và dù những hành vi ấy không quá lớn lao thì chúng vẫn cứ tiếp diễn và được dung túng. Thiết chế này gây ra hậu quả gì cho người dân chúng ta? Nó làm tê liệt mọi giao thương vì ai nấy đều nơm nớp lo sợ bị trừng phạt với những cớ sự nhỏ nhặt. Chúng quan tâm đến hình thức hơn là bản chất thực sự của sự việc, đó chính là triệu chứng đầu tiên của sự bất tài. Chỉ vì ai đó quên mang giấy căn cước mà anh ta có thể bị cùm kẹp, bị đánh đập nhừ tử, hoàn toàn không màng đến việc anh ta có thể là một công dân đàng hoàng và đáng kính. Bậc thượng cấp coi nhiệm vụ hàng đầu của mình là bắt người dân phải chào kính, dù là tự nguyện hay bằng vũ lực, ngay cả trong đêm tối mịt mờ; và những kẻ cấp dưới thì học theo họ bằng cách đối xử tệ bạc, cướp bóc dân lành, mà lý do để gây sự thì lúc nào cũng sẵn có. Sự tôn nghiêm của chòm xóm gia đình không hề tồn tại; cách đây chưa lâu ở Kalamba, chúng đã đập vỡ cửa sổ để xông vào nhà của một người dân hiền lành — kẻ mà tên trùm của chúng đang mang nợ tiền bạc và ơn huệ. Chẳng hề có an ninh cá nhân nào cả; khi cần người dọn dẹp doanh trại hay nhà cửa, chúng xách gông đi bắt bất cứ ai không chống cự để bắt họ lao động suốt cả ngày trời. Ngài có muốn nghe nữa không? Trong những dịp lễ hội này, nạn cờ bạc vốn bị luật pháp cấm đoán vẫn cứ ngang nhiên hoành hành, trong khi những buổi lễ kỷ niệm được chính quyền cho phép thì lại bị chúng giải tán bằng vũ lực. Ngài đã thấy người dân suy nghĩ thế nào về những chuyện đó; họ nhận được gì khi nén cơn giận dữ và trông chờ vào công lý của con người? Ồ thưa ngài, nếu đó là cái gọi là duy trì hòa bình của ngài—

— Tôi đồng ý với anh rằng vẫn có những khiếm khuyết, — Ibarra đáp, — nhưng chúng ta hãy nhẫn nhịn những cái xấu ấy vì những lợi ích đi kèm với chúng. Thiết chế này có thể bất hảo, nhưng tin tôi đi, chính nhờ nỗi sợ hãi mà nó gieo rắc đã ngăn chặn số lượng tội phạm gia tăng.

— Nói cho đúng thì chính nỗi sợ hãi đó mới làm tăng thêm số lượng tội phạm, — Elias đính chính. — Trước khi lực lượng này ra đời, hầu như tất cả những kẻ bất lương, ngoại trừ một số rất ít, đều là tội phạm vì đói khát. Chúng cướp phá để sinh nhai, nhưng khi cơn bĩ cực qua đi, chúng lại trả lại sự yên bình cho những con đường. Chỉ cần một lực lượng nghèo nàn nhưng dũng cảm như đội cảnh sát làng xã — những người từng bị những ngòi bút viết về xứ sở chúng ta vu khống đủ điều, những người coi cái chết là lẽ phải, chiến đấu là nghĩa vụ, và phần thưởng là những lời nhạo báng — cũng đủ để khiến chúng phải bạt vía kinh hồn. Còn bây giờ, có những kẻ trở thành cướp rừng cho đến hết cuộc đời. Một lầm lỗi duy nhất, một tội ác bị trừng phạt dã man, sự chống cự lại những hành vi bạo ngược của thứ quyền lực này, nỗi sợ hãi trước những cực hình ghê rợn đã đẩy họ vĩnh viễn ra khỏi xã hội và kết án họ phải giết người hoặc bị giết. Chủ nghĩa khủng bố của Cảnh sát vụ đã khép lại cánh cửa hướng thiện trước mặt họ, và trong tư cách những kẻ ngoài vòng pháp luật, họ chiến đấu để bảo vệ bản thân trên núi cao còn giỏi hơn cả những tên lính vốn là trò cười cho họ. Kết quả là chúng ta không thể nào chấm dứt được cái ác do chính chúng ta tạo ra sự dung dưỡng. Ngài hãy nhớ lại những gì mà sự anh minh của Toàn quyền de la Torre đã làm được xem. Ân xá mà ông ban cho những con người bất hạnh ấy đã chứng minh rằng trên những ngọn núi kia vẫn có những trái tim con người đang nhịp đập và họ chỉ đang mỏi mòn chờ đợi sự khoan hồng. Khủng bố chỉ hữu ích khi người dân là những kẻ nô lệ, khi núi non chẳng có lấy một chỗ ẩn náu, khi quyền lực đặt một kẻ gác canh đằng sau mỗi gốc cây, và khi thể xác của kẻ nô lệ chẳng chứa đựng gì ngoài một cái dạ dày cùng ruột gan. Nhưng khi vì đường cùng mà họ đứng lên chiến đấu cho sự sống của mình, khi cảm nhận được cánh tay mình rắn rỏi, trái tim đập rộn ràng, toàn bộ con người ngập tràn lòng căm hờn, thì khủng bố làm sao có thể dập tắt được ngọn lửa mà chính nó đang tiếp thêm dầu?

— Tôi cảm thấy bối rối khôn cùng, Elias, khi nghe anh nói những lời này, và suýt chút nữa tôi đã tin là anh có lý nếu bản thân tôi không có những xác tín riêng. Nhưng ngài hãy lưu ý điểm này — và xin đừng mếch lòng, bởi tôi xem anh là một ngoại lệ — ngài hãy nhìn xem những kẻ đòi hỏi các cải cách này là ai: hầu hết đều là tội phạm hoặc đang trên đà trở thành tội phạm!

— Hiện tại là tội phạm, hoặc sẽ là tội phạm trong tương lai; nhưng tại sao họ lại trở thành như vậy? Bởi vì cuộc sống bình yên của họ đã bị quấy phá, hạnh phúc của họ bị hủy hoại, những tình cảm thiêng liêng nhất bị tổn thương, và khi họ cầu cứu sự bảo vệ của công lý, họ đã nhận ra rằng bản thân chỉ có thể trông chờ vào chính mình mà thôi. Nhưng ngài lầm rồi, thưa ngài, nếu ngài nghĩ rằng chỉ có tội phạm mới đòi công lý. Ngài cứ đi từ thị trấn này sang thị trấn khác, từ mái nhà này sang mái nhà khác, lắng nghe những tiếng thở dài u uất trong lồng ngực của các gia đình, ngài sẽ thấy rằng những tệ nạn mà Cảnh sát vụ chỉnh đốn cũng chính là — nếu không muốn nói là ít hơn — những tệ nạn mà lực lượng này gây ra suốt ngày đêm. Phải chăng từ đó chúng ta kết luận rằng tất cả người dân đều là tội phạm? Nếu vậy, tại sao lại phải bảo vệ người này trước kẻ khác, tại sao không tiêu diệt hết tất cả bọn họ đi cho rồi?

— Chắc chắn có một sự sai sót nào đó ở đây mà hiện tại tôi chưa nhìn thấy, một thứ ngụy biện trong lý thuyết làm vô hiệu hóa thực tiễn, bởi vì tại chính Tây Ban Nha, quê hương xứ sở, lực lượng này vẫn đang và luôn thể hiện được những công dụng to lớn.

— Tôi không nghi ngờ điều đó. Có lẽ ở trỏng, họ được tổ chức tốt hơn, con người có phẩm chất tốt hơn, có lẽ Tây Ban Nha cần đến họ trong khi Philippines thì không. Những phong tục, lối sống của chúng ta — những thứ luôn được viện dẫn mỗi khi người ta muốn tước đoạt quyền lợi của chúng ta — lại hoàn toàn bị phớt lờ mỗi khi họ muốn áp đặt một điều gì đó lên đầu chúng ta. Và ngài hãy nói cho tôi biết, thưa ngài, tại sao các quốc gia khác, những nước vì ở gần Tây Ban Nha nên phải giống họ hơn là Philippines, lại không hề áp dụng thiết chế này? Phải chăng chính vì thế mà trên các chuyến tàu hỏa của họ ít xảy ra cướp bóc hơn, ít bạo loạn hơn, ít vụ mưu sát và ám sát hơn tại các thành phố lớn của họ?

Ibarra cúi đầu trầm ngâm suy nghĩ, rồi chỉ ít phút sau mới ngẩng lên đáp: — Vấn đề này, người bạn của tôi ạ, đòi hỏi phải được nghiên cứu một cách nghiêm túc. Nếu những tìm hiểu của tôi thuyết phục tôi rằng những lời phàn nàn này có cơ sở vững chắc, tôi sẽ viết thư cho những người bạn của mình ở Madrid, vì chúng ta không có đại biểu đại diện. Trong lúc này, xin ngài hãy tin rằng chính quyền rất cần một lực lượng đủ mạnh để khiến người khác phải nể sợ và bắt buộc phải tuân thủ uy quyền của mình.

— Vâng, thưa ngài, điều đó đúng khi chính quyền đang ở trong tình trạng chiến tranh với đất nước. Nhưng vì sự phồn vinh của chính quyền, chúng ta không được để người dân nghĩ rằng họ đang đối lập với nhà cầm quyền. Hơn thế nữa, nếu sự thật là như vậy, nếu chúng ta chuộng vũ lực hơn uy tín, chúng ta phải thận trọng xem xét xem mình đang trao thứ quyền lực vô hạn này, uy quyền này vào tay ai. Trao quá nhiều quyền lực vào tay những con người ngu dốt, ngập tràn dục vọng, thiếu huấn luyện đạo đức, với những nguyên tắc chưa từng được thử thách, chẳng khác nào trao một thứ vũ khí vào tay một kẻ tâm thần đứng giữa đám đông không tấc sắt. Tôi thừa nhận và muốn tin cùng ngài rằng chính quyền rất cần thứ vũ khí này, nhưng nếu vậy, hãy lựa chọn nó thật cẩn trọng, hãy chọn những công cụ xứng đáng nhất, và vì chính quyền thích tự mình thâu tóm quyền lực hơn là để người dân ban phát cho, thì ít nhất cũng phải cho thiên hạ thấy rằng họ biết cách sử dụng nó ra sao.

Elias cất lời say sưa, đầy nhiệt huyết, bằng những âm vực rung động; đôi mắt anh ánh lên. Một khoảng lặng trang nghiêm bao trùm. Con xuồng, không có mái chèo đẩy, dường như đứng yên trên mặt nước. Vầng trăng tỏa sáng uy nghi trên bầu trời xanh thẳm và vài đốm sáng lấp lánh ở bờ xa.

— Họ còn đòi hỏi điều gì nữa? — Ibarra hỏi.

— Cải cách trong hàng ngũ giáo sĩ, — Elias đáp với giọng buồn rầu và chán nản. — Những con người bất hạnh ấy đòi hỏi được bảo vệ nhiều hơn trước—

— Trước các dòng tu ư?

— Trước những kẻ áp bức họ, thưa ngài.

— Phải chăng Philippines đã quên mất những gì mình nợ các dòng tu ấy rồi sao? Phải chăng xứ sở này đã quên mất món nợ ân tình khổng lồ mà cô ấy phải mang ơn những người đã giật lấy cô khỏi chốn lầm than để trao cho đức tin đích thực, những người đã che chở cô trước các hành vi bạo ngược của thế quyền? Đây chính là kết quả tồi tệ của việc không biết lịch sử quê hương xứ sở mình!

Elias ngạc nhiên đến mức khó có thể tin vào những gì mình vừa nghe thấy. — Thưa ngài, — anh đáp bằng giọng trầm tĩnh, — ngài đang buộc tội những con người này là vô ơn; xin hãy để tôi, một con người thuộc về tầng lớp lầm than ấy, được đứng lên bênh vực họ. Những ân huệ đã ban ra, để có thể đòi hỏi sự ghi ơn, thì phải xuất phát từ sự vô tư. Chúng ta hãy gác lại công việc truyền giáo của họ, gác lại cái gọi là lòng bác ái Thiên Chúa giáo được viện dẫn quá nhiều; chúng ta hãy gạt lịch sử sang một bên và đừng hỏi xem Tây Ban Nha đã đối xử thế nào với người Do Thái — những người đã ban cho cả châu Âu một Cuốn Sách, một Tôn Giáo, và một vị Chúa; cô ấy đã làm gì với người Ả Rập — những người đã mang lại nền văn hóa cho cô, những người đã khoan dung với các tín điều tôn giáo của cô và đánh thức tinh thần dân tộc vốn đang ngủ mê, suụp đổ dưới ách thống trị của người La Mã và người Goth. Ngài nói rằng họ đã giật lấy chúng ta khỏi sự lầm lạc và ban cho chúng ta đức tin chân chính: vậy ngài gọi những hình thức bề ngoài ấy là đức tin ư, ngài gọi việc buôn bán thắt lưng và áo dòng ấy là tôn giáo ư, ngài gọi những phép lạ và câu chuyện kỳ diệu mà ta nghe thấy hằng ngày ấy là chân lý ư? Đó có phải là luật pháp của Chúa Giê-su Christ không? Chỉ vì những điều này mà một vị Chúa phải chịu để người ta đóng đinh trên thập giá hay sao, hay chỉ vì thế mà chúng ta buộc phải tỏ lòng biết ơn đời đời kiếp kiếp? Sự mê tín vốn đã tồn tại từ lâu trước đó — họ chỉ đơn thuần hệ thống hóa nó lại và nâng giá các món hàng hóa ấy lên mà thôi!

Ngài sẽ bảo tôi rằng dẫu tôn giáo của chúng ta hiện tại có bất hoàn hảo đến đâu, thì nó vẫn tốt hơn những gì chúng ta có trước kia. Tôi cũng tin điều đó, và sẽ đồng tình với ngài khi nói vậy, nhưng cái giá phải trả quá đắt, bởi vì để đổi lấy nó, chúng ta đã phải đánh mất quốc tịch, đánh mất nền độc lập của mình. Để đổi lấy nó, chúng ta đã trao tận tay các tu sĩ những thị trấn tuyệt vời nhất, những điền trang của mình, và vẫn tiếp tục dâng hiến những khoản tiền tiết kiệm qua việc mua sắm các vật phẩm tôn giáo. Một món hàng ngoại nhập đã được đưa vào xứ sở chúng ta, chúng ta đã trả tiền sòng phẳng cho nó, và như thế là hòa nhau.

Nếu ngài muốn nhắc đến sự bảo bọc mà họ dành cho chúng ta trước những tên encomendero, tôi có thể đáp lại rằng chính vì họ mà chúng ta lại rơi vào quyền lực của những tên encomendero ấy. Nhưng không, tôi nhận thức rõ rằng một đức tin chân chính và tình yêu chân thành dành cho nhân loại đã dẫn dắt các nhà truyền giáo đầu tiên đặt chân lên bờ biển chúng ta; tôi thấu hiểu món nợ ân tình mà chúng ta thiếu những trái tim cao cả ấy; tôi biết rằng vào thời điểm đó, Tây Ban Nha vô cùng phong phú với những anh hùng trên mọi lĩnh vực, từ tôn giáo cho đến chính trị, từ dân sự cho đến quân sự. Nhưng chỉ vì các bậc tổ tiên sống đức hạnh, lẽ nào chúng ta lại phải nhẫn nhịn những thói hư tật xấu của đám con cháu đồi bại của họ? Chỉ vì họ từng lập cho chúng ta những công trạng lớn lao, lẽ nào chúng ta lại có tội khi ngăn chặn họ làm điều ác với mình? Đất nước này không đòi hỏi phải trục xuất họ, mà chỉ yêu cầu những cải cách do hoàn cảnh đổi thay và nhu cầu mới đặt ra.

— Tôi yêu quê hương xứ sở này không kém gì anh, Elias; tôi hiểu phần nào những gì đất nước mong mỏi, và tôi đã lắng nghe bằng cả sự chú tâm mọi điều anh vừa nói. Nhưng xét cho cùng, bạn tôi ạ, tôi tin rằng chúng ta đang nhìn nhận mọi thứ qua một lăng kính có phần thiên vị và đầy cảm tính. Ở đây, ít hơn so với những nơi khác, tôi nhìn thấy sự cần thiết của những cuộc cải cách.

— Lẽ nào lại thế, thưa ngài, — Elias hỏi, vung hai tay trong một cử chỉ tuyệt vọng, — ngài lại không nhìn thấy sự cần thiết của những cải cách ư, chính ngài, sau biết bao bất hạnh giáng xuống gia đình ngài?

— Ồ, tôi quên mất bản thân mình và những nỗi thống khổ của riêng tôi khi đứng trước sự an toàn của Philippines, trước những lợi ích của Tây Ban Nha! — Ibarra đầy nhiệt huyết ngắt lời. — Để bảo tồn Philippines, thiết tưởng các tu sĩ cứ tiếp tục duy trì như hiện tại là điều phù hợp nhất. Sự phồn vinh của đất nước chúng ta phụ thuộc vào việc gắn liền với Tây Ban Nha.

Khi Ibarra dứt lời, Elias vẫn ngồi đó với vẻ tập trung, nét mặt đượm buồn và đôi mắt đã mất đi vẻ lấp lánh.

— Các nhà truyền giáo đã chinh phục đất nước này, điều đó đúng, — anh đáp, — nhưng ngài có tin rằng chính các tu sĩ sẽ bảo tồn được Philippines không?

— Có, chỉ có họ mà thôi. Đó là niềm tin của tất cả những ai từng viết về xứ sở này.

— Ôi! — Elias thốt lên đầy chán nản, quăng phắt mái chèo xuống xuồng, — tôi không thể ngờ rằng ngài lại có một cái nhìn kém cỏi đến thế về chính quyền và đất nước. Sao ngài không lên án cả hai luôn đi? Ngài sẽ nói sao về những thành viên trong một gia đình chỉ có thể sống trong hòa bình nhờ sự nhúng tay của một kẻ ngoài cuộc: một đất nước vâng lời chỉ vì bị lừa phơi phới; một chính quyền ra lệnh chỉ vì dùng đến mưu mẹo gian lận, một chính quyền không biết cách làm cho người ta yêu quý hay nể trọng bằng chính thực lực của mình? Xin ngài tha lỗi, nhưng tôi tin rằng chính quyền của chúng ta thật ngu ngốc và đang tự đào mồ chôn mình khi lại đi hân hoan trước một niềm tin như thế. Cảm ơn lòng tốt của ngài, bây giờ ngài muốn tôi chở đi đâu nào?

— Không, — Ibarra đáp, — chúng ta hãy cứ trò chuyện; cần phải xem ai mới là người có lý trong một vấn đề quan trọng nhường này.

— Xin ngài tha thứ, — Elias lắc đầu đáp, — nhưng tôi không có đủ sự hùng biện để thuyết phục ngài. Dù tôi có chút ít học thức đi nữa, tôi vẫn chỉ là một gã dân bản xứ, cách sống của tôi đối với ngài có vẻ bấp bênh, và những lời tôi nói sẽ luôn khiến ngài nghi kỵ. Những người cất lên tiếng nói trái ngược lại là người Tây Ban Nha, và với tư cách đó, dù họ có nói những điều vô bổ và ngu ngốc đi chăng nữa, thì ngữ điệu, tước hiệu và nguồn gốc của họ cũng đủ biến lời họ thành những điều thiêng liêng và trao cho chúng một thứ quyền uy khiến tôi đã vĩnh viễn từ bỏ việc tranh biện lại họ. Hơn nữa, khi tôi thấy một người yêu nước như ngài, một người có người cha đang yên giấc dưới làn nước tĩnh lặng này, một người từng chứng kiến bản thân bị tấn công, lăng mạ và bủa vây bức hại, mà vẫn giữ những quan điểm như thế bất chấp tất cả mọi chuyện, bất chấp cả học thức của ngài, tôi bắt đầu hoài nghi chính những xác tín của mình và thừa nhận khả năng rằng người dân có thể đã sai lầm. Tôi sẽ phải nói với những con người bất hạnh đã đặt trọn niềm tin vào con người rằng họ phải đặt nó vào Thiên Chúa và vào chính sức mạnh của bản thân mình. Một lần nữa cảm ơn ngài — hãy bảo tôi nơi ngài muốn đến đi.

— Elias, những lời đầy cay đắng của anh chạm đến trái tim tôi và cũng khiến tôi phải hoài nghi. Anh muốn gì đây? Tôi không lớn lên giữa những người dân thường, thế nên có lẽ tôi chẳng am hiểu những nhu cầu của họ. Tôi trải qua tuổi thơ tại trường dòng Dòng Tên, trưởng thành ở châu Âu, được nhào nặn qua những trang sách, chỉ học hỏi những gì con người ta có thể khai quật ra ánh sáng. Những gì còn chìm khuất trong bóng tối, những điều mà ngòi bút các nhà văn không nhắc đến, thì tôi hoàn toàn mù tịt. Dù vậy, tôi vẫn yêu quê hương đất nước này như anh, không chỉ vì đó là bổn phận của mọi con người phải yêu mến nơi mình mang ơn sinh thành và chắc chắn sẽ là chốn nghỉ ngơi cuối đời, không chỉ vì cha tôi đã dạy tôi như thế, mà còn bởi vì mẹ tôi là một người bản xứ, bởi những ký ức đẹp đẽ nhất của tôi đều gắn chặt quanh xứ sở này, và tôi yêu nó cũng bởi vì tôi mang ơn và sẽ mãi mãi mang ơn hạnh phúc của mình cho nơi này!

— Còn tôi, vì tôi mang ơn nó những nỗi bất hạnh của đời mình, — Elias lầm bầm.

— Phải, bạn tôi ạ, tôi biết rằng anh đang chịu đựng đau khổ, rằng anh là một kẻ bất hạnh, và chính những thực tế đó khiến anh nhìn tương lai qua một lăng kính tối tăm cũng như chi phối cách suy nghĩ của anh, thế nên tôi phần nào có sự phòng thủ trước những lời phàn nàn của anh. Nếu tôi có thể hiểu được động cơ của anh, hiểu chút ít về quá khứ của anh—

— Những bất hạnh của tôi bắt nguồn từ một nơi khác. Nếu tôi nghĩ rằng câu chuyện về chúng có ích cho điều gì đó, tôi đã kể cho ngài nghe rồi, bởi ngoài chuyện tôi chẳng hề giấu giếm nó, thì nó cũng là điều khá tường tận với nhiều người.

— Biết đâu khi nghe xong tôi có thể sửa đổi lại quan điểm của mình. Anh biết đấy, tôi không đặt quá nhiều niềm tin vào các lý thuyết, mà thích được dẫn dắt bởi những sự việc thực tế hơn.

Elias trầm ngâm suy nghĩ trong giây lát. — Nếu đã vậy, thưa ngài, tôi sẽ kể vắn tắt cho ngài nghe câu chuyện của cuộc đời mình.