89

HIV-2 có độc dược và khả năng lây truyền thấp hơn HIV-1. Lý giải cho sự khác biệt này vẫn còn là điều bí ẩn nằm trong cấu trúc phân tử của hai hệ gen, nhưng hệ thống sinh thái và các nhánh sinh học lại phân chia lại có thể giải thích rất rõ ràng. HIV-2 chủ yếu giới hạn ở các quốc gia Tây Phi như Senegal và Guinea-Bissau như Senegal và Guinea-Bissau (sau này, trong thời thuộc địa, là Guinea thuộc Bồ Đào Nha), và các đặc khu kinh tế - xã hội trong đế chế Bồ Đào Nha, bao gồm cả Bồ Đào Nha và tây nam Ấn Độ. Những người bị nhiễm HIV-2 có xu hướng có số lượng virus thấp hơn trong máu, ít lây nhiễm qua đường tình dục hơn và ít chịu ảnh hưởng hoặc ảnh hưởng ở mức ít nghiêm trọng hơn từ các dạng suy giảm miễn dịch. Nhiều người trong số họ còn không tiến triển thành AIDS. Và nguy cơ mẹ truyền virus HIV-2 sang con cũng thấp hơn. So với HIV-1, HIV-2 chưa hẳn đã là virus xấu. HIV-1 ảnh hưởng đến hàng chục triệu người trên thế giới, nâng gánh nặng lên mức đại dịch. Và để làm rõ hơn làm thế nào thảm họa AIDS đã xảy ra đối với nhân loại, một lần nữa họ lại phải tìm hiểu nguồn gốc của HIV-1.

Điều này đưa chúng ta quay trở lại thành phố Franceville, ở đông nam Gabon, và Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế về Ebola (CIRMF). Trung tâm này giống với nơi mà Eric Leroy sau này đã đặt cơ sở nghiên cứu về Ebola. Vào cuối những năm 1980, một phụ nữ trẻ người Bỉ tên là Martine Peeters đã đảm nhiệm vai trò trợ lý nghiên cứu tại CIRMF trong một năm hoặc lâu hơn, trong khoảng thời gian từ khi lấy bằng tốt nghiệp về y học nhiệt đới cho đến khi lấy bằng tiến sĩ. Trung tâm này đã duy trì nuôi một số loài linh trưởng bao gồm ba chục con tinh tinh. Trong đó,Peeters cùng với một số cộng sự được giao nhiệm vụ sàng lọc chúng để tìm kháng thể với HIV-1 và HIV-2. Duy nhất hai trong tổng số tất cả các con có kết quả dương tính. Cả hai trường hợp ngoại lệ đều là những con cái còn non, mới bị bắt từ tự nhiên. Những con tinh tinh con như vậy, chúng thường bị bắt hoặc bán làm vật nuôi sau khi mẹ chúng bị giết và ăn thịt. Trong đó, một con khỉ hai tuổi có vết đạn bắn, đã được đưa đến CIRMF để điều trị y tế. Nó đã chết do vết đạn bắn trước khi kịp lấy mẫu xét nghiệm. Con non sáu tháng tuổi còn lại vẫn sống sót và được lấy xét nghiệm. Mẫu huyết thanh của chúng cho phản ứng mạnh khi được thử nghiệm với HIV-1, và yếu hơn với HIV-2. Phản ứng này đã đem lại ý nghĩa nhất định, tuy nhiên xét nghiệm kháng thể vẫn bị cho rằng không chính xác mặc dù đây là một phương pháp đánh giá gián tiếp thông tin, tương đối thuận tiện và nhanh chóng. Quan sát và phát hiện các đoạn RNA của virus hoặc phân lập dòng virus được xem là phương pháp có tính chính xác cao hơn bởi nó cho phép thu thập nhiều thông tin hơn. Và Martine Peeters và cộng sự đã thành công trong việc phân lập dòng virus mới từ tinh tinh con. Hai mươi năm sau, khi tôi gọi cho cô ấy khi cô đang làm ở một viện miền nam nước Pháp, Peeters đã nhớ rất rõ cách loại virus đó xuất hiện trong một loạt các thử nghiệm phân tử.

“Nó đặc biệt đáng ngạc nhiên,” cô nói, “bởi vì nó rất giống với HIV-1.”

Cô đã có gợi ý từ trước đó rồi phải không?

«Đúng. Vào thời điểm đó, chúng tôi đã biết rằng HIV-2 rất có thể đến từ các loài linh trưởng ở Tây Phi, ”cô nói, ám chỉ đến loài khỉ xồm bồ hóng. “Nhưng không có virus nào gần với HIV-1 được phát hiện ở động vật linh trưởng. Và cho đến nay, nó vẫn là loại virus duy nhất gần giống với HIV-1». Vào năm 1989, cô và nhóm nghiên cứu đã có một xuất bản công bố về loại virus mới với tên gọi SIVcpz. Kết quả của họ không gây tranh cãi cho việc tìm kiếm nguồn lây của HIV-1 mà nó được viết một cách khiêm tốn hơn:” Mặc dù nghiên cứu trước đây cho rằng bệnh AIDS trên người có nguồn gốc từ loài khỉ ở Châu Phi. Tuy nhiên, nghiên cứu này và các công bố trước đây về SIV không ủng hộ giả thuyết này”.

Và mặc nhiên: Thay vì khỉ, tinh tinh mới là nguồn gốc của đại dịch.

Vào thời điểm tôi gặp cô ấy, Martine Peeters đang là giám đốc nghiên cứu của Viện nghiên cứu phát triển ở Montpel- lier, một thành phố cổ đẹp đẽ nằm ngoài khơi bờ biển Địa Trung Hải. Cô ấy là một người phụ nữ nhỏ nhắn, có mái tóc vàng nổi bật với chiếc áo len đen và vòng cổ bạc. Trong cuộc trò chuyện, cô luôn là người khéo léo và thận trọng. Cô đã gặp nhưng phản ứng thế nào khi công bố phát hiện này? Tôi hỏi.

«Mọi người đã từng dễ dàng chấp nhận sự thật về HIV-2.» Ý cô ấy là họ chấp nhận khái niệm về nguồn gốc của nó là từ khỉ. «Nhưng điều này trở nên khó khăn hơn với HIV-1, mọi người khó chấp nhận nó.»

Tại sao họ lại có sự phản đối như vậy? “Tôi không biết tại sao,” cô nói. “Có lẽ vì chúng tôi là những nhà khoa học trẻ.”

Bài báo năm đặc biệt xuất bản vào năm 1989 gây được ít sự chú ý do tính mới và hàm ý sâu xa. Năm 1992 Peeters xuất bản một bài báo khác, mô tả thử nghiệm thứ ba của SIVcpz, trường hợp này trên một con tinh tinh bị nuôi nhốt đã được chuyển đến Brussels từ Zaire. Cả ba kết quả dương tính với SIV của cô đều là ở những con tinh tinh được bắt về từ hoang dã (khác với những con vật được nuôi nhốt) nhưng điều đó vẫn để lại một lỗ hổng chưa được giải đáp. Vẫn còn điều gì về tinh tinh mà chúng ta chưa được biết?

Với những công cụ sinh học phân tử thô sơ của đầu những năm 1990, việc sàng lọc tinh tinh hoang dã trở nên rất khó khăn (và hầu hết không thể thực hiện được), vì các xét nghiệm chẩn đoán yêu cầu lấy mẫu máu. Ngược lại, việc thiếu bằng chứng từ các quần thể hoang dã đã góp phần gây ra sự hoài nghi trong cộng đồng nghiên cứu về AIDS về mối liên hệ giữa HIV-1 và tinh tinh. Rốt cuộc, nếu khỉ châu Á bị nhiễm HIV-2 trong tình trạng nuôi nhốt do tiếp xúc với khỉ châu Phi, có chắc rằng những con tinh tinh dương tính với SIV không do lây nhiễm từ con khác trong cùng một lồng? Một bằng chứng khác đã được đưa ra ủng hộ giả thuyết này vào những năm 1990, khoảng một nghìn con tinh tinh bị nuôi nhốt đã được thử nghiệm nhưng, ngoài ba con của Peeters, không một con nào mang dấu vết của SIVcpz. Hai yếu tố này cùng với sự thiếu hụt bằng chứng từ các quần thể hoang dã và sự cực kỳ hiếm của SIV trong tinh tinh bị nuôi nhốt - đã để ngỏ khả năng cả HIV-1 và SIVcpz đều có nguồn gốc trực tiếp từ một loại virus tổ tiên chung ở một số loài linh trưởng khác. Nói cách khác, có thể ba con tinh tinh của cô đã bị lây nhiễm bệnh từ một con khỉ chưa xác định nào đó, và có thể chính con khỉ không xác định đó đã truyền HIV-1 cho người. Vì vậy, vẫn chưa có lời giải thích thỏa đáng cho câu hỏi về nguồn gốc của HIV-1 trong phần lớn thập kỷ tiếp theo.

Trong thời gian chuyển tiếp, các nhà nghiên cứu không chỉ điều tra nguồn gốc của HIV mà phân tích sự đa dạng của nó ở người với ba dòng chính của HIV-1. Thuật ngữ «nhóm» đã trở thành thuật ngữ ưa thích cho những dòng virus này. Mỗi nhóm mô tả về một chủng có khác biệt về mặt di truyền; điều đáng nòi là dù khi tiến hóa sẽ hình thành các dạng biến thể giữa các nhóm cho thấy, nhưng ở HIV lại có sự khác biệt nhiều hơn so với các chủng khác. Kết quả này khiến các nhà khoa học dần dần nhận ra là họ vẫn chưa được hiểu biết về AIDS. Tôi sẽ trình bày về chúng một cách ngắn gọn, nhưng trước tiên hãy nhìn lại mô hình đó một lần nữa.

Chúng ta gọi nhóm M đại diện cho nhóm lớn và phổ biến nhất bởi chữ M là viết tắt của “main” (phần lớn), vì nhóm đó chiếm phần lớn các ca nhiễm HIV trên toàn thế giới. Nếu không có HIV-1 ở nhóm M, sẽ không có đại dịch toàn cầu, không có hàng triệu người chết. Nhóm O là nhóm được phân định, nghĩa ban đầu của nó là «ngoại lai», bởi vì nó chỉ bao gồm một số lượng nhỏ các chủng virus phân lập, chủ yếu có thể theo dõi được ở những vùng ngoài rìa các điểm nóng của đại dịch như: Gabon, Equatorial Guinea và Cameroon, tất cả đều ở tây Trung Phi. Vào thời điểm nhóm chính thứ ba được phát hiện, vào năm 1998, có vẻ hợp lý khi gán nhãn cho một N, với ý “không phải M / không. (Nhiều năm sau, nhóm thứ tư sẽ được xác định và dán nhãn P). Nhóm N cực kỳ hiếm; nó đã được tìm thấy chỉ trong hai người đến từ Cameroon.

Sự hiếm có của N và O khiến sự chú ý giành cho nhóm M giảm đi. M đã ở khắp mọi nơi. Tại sao dòng virus đặc biệt đó, chứ không phải hai (hoặc ba) khác, lại lây lan rộng rãi và gây chết người trên khắp hành tinh?

Nghiên cứu song song về HIV-2, loại virus ít độc hơn, cũng tìm thấy các nhóm khác nhau với nhiều chủng đa dạng hơn. Việc ghi nhãn của họ bắt đầu bằng những chữ ở đầu bảng chữ cái, và đến năm 2000, bảy nhóm HIV-2 đã được biết đến: A, B, C, D, E, F và G. (Nhóm thứ tám, trở lên sau đó, trở thành H.) Một lần nữa, hầu hết chúng đều cực kỳ hiếm - trên thực tế, mỗi mẫu virus chỉ lấy đại diện từ một người. Nhóm A và B không hiếm; họ chiếm phần lớn các trường hợp nhiễm HIV-2. Nhóm A phổ biến hơn nhóm B, đặc biệt là ở Guinea-Bissau và châu Âu. Nhóm B được xác định chủ yếu đến các quốc gia đông dân ở Tây Phi, chẳng hạn như Ghana và Côte d’Ivoire. Các nhóm từ C đến H, mặc dù có số lượng rất nhỏ, nhưng có ý nghĩa quan trọng bổ sung vào sự đa dạng.

Khi thế kỷ mới bắt đầu, các nhà nghiên cứu AIDS đã cân nhắc danh sách các dòng virus khác nhau: bảy nhóm HIV-2 và ba nhóm HIV-1. Bảy nhóm HIV-2, khác biệt với nhau, đều giống SIVsm, loại virus đặc hữu ở loài khỉ xồm bồ hóng. Ba loại HIV-1 đều giống SIVcpz, từ tinh tinh. (Loại thứ tư cuối cùng, nhóm P, có liên quan chặt chẽ nhất với SIV từ khỉ đột.) Bây giờ đây là phần sẽ khiến bạn rùng mình khi bắt đầu liên kết các dữ kiện với nhau: Các nhà khoa học cho rằng mỗi nhóm trong số mười hai nhóm đó (tám trong số HIV- 2, bốn trong số HIV-1) phản ánh một trường hợp độc lập về các thức lây truyền giữa các loài. Như vậy có tới 12 cách thức lây nhiễm khác nhau.